Vakadeitaki: Na Bibi kei na Yaga ni Veitarogi Vakavuniwai Wasoma
Na Cava e Bibi Kina Me Cakava Wasoma na Dikevi ni Bula?
E levu na mate e rawa ni toso vakamalua ena gauna taumada ka sega ni vakaraitaka rawa na kena ivakatakilakila. Ena vuku ni ka oqo, na kena laurai totolo na leqa ni bula e dau rawa ga ena kena vakayacori wasoma na dikevi ni bula, ni bera ni laurai na ivakatakilakila. Me rawa ni maroroi na bula vinaka kei na kena laurai taumada na leqa e rawa ni yaco, e dodonu vei ira na tamata kece, dina ga ni sega ni dua na nodra leqa, me ra dau vakayacora wasoma na dikevi taucoko ni bula — oya na porokaramu ni check-up.
Na Cava na Check-Up, O cei e Dodonu Me Cakava?
Na check-up e dua na porokaramu ni dikevi kei na vakadidike e vakayacori me laurai vakatabakidua na ituvaki ni bula ni tamata, sega ni okati kina se tiko se sega na nona leqa. E vakarautaki vakatabakidua na porokaramu ni dikevi me vaka na yabaki ni bula, tagane se yalewa, itukutuku ni matavuvale, ituvaki ni geni, ivakarau ni bula kei na leqa e rawa ni tu. Ena vuku ni ka oqo, e rawa ni dikevi vakadodonu na ituvaki ni bula ni tamata ka rawa ni vakayacori na ivakarau ni maroroi ni bula ke gadrevi.
Nikua, na porokaramu ni check-up e dua vei ira na tiki bibi duadua ni ivakarau ni maroroi ni bula e vuravura raraba. E bibi vakalevu vei ira era tu vei ira na itukutuku ni mate bibi ena matavuvale me vaka na mate ni yalo, diyabete, yalo kaukauwa se kenisa, ni rawa ni vakalevutaka na kena laurai totolo na mate, ka vakalevutaka talega na dede ni bula kei na kena vinaka.
Na Inaki Levu ni Porokaramu ni Check-Up
Na inaki levu ni kena vakayacori na check-up e wili kina:
Me dikevi vakadodonu na ituvaki ni bula taucoko
Me laurai na leqa ni mate e rawa ni yaco vei ira yadua
Me laurai totolo na mate e sega ni vakaraitaka rawa na kena ivakatakilakila
Me vakarautaki na ivakasala ni maroroi ni bula kei na ivakarau ni bula me vaka na gagadre ni tamata
Na Cava e Bibi Kina na Kena Laurai Totolo na Mate?
E so na mate (me vaka na diyabete, levu ni kolesterol, mate ni dra e yalo, eso na mate ni kenisa) e sega ni vakaraitaka rawa na kena ivakatakilakila ena gauna taumada. Ena vuku ni ka oqo, na check-up e solia na galala me veisautaka na toso ni mate ka tarova na leqa bibi ni bula ena veigauna mai muri. E bibi vakalevu vei ira era tu vei ira na ituvaki ni geni me dau dikevi wasoma ka vakarautaki na ivakarau ni leqa, me maroroi kina na bula.
Na Veika e Okati ena Check-Up: Na Veitarogi kei na Dikevi
Na porokaramu ni check-up e dau okati kina na veika oqo:
1. Na Dikevi ni Dra:
Wili taucoko ni dra (hemogram)
Aisoso, ferritin, ivakarau ni sema ni aisoso
Vitiamini B12 kei na folic acid
Sukuna ni dra (glucose ni lolo), HBA1c, insulin
Lipid profile (kolesterol taucoko, HDL, LDL, triglyceride)
Na dikevi ni cakacaka ni thyroid (TSH, FT3, FT4)
Na enzyme ni cakacaka ni ate (ALT, AST, GGT, ALP)
Na dikevi ni cakacaka ni vo ni dra (urea, creatinine, eGFR)
Vitamin D3 kei na so tale na vitamini/mineral ke gadrevi
2. Na Dikevi ni Wainimate:
Na dikevi taucoko ni wainimate, me dikevi kina na bula ni vo ni dra kei na sala ni wainimate
3. Na Dikevi ni Hormon kei na Mate ni Veivakaveitovolei:
Na dikevi ni Hepatitis B kei C (HBsAg, Anti-HBs, Anti-HCV)
HIV, sifilis (VDRL), Prostate (PSA), smear vei ira na yalewa
4. Na Ivakatakilakila ni Kenisa:
CEA, CA 125, CA 15-3, CA 19-9 me dikevi kina eso na kenisa
5. Na Dikevi ni Yadra kei na Cakacaka ni Yago:
X-ray ni domo
Ultrasound ni kete
Ultrasound ni thyroid se susu, mamografi
Electrocardiography (EKG), echocardiography, efor test, dikevi ni cakacaka ni cegu
Me wili kina na dikevi ni kaukauwa ni sui, MR ni mona se doppler ultrasound ke gadrevi
6. Na Dikevi ni Tabana Duatani:
Na dikevi ni tabana ni mate ni loma, yalo, bula ni tagane/yalewa, mata, daliga, tebenigusudra kei na so tale na tabana ni vuniwai
Na Cava e Yaco Kina na Duidui ena Porokaramu ni Check-Up?
