Talei ni Leka ni Loma ni Ulunivanua: Na Vuna, Na iRogo kei na iTuvatuva Vou ni Veisiko

Na Cava e Vakarautaki Kina na Leka ni Loma ni Ulunivanua?

Na leka ni loma ni ulunivanua, e dua na leqa bibi ni bula ka rawa ni vakavuna na mate, e dau yaco ni sa malumalumu se sa vakaleqa na bati ni dra ena ulunivanua. Na malumalumu ena bati ni dra e rawa ni vakavuna na kena vakatubura na balolo (aneurysm). E dau yaco na balolo ena vanua e veiseyaki kina na dra, ka ra sa malumalumu cake na bati ni dra ena veibasai kei na dra e so tale. Na balolo oqo e rawa ni dresulaka ka vakavuna na dra me curuma na loma ni ulunivanua se na vanua voleka.

E rua na iwasewase levu ni leka ni loma ni ulunivanua e vakadikevi kina me vaka na kena iwalewale ni kena vakavurei:

• Leka ni loma ni ulunivanua e vakavuna na mavoa: E yaco ena vuku ni mavoa, na ta, se mavoa vakayago tale eso.

• Leka ni loma ni ulunivanua e sega ni vakavuna na mavoa: E yaco vakatotolo ena vuku ni mate ni dra, balolo, se leqa ni bula tale eso.

E rawa talega ni wasei na leka ni loma ni ulunivanua me vaka na vanua e yaco kina ena loma ni ulunivanua:

• Leka ena loma ni qara e vakasinaiti ena wai: E yaco ena qara e loma ni ulunivanua e vakasinaiti ena wai.

• Leka ena loma ni ulunivanua: E yaco ena loma ni dra ni ulunivanua.

• Leka ena maliwa ni ulunivanua kei na kena iusivi: E laurai ena maliwa ni ulunivanua kei na kena iusivi lalai.

• Leka ena maliwa ni iusivi ni ulunivanua: E vakavurei ena dua na vanua dodonu ena maliwa ni iusivi ni ulunivanua.

• Leka ena maliwa ni iusivi levu kei na ulunivanua: E yaco ena maliwa ni iusivi levu ni ulunivanua kei na ulunivanua.

Ena leka ni loma ni ulunivanua e vakavuna na mavoa, e rawa ni vakaleqa e levu na vanua, ia na leka e yaco vakatotolo e dau vakavuna na leqa ena dua ga na vanua. Eso na mate ni kanesa talega e rawa ni vakavuna na malumalumu ni dra ena ulunivanua ka vakalevutaka na rere ni leka; ia ena nodra vakaraici vakavuniwai vakawasoma na tauvimate, e lailai sara na rere oqo.

Na iVakatakilakila ni Leka ni Loma ni Ulunivanua

Na ivakatakilakila ni leka ni loma ni ulunivanua e dau veisau me vaka na vanua, na kaukauwa kei na kena vakatetei. Na ivakatakilakila e tekivu vakasauri ka kaukauwa e dau gadrevi kina na veivuke vakavuniwai totolo. Na ivakatakilakila e dau laurai vakalevu oqo:

• Na malokovu se malumalumu ni mata ni mataqali e dua ga

• Na malokovu vakasauri se na domobula ena yago, vakabibi ena yava se liga

• