I Tukutuku Vei Keda Taucoko, E Yasana Kecega

Na cava e duidui kina na matedewa ni ulu o Migraine mai na so tale na matedewa ni ulu?

Na migraine e dua na mataqali matedewa ni ulu e rawa ni tekivu ena dua ga na gauna ni bula, e dau lesu tale vakawasoma ka rawa ni toso tiko me vica na aua se vica na siga. E dau vakaleqai ira vakalevu na tamata era cakacaka tiko ka e dua vei ira na mate tawavakaiyalayala e vakavuna na vakalailaitaki ni veiqaravi e vuravura raraba. E dau laurai vakalevu ena yalewa, vakatauvatana kei na tagane; ena vuku ni vakadidike eso, e laurai ni dua vei lima na yalewa e tauvi migraine, ia e dua ga vei ruasagavulu na tagane e tauvi kina. E rawa ni tekivu ena gauna ni gone, ia e dau tekivu vakalevu ena gauna ni cauravou ka rawa ni lailai na levu ni kena yaco ena gauna ni qase, vakabibi ni sa oti na menopause.

Na cava na ivakatakilakila vakavuniwai ni Migraine?

Na migraine e dua na mate vakavuniwai e rawa ni toso tiko ena gauna taucoko ni bula ka dau yaco ena veigauna eso me vaka na matedewa ni ulu. Ena gauna ni matedewa, na matedewa ni ulu e rawa ni vakilai ena dua ga na yasana, e dau kaukauwa se dredre me vosota, ka dau vakila me vaka e sa qiqi tiko. E dau tomani na matedewa ni ulu ena malumalumu ni kete, suka, rarawa ni rarama kei na domo. Eso na gauna, era rawa ni sega ni vakila na matedewa ni ulu ena gauna e sega ni yaco kina na matedewa.

Na ivakarau ni bula ni vuvale e dua na ka bibi ena tubu ni migraine. O ira era tiko kina na itukutuku ni vuvale era vakaleqa cake na nodra vakarau tauvi migraine. Ia, sega ni ivakarau ni bula ga, ia na veika e vakavuna mai na veiyasai vuravura tale eso e rawa ni vakavuna na mate oqo. E bibi me kila ni sega ni mate ni vuvale duadua ga na migraine, ia e vakavuna vata na ivakarau ni bula kei na veika e vakavuna mai tuba.

Na cava na mataqali levu ni Migraine?

Na migraine e wasei rua ena kena vakaraica vakavuniwai:

Migraine sega ni aura: Oqo na mataqali e dau laurai vakalevu. Na matedewa ni ulu e dau toso tiko me 4-72 na aua. E dau vakilai ena dua ga na yasana ni ulu ka rawa ni kaukauwa cake ena gauna ni cakacaka vakayago. E rawa ni tomani ena rarawa ni rarama se domo.

Migraine ena aura: E rauta ni tini na pasede ni tauvimate migraine. Ni bera ni tekivu na matedewa ni ulu – rauta ni dua na aua – e rawa ni vakilai na veisau vakalekaleka ena rai (vakatauvatana na laini qiqi, rarama e cila, se butobuto ena rai), malumalumu, malua, vakasesei, se dredre ni vosa. E rawa ni tautauvata na kaukauwa ni migraine ena aura kei na sega ni aura.

Me vakuri tale, e tiko na mataqali lailai eso me vaka na migraine tawavakaiyalayala (ena laurai ni rauta ni 15 na siga ena dua na vula e tauvi matedewa ni ulu, ka 8 na siga e vaka na migraine), kei na migraine e rawa ni yaco.

Na cava e vakavuna na Migraine? Na cava na veika e vakavuna na kena yaco?

Sega ni rawa ni vakamacalataki taucoko na vuna ni migraine, ia e nanumi ni yaco ena vuku ni veisau ni cakacaka ni dra kei na neura ena mona. Na nodra mona o ira era tauvi migraine e dau rairai vakalevu ena veika e vakavuna, ka rawa ni vakayaco na matedewa ni ulu na veika eso mai loma se tuba.

Na ivakarau ni bula ni vuvale e dua na ka bibi ena tubu ni migraine; vakabibi o ira era tiko kina na itukutuku ni vuvale. Ia, na veika me vaka na veilecayaki ni bula, sega ni moce vinaka, veisau ni hormone, veisau ni draki, kakana kei na gunu eso, boi mai tuba se domo e rawa ni vakavuna na kena tekivu.

Na cava na ivakatakilakila ni Migraine?

Na migraine e dau vakaraitaki koya ena va na gauna levu e veitaratara:

1. Gauna ni Prodrome:

Ena vica na aua se dua na siga ni bera na matedewa, e rawa ni vakilai na cudru, veisau ni yalo, sega ni vinakata, veisau ni moce kei na gana, kaukauwa ena qavokavoka ni domo.

2. Gauna ni Aura:

Sega ni laurai vei ira kece era tauvi migraine, ia eso era rawa ni vakila na veisau vakalekaleka ni rai, rogo, se neura (me vaka na rarama e cila, butobuto ena rai, malua, malumalumu, se dredre ni vosa) ni bera na matedewa ni ulu. E dau toso tiko me lailai mai na dua na aua.

3. Gauna ni Matedewa (Matedewa ni Ulu):

Na matedewa ni ulu e dau vakilai ena dua ga na yasana ni ulu, e qiqi ka kaukauwa; ia e rawa ni vakilai ena ulu taucoko. E dau tomani ena malumalumu ni kete, suka, rarawa ni rarama, domo, se boi. Moce se vakacegu ena vanua butobuto, galugalu e dau vukea na vakacegu. Oqo e rawa ni toso tiko me vica na aua se vica na siga.