Baleta ni duidui na yabaki, tagane se yalewa, ituvaki ni geni kei na itukutuku ni bula ni tamata, e vakarautaki vakatabakidua talega na porokaramu ni check-up. Eso na porokaramu e okati kina ga na dikevi ni dra kei na wainimate, ia ena porokaramu levu e wili kina na dikevi ni yadra kei na dikevi ni leqa vakatabakidua. Ena porokaramu ni tagane se yalewa, e rawa ni wili kina na dikevi ni susu, dikevi ni bula ni yalewa se prostate. E rawa talega ni vakarautaki eso na porokaramu me baleti ira na gone, qase, marama bukete se ira era tu vei ira na mate bibi.
Na Cava Me Cakava Ni Oti na Check-Up: Na Cava Me Dikevi Kina na iVakarau ni iVakarau?
Ni oti na check-up, na kena isau kece ni dikevi kei na vakadidike e na vakadikevi vakamatata mai vei ira na vuniwai. Ke donu na isau, e na soli na ivakasala me dikevi wasoma; ke laurai eso na leqa, e rawa ni gadrevi eso tale na dikevi se veisau ena ivakarau ni bula. E rawa ni vakarautaki na veisau ena ivakarau ni kana, lewa ni kaukauwa ni yago, vakayacori wasoma ni cakacaka ni yago, se na kena vakayagataki na veiqaravi vakavuniwai ke gadrevi. Na ivakarau oqo e bibi me tarova na mate ni bera ni toso vakalevu ka vakalevutaka na vinaka ni bula taucoko.
O cei, E veigauna Vakacava Me Cakava Kina na Check-Up?
Na tabana ni bula kei na so na isoqosoqo vakavuniwai e vakasalataki kina me ra cakava na tagane kei na yalewa bula vinaka e dua na check-up ena veiyabaki. Ia vei ira era tu vei ira na leqa bibi (me vaka na itukutuku ni mate bibi ena matavuvale, 35-40 na yabaki cake, era tu vei ira na mate bibi se dau vakila na galili/veiqaravi bibi), e rawa ni vakalekalekataki na gauna ni check-up me vaka na ivakasala ni vuniwai. Vei ira na gone, itabagone, marama bukete se ira era tu vei ira na leqa vakatabakidua, e rawa ni vakarautaki eso na porokaramu ni dikevi me vaka na nodra leqa.
Na Veika e Rawati Mai na Check-Up ki na Bula ni Tamata kei na Vanua
Ena vuku ni kena dikevi wasoma na bula, e rawa ni laurai totolo na mate bibi se mate e sega ni vakaraitaka rawa na kena ivakatakilakila. Ena vuku ni ka oqo, e rawa ni lekaleka na gauna ni veiqaravi, lailai na leqa, ka levu na veika e rawati. Ena ivakarau oqo;
E rawa ni maroroi totolo na bula ni tamata.
E rawa ni vakalevutaka na dede kei na vinaka ni bula.
E vakalevutaka na kila ni bula kei na kila ni mate ena vanua.
Na Raivotu Levu ni Porokaramu ni Check-Up
Na tabana ni bula e vakarautaka na porokaramu ni check-up levu me sotava na gagadre duidui ni tamata. Eso na porokaramu ni check-up e dau wili kina:
Porokaramu ni tagane, yalewa kei na tagane bula taucoko
Na dikevi ni bula ni gone kei na itabagone
Porokaramu ni veiliutaki se vei ira era dau cakacaka bibi
Porokaramu vakatabakidua me baleta na kenisa, bula ni yalo, sui se mate ni metabolism
Porokaramu ni dikevi ni iwasewase ni yago me vaka na kete, vo ni dra, ate se sala ni cegu
Porokaramu ni bula e vale vei ira era sega ni rawa ni toso vinaka
Porokaramu ni dikevi ni leqa ni geni
Na dikevi, vakadidike kei na veitarogi e wili ena porokaramu yadua e rawa ni duidui. Me vakadeitaki na porokaramu e veiganiti vinaka, e dodonu me vakatarogi na vuniwai.