4. Gauna ni Postdrome:

Ni oti na matedewa, e rawa ni vakilai na oca, malua, matedewa lailai ni ulu kei na dredre ni vakasamataka e vica na aua se vica na siga.

Na cava e rawa ni vakadeitaka kina na Migraine?

Na kena vakadeitaki na migraine e dau caka vakavuniwai ena ivakatakilakila e laurai. E dau tarogi na gauna e tekivu kina na matedewa, na kena ivakatakilakila kei na veika e tomani. Sega ni gadrevi na kena vakadikevi ena iyaya se labotauri; ia ke gadrevi me vakaduiduitaki mai na mate tale eso, e rawa ni vakayacori na vakadidike. E vinaka me kerei na vuke ni vuniwai ni mona ena kena vakadeitaki.

Na cava na veika e vakavuna na Migraine?

E rawa ni duidui na veika e vakavuna vei ira yadua, ia na veika e dau laurai vakalevu oqo:

• Sega ni kana ena gauna dodonu se viakana

• Sega ni moce vakadodonu

• Veilecayaki

• Rarama kaukauwa, domo levu se boi kaukauwa

• Gunu waini damudamu

• Kakana me vaka na sokolati, kakana bulabula, se cheese e vakavoui

• Veisau ni hormone (me vaka na gauna ni mate ni vula)

• Veisau ni draki, dukadukali ni cagi

• Dona sigari se kubou ni sigari

Na kila na veika e vakavuna kei na qarauni me kua ni yaco e dua na ka bibi me vakalailaitaki kina na levu ni matedewa.

Na cava na kena iwalewale na kakana ena Migraine?

E laurai ni tiko na veiwekani ena migraine kei na kakana eso. Na kakana me vaka na sausage, salam, sucuk e tiko kina na nitrate; sokolati; cheese e levu na tiramine; gunu eso e boi vinaka se gunu batabata; kakana tunu e levu na waiwai e rawa ni vakavuna na matedewa ni ulu. E rawa talega ni vakavuna na levu ni kofi, ti se waini. O koya gona, e vinaka me vakaraici vakataki koya na kakana cava e vakavuna na matedewa ka me vakayacori na veivakatorocaketaki me vaka e gadrevi.

Na cava na iwalewale ni veivakabulai e vakayagataki ena kena lewai na Migraine?

Sega ni dua na veivakabulai taucoko ni migraine, ia e levu na iwalewale e rawa ni vakalailaitaka na levu kei na kaukauwa ni matedewa, ka vakavinakataka na bula. Na iwalewale ni veivakabulai e vakatagedegede ki na levu ni matedewa, kaukauwa ni matedewa kei na so tale na mate e tiko vei koya.

Veivakabulai ena Vunau

Na veivakabulai ena migraine e wasei rua:

Veivakabulai ni matedewa totolo: E vakayagataki me vakalailaitaka na matedewa ni ulu kei na kena ivakatakilakila. E rawa ni vakayagataki na vuniwai ni matedewa, nonsteroidal antiinflamatuvar, triptan kei na vuniwai e vakatabakidua ena migraine ena kena vakatutu mai na vuniwai.

Veivakabulai ni tarova (profilaktik): E vakayagataki vei ira era tauvi migraine rauta ni rua se sivia na gauna ena dua na vula, se matedewa e toso tiko, se vakaleqai vakalevu na bula. Beta blocker, antidepressant, antiepileptic, calcium channel blocker kei na botulinum toxin type A e vakayagataki ena iwalewale oqo. Me vakayacori vakadodonu ka lewai vakavuniwai na veivakabulai.

E rua na iwalewale oqo, me vakayagataki ga na vuniwai ena kena lewai kei na kena dose. Ke laurai na suka se suka levu, e rawa ni vakatutu na vuniwai me vakayagataki na vuniwai ni suka.

Veivakabulai Sega ni Vunau kei na Veisau ni Bula

Na veisau ni bula vei ira era tauvi migraine e dua na ka bibi ena kena tarovi:

• Moce vakadodonu ka moce vinaka

• Kakana dodonu ka kakana bulabula

• Veilecayaki, vakacegu kei na iwalewale ni cegu

• Cakacaka vakayago kei na vuli vakaukauwa

• Kila na veika e vakavuna ka qarauni me kua ni yaco

E tiko na vakadidike e vakaraitaka ni magnesium, vitamin B2, coenzyme Q10 e rawa ni vukea na lewai ni migraine. Ia, sega ni rawa ni vukei ira kece, ka me vakayagataki ga ena kena vakatutu mai na vuniwai. Ni digitaka na kakana vakavuniwai se veivuke, me qarauni na kena iwalewale ca, ka me maroroi na bula ni yakavi kei na so tale na tikina ni yago.

Na cava me qarauni me tarovi kina na Migraine?

Mo vakalailaitaka na matedewa, rawa ni muria na ivakasala oqo:

• Kua ni viakana vakadede ka kua ni guilecava na nomu kana ena gauna dodonu.

• Maroroya na nomu moce, kua ni moce levu se moce lailai.

• Vakarautaka na gauna me vakacegu, yoga se cegu vakacegu mo tarova na veilecayaki.

• Kevuka ni draki, lodos, boi e vakavuna na iritasyon se rarama kaukauwa mai na veiyasai vuravura, ni rawa ni rawa ni tarovi.

• Maroroya na i vola ni kakana o nanuma ni rawa ni vakavuna, ka bulia e dua na lisi ni veika e vakavuna vei iko.

• Vakawati na vakayagataki ni alokolo kei na sigareti ka saga mo tarova na kubou ni tavako.

Na Tiko Vata kei na Migraine kei na Bibi ni Veivuke Mai Vua na Dauvakatavulici

E dodonu me nanumi ni kevaka e sega ni walia na migraine se sega ni vakayagataki vakavinaka, ena rawa ni vakaleqa vakalevu na i vakarau ni bula. Kevaka e dau yaco vakalevu na nomu matataka se vakaleqa na nomu bula e veisiga, na kena raici e dua na vuniwai ni neurology na i vakarau vinaka duadua. Ena rawa ni o rawata na vei walia kei na i vakasala e vakatabakidua ki na migraine ena kena vakadikevi vakadodonu.

Taro Dau Tarogi

1. E rawa ni walia na migraine?

Kevaka e sega ni dua na mate e rawa ni yali taucoko na migraine, ia ena veiwali vinaka kei na veisau ni i vakarau ni bula, ena rawa ni vakalailaitaki vakalevu na levu kei na kaukauwa ni kena yaco. E levu vei ira na tauvimate era rawa ni vakila na vakacegu ena i vakasala ni vuniwai.

2. E tu vei migraine e dua na veiwekani kei na mate ni mona?

Sega, na matedewa ni ulu e vakavoui ena migraine e sega ni dau veisemati kei na mate ni mona. Ia, kevaka e dua na veisau totolo ena matedewa ni ulu, matedewa kaukauwa vou, ivakatakilakila ni mona se so tale na leqa vou, e dodonu mo veitaratara vakavuniwai.

3. E vakalevu na ca ni migraine e so na aura?

Na migraine e so na aura e sega ni dau ca vakalevu mai na migraine sega ni aura. Ia, ena gauna ni aura, e rawa ni yaco vakadredre na yali ni rai se leqa ni vosa. Bibi na kena raici vakavuniwai.

4. E rawa ni yaco na migraine vei ira na gone?

Io, na migraine e rawa ni tekivu mai na gauna ni gone. Ia, e rawa ni duidui na ivakatakilakila ka dau dredre na kena kilai ena gone. Kevaka e tu na nanuma ni migraine vei ira na gone, e dodonu me vakadikevi vakavuniwai.

5. Na cava e vakavuna na yaco ni migraine?

Na galili, sega ni moce vinaka, sega ni kana ena gauna dodonu, kakana kei na gunu eso, veisau ni hormone, rarama kaukauwa, boi kei na rogo mai na veiyasai vuravura, kei na veisau ni draki e wili me veika levu e vakavuna.

6. Na kakana cava me tarovi ena migraine?

Na kakana bulabula, cheese e vakatubu, sokolati, so na mataqali alokolo, kakana bibi kei na kakana fried, kakana e levu kina na nitrate se tiramine e rawa ni dodonu me tarovi.

7. E rawa ni vakavuna na migraine e dua na leqa tudei?

Na migraine e sega ni vakavuna e dua na leqa tudei ni yago; ia kevaka e sega ni walia, ena rawa ni vakalailaitaka vakalevu na i vakarau ni bula.

8. E dodonu meu vakayagataka tikoga na noqu wainimate?

E dodonu mo vakayagataka na wainimate e vakarota na vuniwai ena i sau kei na gauna e vakarautaka. Tarova na veisau totolo ka veitaratara vakavuniwai ni bera ni tarova na wainimate.

9. E vinaka na veivakauyaki ni kakana ena migraine?

E tu eso na i tukutuku ni magnesium, vitamin B2, coenzyme Q10 e rawa ni vukea, ia e dodonu me vakayagataki ga ena kena vakasalataki mai na vuniwai.

10. Ena gauna cava meu raica kina na vuniwai?

Kevaka e yaco e dua na veisau totolo kei na kaukauwa ni matedewa ni ulu, yali ni vakasama, suka, rai rua, dredre ni taubale se leqa ni balavu, e dodonu mo gole yani ki na valenibula.

11. E vukea na vuli ni yago na migraine?

Na vuli ni yago e dau cecere e rawa ni vukea na bula taucoko kei na lewa ni migraine. Ia, na vuli ni yago bibi e rawa ni vakavuna eso na yaco, o koya gona, veitaratara vakavuniwai ni bera ni vakaduria na nomu i tuvatuva ni vuli ni yago.

I Vurevure

• World Health Organization (WHO) — Headache disorders: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders

• International Headache Society (IHS) — The International Classification of Headache Disorders

• American Migraine Foundation — Migraine Overview

• American Academy of Neurology — Migraine Guidelines

• Silberstein SD, et al. "Migraine prevention." The Lancet, 2017.

• The Global Burden of Disease Study, The Lancet, 2017.

Na rairai ni vakaloloma ena liga, e so na gauna e rairai ga ena dua na liga, e so na gauna e rairai ena rua na liga vata. Na ituvaki oqo e veisau mai na dua na tamata ina dua tale, e so na gauna e dau vakilai tikoga, e so na gauna e dau rairai ga ena gauna ni cakacaka eso se gauna ni vakacegu. Na vakaloloma e dau vakilai vakalevu me vaka na vakasuasua, kama se na vakila ni curu na livaliva, ka na rairai vakalevu ena gauna ni cakacaka ni veisiga, ka rawa ni vakalailaitaka vakalevu na itovo ni bula ni tamata. Kevaka e yaco na leqa ni vakaloloma me yaco sara me dredre ni cakacaka, e rawa ni sega ni cakava e dua na ka na tamata.