Na iVakamacala Rawarawa ni Veitarogi Bibi ena Check-Up
CEA: E vakayagataki me ivakatakilakila ni kenisa ena dikevi ni mate.
CA 125, CA 15-3, CA 19-9: E ivakatakilakila ni so na kenisa (vakabibi na kenisa ni ovaries, susu, kete-kete) ena kena laurai kei na kena vakaraici.
CRP kei na Sedimentation: E ivakatakilakila ni mavoa se mate ni yago.
Hemogram: E vakayacori me dikevi kina na ituvaki ni dra taucoko kei na anemia.
Vitamini kei na Mineral (B12, D3, folic acid, aisoso, ferritin, kei na so tale): E bibi ena maroroi ni bula, sui kei na metabolism; ke lailai, e rawa ni vakarautaki eso na ivakarau ni veivuke.
Na Dikevi ni Cakacaka ni Thyroid kei na Hormon: E vukea na kena laurai totolo na mate ni thyroid.
Na Dikevi ni Cakacaka ni Vo ni Dra (Creatinine, Urea, eGFR): E dikeva na kaukauwa ni vo ni dra kei na ituvaki ni bula taucoko.
Na Enzyme ni Ate (ALT, AST, ALP, GGT): E vakaraitaka na ituvaki ni ate kei na mavoa ke tu.
Lipid Profile: E ivakatakilakila bibi ni leqa ni dra e yalo.
Mamografi/Ultrasound ni susu/Smear/PSA: E bibi ena dikevi ni kenisa me vaka na tagane se yalewa kei na yabaki ni bula.
Na iVakarau ni Yadra (USG, MR, doppler): E vakayagataki me dikevi vakamatailalai na ituvaki kei na cakacaka ni iwasewase ni yago.
Na Veitarogi ni Cakacaka ni Digidigi ni Cegu: E vakarautaka na kena vakadidike na levu kei na cakacaka ni yate.
Na Veitarogi ni Drau kei na Drau ni Damu: E bibi me baleta na kena vakadidike na bula ni kete kei na cakacaka ni vo ni yago.
Na Veitarogi Dodonu (hormone, paneli ni allergy, ivakatakilakila ni mate ni buca): E vakayagataki me baleta na kena vakadidike vakatabakidua ni leqa e rawa ni yaco.
Na Cava na Iwalewale ni Cakacaka ni Check-Up?
Na check-up e tekivu vakalevu ena kena kumuni vakavinaka na itukutuku ni bula kei na veika e rawa ni vakaleqa na bula ni tamata. E kumuni na dra kei na drau ni damu, oti e vakayacori na veitarogi ni iyaya ni yago kei na cakacaka ni yago me vaka na gagadre. Na veitarogi ni mate ni buca me baleti ira na marama kei na tagane, e okati vakabibi ena porokaramu me baleti ira era sivia e dua na yabaki. Na veitarogi kece e vakadewataki vata kei na kena vakadidike mai vei na vuniwai, ka buli kina e dua na ivakarau ni bula me baleti koya yadua.
Na Iwalewale Me Muri Ni Oti Na Check-Up
Ni oti na veitarogi kei na veitaro kece, era na vakamacalataka vei iko na vuniwai na kena isau. Kevaka e tu ena ivakarau dodonu na isau, e vakatutu me vakayacori ga na kena vakaraici wasoma; ia kevaka e kune na isau e tu ena iyalayala se e sega ni dodonu, e rawa ni vakayacori eso tale na veitarogi, veiwekani ni bula, kei na veisau ni ivakarau ni bula. Ni oti na check-up, e tokoni na kena vakavinakataki na nomu bula ena ivakasala ni kakana vinaka, ituvatuva ni vuli ni yago, se kevaka e gadrevi na wainimate. Na check-up e dua vei ira na itekitekivu bibi duadua ni ivakarau ni bula ni taqomaki.
Na Tarotaroga Dau Tarogi Wasoma
1. Na cava e bibi kina na check-up?
Na check-up e vukea na kena kilai totolo na mate e sega ni vakaraitaka na kena ivakatakilakila; ena vuku ni ka oqo, e rawa ni tekivu totolo na veiwekani ni bula kei na veisau ni ivakarau ni bula me taqomaki kina na yaco ni leqa levu ni bula.