Na Cava e Ibalebale Kina na Vakaloloma e Liga?

Na leqa ni vakaloloma ena liga e dua na ituvaki e dau sotavi vakalevu. E so na gauna e vakilai ena liga taucoko, e so na gauna e vakilai ga ena loma ni liga, dela ni liga, mua ni iqaqalo se ena dua ga na iqaqalo. E levu na vuna e rawa ni vakavuna na vakaloloma ena liga; e rawa ni so tale na leqa me vakataki na vakadrokadroka, kama kei na vakasuasua e tomani koya. E dua vei ira na vuna e dau laurai vakalevu oya na vakaloloma ni drau ni liga se ni taba, ni vakaloloma na drau ni liga. E dodonu talega me nanumi na vakasuasua ni misi, na mate ni qaqalo ni domo, na mate ni qele ni mona, na mate ni dra, na leqa ni hormone ni thyroid, na mate ni drau ni liga, na ulnar oluk syndrome, na vakaleqai ni drau ni liga ena vuku ni mate ni sukwa, na lailai ni vitamin B12, na gunu waini, na leqa ni droini dra, na mate ni yalo kei na mate ni dra e tuba ni yalo, ka levu tale na mate e rawa ni vakavuna na vakaloloma ena liga. Ia ena veisiga ni bula, na vuna e dau laurai vakalevu duadua oya na karpal tunnel syndrome, ka vakavuna na vakaloloma ni median nerve ena liga.

Na Cava e Vakarautaka na Vakaloloma ena Liga?

Na caka vakadua na veitosoyaki ni liga kei na iqaqalo, ena loma ni gauna, e rawa ni vakavuna na rabailevu ni veitikotiko e lako kina na drau ni liga ka vakalevutaka na vakaloloma ena vanua oya. Na leqa ni vakaloloma e dau tekivu ena vakasuasua lailai ka rawa ni vakalevu ena loma ni gauna. E vakabibi ena bogi, na leqa e rawa ni vakayadrati iko mai na moce, ka kevaka e sega ni walia, e rawa ni vakavuna na vakaleqai tudei ni drau ni liga.

Na vakaloloma ni drau ni liga ena taba e dau laurai vakalevu vei ira era dau tosoya na ligadra ena dela ni teveli vakadede. Na vakaloloma e tekivu ena mua ni iqaqalo lailai kei na iqaqalo levu ka rawa ni vakalevu. Kevaka e sega ni walia ena gauna donu, e rawa ni vakavuna na malumalumu kei na vakalutu ni misi ena liga.

Oqo na vuna levu ni vakaloloma ena liga:

• Karpal tunnel syndrome ena vuku ni vakaloloma ni median nerve ena iqaqalo (me vaka na caka ni lalaga, caka savasava, vakayagataki vakalevu na mouse kei na keyboard)

• Pronator teres syndrome (vakaloloma ni median nerve ena ruku ni taba)

• Vakaloloma ni ulnar nerve ena iqaqalo se taba (Guyon canal se cubital tunnel syndrome)

• Vakaloloma ni radial nerve (Saturday night paralysis se low hand)

• Mate ni qaqalo ni domo me vaka na cervical disc herniation kei na mate ni central nervous system

Na Cava e Rawa ni Dusimaki Kina na Vakaloloma ena Liga Maumau?

Na vakaloloma ena liga maumau e dau vakavuna vakalevu ena vuku ni vakaloloma ni drau ni liga, ia na mavoa ni so na tikina ni liga e rawa talega ni vakavuna na leqa vata oqo. E rawa talega ni vakatakilai na mate ni yalo ena vakaloloma ni liga maumau. Kevaka e tomani na vakaloloma ena liga maumau kei na mosi ni taba, e rawa ni sema tiko kei na "angina pectoris" ka yaco ni sega ni yaga vinaka na oxygen ina misi ni yalo. Oqo e dua na leqa bibi ka sega ni dodonu me vakawaleni. Ia, na vakaloloma ena liga maumau e sega ni kena ibalebale ni mate ni yalo ga, e levu tale na vuna e rawa ni vakavuna.

Vakaloloma ena Liga Matau kei na Vuna e Rawa ni Vakarautaka

Na vakaloloma ena liga matau e dau vakavuna vakalevu ena karpal tunnel syndrome. E rawa talega ni vakavuna na leqa ni drau ni liga ena qaqalo se mona, na mavoa ni liga se taba, na musuki se mavoa vakidacala. E rawa talega ni vakavuna na vakaleqai ni drau ni liga ena vuku ni mate ni sukwa kei na lailai ni vitamin. Na vuna e dau laurai vakalevu ena vakaloloma ena dua se rua na liga oya na vakaloloma ni drau ni liga.

Karpal Tunnel Syndrome: Dua na Vuna e Dau Laurai Vakalevu

Na vuna e dau laurai vakalevu ni vakaloloma ena liga kei na iqaqalo oya na karpal tunnel syndrome. Na drau ni liga e lako mai na taba, e lako ena dua na gaunisala lailai e kilai me "karpal tunnel" ena iqaqalo. Kevaka e vakaloloma na median nerve ena vanua oya ena vuku ni vuna eso, ena yaco na karpal tunnel syndrome. Na median nerve e lewa na vakila ni iqaqalo levu, iqaqalo lailai, iqaqalo loma kei na iqaqalo ni liga, ka lewa talega e so na misi ena iqaqalo levu.

Eni imatai ni gauna ni karpal tunnel syndrome, e rawa ni sega ni laurai na ivakatakilakila; ia ena vakadidike ni drau ni liga e rawa ni laurai na vakamalua ni toso ni drau ni liga. Ena toso ni gauna, ena bogi ka vakabibi ena iqaqalo levu kei na iqaqalo volekati koya, na vakaloloma, mosi kei na kama ena laurai vakalevu. Kevaka e sega ni walia, ena vakavuna na vakaleqai tudei ni drau ni liga kei na vakalutu ni misi. Na kena kilai e vakayacori ena veitaratara kei na vuniwai ni vakasama kei na vakadidike ni drau ni liga (EMG). Na veivakabulai e okati kina na wainimate, vakavodo misi, se veisele, e vakatau ena kaukauwa ni ivakatakilakila.

Na Cava na Guyon Canal Syndrome?

Na Guyon canal syndrome e yaco ni vakaloloma na ulnar nerve ena dua na gaunisala lailai ena loma ni iqaqalo ni liga. Oqo e vakavuna na mosi, vakaloloma kei na vakalutu ni vakila ena iqaqalo levu kei na iqaqalo lailai. Ena toso ni gauna, ena vakavuna na vakalutu ni misi kei na malumalumu ena liga. Na kena kilai e vakayacori ena veitaratara kei na EMG. Na veivakabulai, kevaka e sega ni bibi, e okati kina na vakavodo misi kei na veisau ni itovo ni bula; kevaka e toso na leqa, e rawa ni vakayacori na veisele.

Na Cava me Yaco Kina na Cubital Tunnel Syndrome?

Na cubital tunnel syndrome e yaco ena vuku ni vakaloloma ni ulnar nerve ena taba, ka dua na vuna e dau laurai vakalevu ni vakaloloma ni drau ni liga ni oti na karpal tunnel syndrome. Na ivakatakilakila e laurai vakalevu ena iqaqalo levu kei na iqaqalo lailai me vaka na vakaloloma, mosi kei na vakalutu ni vakila. Ena toso ni gauna, ena vakavuna na malumalumu ni misi, vakalutu ni misi kei na veisau ni liga. Na kena kilai e vakayacori ena veitaratara kei na EMG. Na veivakabulai e okati kina na vakavodo misi se veisele, e vakatau ena ituvaki ni mate.

Na Cava me Cakava me Vakaotia na Vakaloloma ena Liga?

Na veivakabulai ni vakaloloma ena liga e vakatau ena kena kilai vinaka na vuna e vakavuna. Ni sa kilai na vuna me vaka na vakaloloma ni drau ni liga, lailai ni vitamin, mate ni sukwa se leqa ni droini dra, sa qai digitaki kina na veivakabulai veiganiti. Ena imatai ni gauna, na wainimate kei na veisau ni itovo ni bula e rawa ni yaga, ia kevaka e toso na leqa, na vakavodo misi se veisele e rawa ni digitaki. Na veitaratara wasoma kei na vuniwai e bibi me tarova na lesu tale ni leqa kei na kena vakalevu.

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava e vakavuna na vakaloloma ena liga?

Na vakaloloma ena liga e dau vakavuna vakalevu ena vuku ni vakaloloma ni drau ni liga, leqa ni qaqalo kei na domo, lailai ni vitamin, mate ni sukwa, leqa ni droini dra se mavoa ni misi kei na tikina ni liga.

2. E bibi na vakaloloma ena liga?

E so na vuna e rawarawa ka sega ni tudei, ia kevaka e tomani na vakaloloma kei na so tale na leqa, e rawa ni dua na leqa bibi e vunitaki tu. O koya gona, kevaka e dede se kaukauwa na vakaloloma, e dodonu mo sikova sara na vuniwai.

3. Na cava e ibalebale kina na vakaloloma ena liga maumau ga?

Na vakaloloma ena liga maumau e dau vakavuna vakalevu ena vuku ni vakaloloma ni drau ni liga. Ia kevaka e tomani vata kei na mosi ni kete, mosi e tabana maumau se dredre ni cegu, e dodonu mo sikova totolo na valenibula; e rawa ni ivakatakilakila ni mate bibi me vaka na mate ni yalo.

4. Na cava na karpal tunnel syndrome, ka vakacava na kena vakabulai?

Na karpal tunnel syndrome e dua na ituvaki e yaco ni vakaloloma na median nerve ena iqaqalo. Ena imatai ni gauna, na vakacegu, vakayagataki ni brace kei na wainimate; kevaka e toso na leqa, na vakavodo misi se veisele e rawa ni vakayacori.

5. Na cava e vakavuna na Guyon canal syndrome?

Na syndrome oqo e vakavuna na vakaloloma ni ulnar nerve ena iqaqalo, ka vakavuna na mosi, vakaloloma, vakalutu ni vakila kei na vakalutu ni misi ena iqaqalo lailai kei na iqaqalo levu.

6. Na cava me cakava me vakaotia na vakaloloma ena liga?

Na veivakabulai e vakatau ena vuna. Ena vakaloloma ni drau ni liga, na vakacegu, toso vinaka ni liga kei na veisele kevaka e gadrevi. Ena leqa ni metabolism se vitamin, e dodonu me walia na lailai oya.

7. E rawa ni ivakatakilakila ni mate tale eso na vakaloloma ena liga?

Io, na mate ni sukwa, mate ni thyroid, lailai ni vitamin, leqa ni dra se mate ni yalo, e rawa ni vakaraitaki koya ena vakaloloma ena liga.

8. Ena cava na gauna me sikovi kina na vuniwai?

Kevaka e kaukauwa na vakaloloma, yaco vakidacala, se tomani vata kei na malumalumu, leqa ni vosa, vakasese, se vakalutu ni rai, e dodonu mo kerea totolo na veivuke vakavuniwai.