2. E dodonu meu dau cakava vakalevu vakacava na check-up?
E vakatutu me vakayacori e dua na gauna ena dua na yabaki; ia, e rawa ni veisau na kena levu ni vakayacori me vaka na yabaki ni bula, itukutuku ni matavuvale, kei na ituvaki ni bula ena gauna oqo. E vinaka mo taroga na vuniwai me raica na gauna vinaka duadua vei iko.
3. E dodonu meu sega ni kana niu na check-up?
E gadrevi na sega ni kana ena so na veitarogi ni dra (me vaka na glukos ni sega ni kana, lipid profile). E rawa ni o kila na kena matata mai na valenibula ni bera ni o lako ki na rairai.
4. Ena yabaki cava meu tekivu kina na check-up?
E rawa ni vakayacori na veitarogi ni bula mai na gauna ni gone ena veigauna; me baleta na qase, e vakatutu me tekivu ena yabaki ni 20. E bibi me vakalevutaki na veitarogi ni oti na yabaki 35-40.
5. E tu na kena taqomaki taucoko mai na mate kevaka e vakayacori na check-up?
Na check-up e sega ni taqomaka vakadodonu na mate, ia e vakalevutaka na galala ni kena vakalailaitaki na kena leqa kei na kena taqomaki na kena tubu ena vuku ni kena kilai totolo.
6. E sau levu na kena vakayacori na check-up?
Na isau ni pakete ni check-up e veisau me vaka na veitarogi e okati kina, na veitarogi e digitaki, kei na vanua ni bula. E vinaka mo taroga na vuniwai me baleta na ituvatuva e dodonu vei iko.
7. Ena rawa ni kilai na mate ni buca ena gauna ni check-up?
Na veitarogi ni check-up e rawa ni vakatakila eso na mataqali mate ni buca ni bera ni vakaraitaka na ivakatakilakila; ia, me vakadeitaki kina e gadrevi eso tale na veitarogi vakalevu.
8. E dodonu me vakayacori ga na check-up kevaka au vakila niu tauvimate?
Sega. Na check-up e vakarautaki me vakayacori na veitarogi ni mate e sega ni vakaraitaka na ivakatakilakila, ka me kilai totolo na leqa e rawa ni yaco.
9. Na cava meu cakava kevaka e ca na isau ni check-up?
Sega ni rere, mo wasea na isau kei na vuniwai ka muria na veitarogi tale se veiwekani ni bula e vakatutu. Na cakacaka totolo e rawa ni taqomaka na leqa levu.
10. E yaga na check-up kevaka au tauvimate sega ni mudu?
Io, vei ira era tauvimate sega ni mudu, na check-up e bibi me vakaraica na toso ni mate kei na leqa e rawa ni yaco.
11. E dodonu me vakayacori na check-up vei ira na gone?
Io, ena gauna ni gone e bibi me vakaraici na tubu kei na vakatorocaketaki, na kena vakadikevi na wainimate ni veivakabulai, kei na kena vakadidike na leqa e rawa ni yaco.
12. O cei na vuniwai e vakayacora na check-up?
E dau vakatulewataki vakalevu mai vei na vuniwai ni veiwekani ni bula (internal medicine), ka me vaka na gagadre, e rawa ni okati kina na vuniwai ni uto, mate ni marama, urolojia, mata, kei na daliga, gusu kei na tebenigusui.
13. E vakayacori na veitarogi kece vei ira kece na tamata?
Na veitarogi e veisau me vaka na leqa kei na gagadre ni tamata yadua. Na vuniwai ena digitaka na veitarogi kei na porokaramu ni tarogi e dodonu vei iko.
14. Ena rawa ni kilai na mate veivakawati ena gauna ni check-up?
E rawa ni okati ena porokaramu ni check-up eso na veitarogi ni mate veivakawati (me vaka na hepatitis, HIV).
15. Kevaka e dodonu kece na isau ni check-up, e dodonu tale ga meu vakayacora tale?
Io, na kena vakayacori wasoma na check-up e vukea na kena kilai totolo na veisau ni bula; ni rawa ni veisau na leqa ena veigauna, e bibi me vakadikevi tale.
Ivakatekivu
World Health Organization (WHO), "Screening and early diagnosis", www.who.int
U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), "Regular Check-Ups Are Important", www.cdc.gov
American Heart Association (AHA), "Know When and How Often to Get Screened"
American Cancer Society (ACS), "Cancer Screening Guidelines"
European Society of Cardiology (ESC), "Prevention and Screening in Cardiovascular Disease"
Peer-reviewed medical journals (The Lancet, New England Journal of Medicine)