9. E dau laurai vakalevu na vakaloloma ena liga vei ira era cakacaka vakadede ena teveli?

Io, e rawa ni tubu na matedewa ni carpal tunnel se ulnar nerve ena vuku ni veitosoyaki vakataleidua se na tiko balavu ena dua na itutu cala.

10. Na cava e rawa ni caka e vale ena gauna ni matedewa ni liga?

Ena matedewa lekaleka kei na malua, e rawa ni vukea na vakaceguya na liga kei na qaqa, veisautaka na itutu, kei na cakacaka ni liga. Ia kevaka e tomani tiko na leqa, me vakayagataki na veivuke vakavuniwai.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO) – Veika ni Mate ni Loma ni Ulunivanua: Veika e Sotavi ena Bula Raraba

• American Academy of Neurology – iDusidusi ni Peripheral Neuropathy kei na Entrapment Syndromes

• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) – iVakamacala Raraba ni Carpal Tunnel Syndrome

• National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) – Tabana ni iTukutuku me baleta na Carpal Tunnel Syndrome

• American Diabetes Association – iVakamacala Raraba ni Diabetic Neuropathy

Ucuqawa ni uluna; na kena vakila na tamata ni toso tiko na vanua e wavoliti koya se sa vuki tiko ga o koya, na yali ni vakacegu, na malumalumu kei na dredre ni tucake, e dua na leqa e dau laurai vakalevu. Ni rawa ni yaco ena vuna levu, me rawa ni vakayacori vakavinaka na veiqaravi, e dodonu me kilai vinaka na vuna e vakavuna tiko. Ni vakabulabulataki ga na kena ivakatakilakila, e sega ni rawa ni tarova na kena lesu tale na leqa.

Na cava e rawa ni vakavuna na ucuqawa ni uluna?

Na ucuqawa ni uluna e kaukauwa se dau lesu lesu, e rawa ni vakaleqa vakalevu na bula ni veisiga kei na vakacegu ni tamata. E dau yaco na ucuqawa ni uluna ena gauna ni toso totolo, veisau totolo ni itutu se oti na vakaukauwa levu ni vakaukauwa. E levu na gauna, e rawa ni kila ga na tamata ena cava na ituvaki e vakavuna na ucuqawa ni uluna; ia, ena so na gauna, na vuna dina e rawa ni kilai ga ena vakadidike vakavuniwai.

Na vuna levu ni ucuqawa ni uluna oqo:

Vertigo

Na vertigo e vakavuna na vakila ni toso tiko na vanua e wavoliti koya, se na veisau ni itutu ni veika e wavoliti koya. E dau yaco vakalevu ena vuna ni vakaleqa ni veika e loma ni daligana e qarava na vakacegu.

• Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV): E vakavuna na kumuni ni veitikotiko ni kalisiu kabonaiti ena veitikotiko ni vakacegu e loma ni daliga. Na veitikotiko oqo e vakauta na itukutuku vua na mona me baleta na itutu ni yago, ia ke sa tu na veivakararawataki, e vakacalai na itukutuku. Ena tini kina, e vakawati cala na mona ena kena kila na itutu ni yago.

• Meniere Disease: E dau sema vakalevu kei na kumuni ni wai e loma ni daliga, e vakaraitaki talega ena kena yaco vakasauri na vertigo, na rogo ni cagi e daliga kei na yali ni rogo.

• Labyrinthitis: E dau yaco ni oti na mate ni virusi, e vakavuna na matedewa ni loma ni daliga, e rawa ni vakavuna na ucuqawa ni uluna kei na so na gauna na vakaleqai tudei ni rogo.

• Vestibular Neuritis: Na matedewa ni na sinucodo vestibulocochlear e vakauta na itukutuku vua na mona mai na loma ni daliga. E rawa ni laurai vakasauri na vertigo kaukauwa, yali ni vakacegu kei na malumalumu ni kete.

Mate ni Toso (Motion Sickness)

Na toso veitaravi e vakila na yago ena waqavuka, basi se waqa; e rawa ni vakaleqa na vakacegu, vakavuna na ucuqawa ni uluna, malumalumu ni kete kei na lua. E bibi na bukete kei na so na wainimate e rawa ni vakalevutaka na kena dau vakila na toso. Ena levu na tamata, ni sa cava na vodo, e lailai totolo na leqa.

Migraine

Na migraine e dua na leqa ni mona e rawa ni vakavuna na ucuqawa ni uluna vata kei na mosi ni uluna. E rawa ni laurai vakalevu ena gauna ni migraine aura na ucuqawa ni uluna, veisau ni raici kei na vosa. O ira era dau vakila na migraine e dau kila na ivakatakilakila ni bera ni tekivu na leqa.

Lailai ni Tiko ni Tiko ni Wainimate (Hypotension)

Na veisau totolo ni itutu se sega ni gunu wai vinaka e rawa ni vakavuna na lutu totolo ni wainimate, ka yaco kina na ucuqawa ni uluna. Na wainimate me vaka na diuretics, beta blockers, antidepressants e rawa ni vakalailaitaka vakalevu na wainimate. E rawa talega ni vakavuna na bukete, lutu levu ni dra, yali ni wai se matedewa kaukauwa ni allergy.

Leqa ni Loma ni Yalo kei na Drau ni Dra

Na veisau ni droini ni yalo, sega ni rawata vinaka na yalo, se na tarova ni dra, e rawa ni vakalailaitaka na curu ni dra vua na mona ka vakavuna na ucuqawa ni uluna. Ena rawa ni laurai vata kei na mosi ni kete, dredre ni cegu, droini ni yalo, kei na vakaleqa ni wai e yago.

Anemia ni Lailai ni Aisi

Na lutu ni aisi e dra, e vakalailaitaka na kena buli na hemoglobin ka vakaleqa na kena vakau na oksijini. E rawa ni laurai na oca, dredre ni cegu, droini ni yalo, matasiga kei na ucuqawa ni uluna. E vakavinakataki ena veiqaravi ni kakana, wainimate se na vakau dra ke gadrevi.

Lailai ni Suka e Dra (Hypoglycemia)

Na sega ni kana, gunu levu ni alikolo, insulini se so na wainimate e rawa ni vakalailaitaka na suka e dra. Na ucuqawa ni uluna e vakavuna na hypoglycemia e dau yaco vakasauri; e dau laurai vata kei na viakana, malumalumu, suidra.

Mate ni Loma ni Daliga ni Otoimuni

Na kena vakilai cala na immune system na loma ni daliga e vakavuna na leqa. Na rogo ni cagi e daliga, yali ni rogo kei na ucuqawa ni uluna e dau laurai vakalevu.

Veivakararawataki kei na Lomaocaoca

Ni dede tiko na gauna ni veivakararawataki se na gauna ni lomaocaoca, na hormone e vakavuna na yago e rawa ni vakalailaitaka na drauni dra, vakalevutaka na droini ni yalo ka vakavuna na ucuqawa ni uluna. E rawa talega ni laurai na sega ni moce vinaka, suidra, kaukauwa ni lewena, leqa ni kete.

Qarauna na Ivakatakilakila ni Ucuqawa ni Uluna e Dodonu me Vakadodonutaki Totolo

Ena so na gauna, na ucuqawa ni uluna e rawa ni ivakaraitaki ni mate bibi e loma. Ke dua se levu na ivakatakilakila e ra e yaco vata kei na ucuqawa ni uluna, e dodonu me vakatotolo na kere veivuke vakavuniwai:

• Lutu vakasauri ni raica se raica vakarua,

• Mosi levu ni uluna,

• Malumalumu se sega ni vakila vinaka na liga se yavana,

• Mosi ni kete,

• Yali ni kila vinaka se vakaleqai na vakasama,

• Katakata levu,

• Lua sega ni lewai rawa.

Kena kilai na Vuna ni Ucuqawa ni Uluna: Ena Cava na Ituvaki e Yaco Kina?

Ena so na gauna, e rawa ni vuna rawarawa ga se vuna vakavuniwai dredre e tu e muri ni ucuqawa ni uluna. Na mate ni loma ni daliga, migraine, veivakararawataki, anemia, lailai ni wainimate, veisau ni suka e dra, so na leqa ni mona se loma ni yalo e dau vuna. E rawa talega ni vakavuna na so na wainimate.

Na Cava me Cakava me Wawa na Ucuqawa ni Uluna?

Na ivakarau bibi ni lewai ni ucuqawa ni uluna oya me kilai na vuna e vakavuna ka vakayacori na veiqaravi e dodonu. Ke kaukauwa se dau lesu lesu na leqa, e dodonu me raici vakavuniwai. Eso na ka e rawa ni caka e vale oqo:

• Vakalevutaka na gunu wai mo kua ni mamaca na yago.

• Mo toso vakamalua ni veisau na itutu.

• Taura vinaka na ulumu mo vakatotokoya e dua na vanua, mo sogota na matamu ke gadrevi.

• Kakana vakavinaka ka kua ni biuta na kana.

• Kua ni vakayagataka vakalevu na tuitui.

• Via vakalailaitaka na veivakararawataki.

• Gunu wainimate ke vakaroti mai vei vuniwai.

Na Cava me Cakava ke Dau Lesu Lesu se Sega ni Wawa na Ucuqawa ni Uluna?

Na ucuqawa ni uluna e dau yaco wasoma se sega ni wawa, e rawa ni ivakaraitaki ni leqa bibi e loma. Na mate ni loma ni daliga, mate ni mona, migraine se leqa ni metabolism e dodonu me vakadikevi ena ituvaki va oqo. Me rawa ni kilai na vuna kei na veiqaravi, e dodonu me kere veivuke vakavuniwai.

Ucuqawa ni Uluna ni Moce se Veisau ni Itutu

Na vuna levu duadua ni ucuqawa ni uluna ni moce oya na Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV), na veisau ni kristali ni vakacegu e loma ni daliga. E dau vakavuna na veitosoyaki ni uluna. Ia, na mate ni labirintitis se vestibular neuritis, lailai ni wainimate, anemia, mamaca ni yago se veivakararawataki kei na lomaocaoca e rawa ni vakavuna talega na leqa va oqo. Ena so na gauna, migraine se mate bibi ni mona kei na loma ni yalo e rawa ni vakavuna na ucuqawa ni uluna ni moce.

Ucuqawa ni Uluna ena Gone: Na Cava me Qarauni?

Na ucuqawa ni uluna ena gone; mate ni loma ni daliga, migraine, tubu totolo, leqa ni vakacegu kei na so na gauna mate ni sinus e rawa ni vuna. E se lailai ga na gauna, so na leqa ni mona e rawa ni vakavuna na leqa. O koya gona, me rawa ni kilai vinaka na vuna ni ucuqawa ni uluna ena gone, e dodonu me raici vakavuniwai.

Ucuqawa ni Uluna ena Bukete: Na Cava e Vuna Kina, Na Cava me Cakava?

Ena gauna ni bukete, na veisau ni hormone, vakalevutaki ni dra se lailai ni suka e dra e rawa ni vakavuna na ucuqawa ni uluna. Na tubu ni hormone progesterone e rawa talega ni vakalevutaka. Ke yaco na ucuqawa ni uluna ena bukete, mo moce vinaka, gunu wai levu ka tucake vakamalua. Ia, ke dede na leqa se so tale na ivakatakilakila e yaco vata, e dodonu me raici vuniwai.

Na Cava na Vuniwai me Qarauni?

Ke sega ni wawa, kaukauwa se sega ni kilai na vuna ni ucuqawa ni uluna, e dodonu me raici vuniwai ni Daliga, Ivi ni Daliga kei na Gusu (ENT), mona se vuniwai ni lewena. Ena so na gauna, e gadrevi na vakadidike levu mai na timi ni vuniwai.

Tarogi Wasoma

1. Na cava na ivakatakilakila e gadrevi mo lai vakatotolo kina ena valenibula ke yaco vata kei na ucuqawa ni uluna?

Ke yaco vata kei na ucuqawa ni uluna na lutu vakasauri ni raica, mosi levu ni uluna, veisau ni vosa se vakasama, malumalumu ni liga se yavana, mosi ni kete, katakata levu se lua, e dodonu mo lai raici vuniwai vakatotolo.

2. Na cava e dau vakavuna na vakasama vakalailai?

Na vuna e dau laurai vakalevu oya na mate ni daliga loma (vertigo), veisau ni vakaloloma ni dra, migreni, lailai ni dra, veivakararawataki kei na so na wainimate e dau vakavuna na kena e so na kedra i vakarau.

3. Na cava e rawa ni caka e vale me vukea na vakasama vakalailai me vakanadaku vakatotolo?

Dabe ena vanua e taqomaki, maroroya na ulumu me kua ni yavalati, mo sogota na matamu kevaka e rawa, ka mo cegu titobu. Ia kevaka e kaukauwa na leqa se dau vakasobu tale, mo raica vakatotolo e dua na vuniwai.

4. Na mate cava e rawa ni vakavuna na vakasama vakalailai?

Mate ni daliga loma, mate ni yalo kei na dra, mate ni mona, diyabeti, lailai ni dra (anemia), migreni, veisau ni tiroidi kei na leqa vakayalo e rawa ni vuni ni vakasama vakalailai.

5. E vakacava na kena vakarautaki na veiqaravi ni vakasama vakalailai?

Na yavu ni veiqaravi oya me kilai na vuna dina ka vakarautaki kina na ituvatuva me baleta. Kevaka e gadrevi, e rawa ni vakayagataki na wainimate, veiqaravi ni yago, veisau ni ituvatuva ni kana se veisau ni bula wasoma.

6. E vakaleqai na vakasama vakalailai vei ira na gone?

Na levu ni vuna ni vakasama vakalailai vei ira na gone e rawarawa ka gauna lekaleka ga, ia kevaka e dau vakasobu tale se so tale na ivakatakilakila, e dodonu me raici vuniwai vakatotolo.

7. Na cava e rawa ni vukea na vakasama vakalailai ena gauna ni bukete?

Mo gunuva vakalevu na wai, kana vakalevu ia lailai na kakana, yaco vakamalua na nomu yaco, ka mo vakacegu vinaka. Kevaka e kaukauwa se dede na vakasama vakalailai, e dodonu me raici vuniwai.

8. Na wainimate cava e rawa ni vakavuna na vakasama vakalailai?

Eso na wainimate ni vakaloloma ni dra, antidepresan, diyuretik kei na so na wainimate ni mate e rawa ni vakavuna na vakasama vakalailai. Kevaka o nanuma ni dua na wainimate o vakayagataka e vakavuna, mo tarogi vuniwai.

9. E tautauvata na vakasama vakalailai kei na vakalalai?

Na vakasama vakalailai e sega ni dau vakavuna tikoga na vakalalai. Ia kevaka e so na ivakatakilakila me vaka na malumalumu levu, yali ni vakasama se lutu, e rawa ni vuni ni leqa bibi, me raici vakatotolo na vuniwai.

10. E dua na duidui ena kedrau maliwa na vakasama vakalailai kei na vertigo?

Io. Na vakasama vakalailai e dusia na vakila ni sega ni vinaka kei na leqa ni dabe vinaka. Na vertigo e vakatakilai vakabibi ena vakila ni vuki tiko na vanua se na tamata, ka dua na mataqali vakasama vakalailai e duidui.

11. E rawa ni vakavuna na vakasama vakalailai na leqa vakayalo?

Io, na veika e dede ka kaukauwa me vaka na veivakararawataki se lomaocaoca, e rawa ni vuni ni vakasama vakalailai ena vuna vakayalo.

12. Na cava me qarauni me tarova na vakasama vakalailai?

Gunu wai vinaka, kana wasoma ka dodonu, qarauna mo kua ni yavalata vakasauri na ulumu, lewa vinaka na veivakararawataki, ka lewa vinaka na mate dede.

I Vurevure

• World Health Organization (WHO), Vestibular Disorders: https://www.who.int/

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Dizziness and Vertigo: https://www.cdc.gov/

• American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS), Clinical Practice Guideline on Benign Paroxysmal Positional Vertigo.

• American Heart Association (AHA), Dizziness, Vertigo, and Imbalance.

• Mayo Clinic, Dizziness: Causes and Prevention.

• Neurology (iVolataki ni Volatabu), Vertigo and dizziness: practice guideline update.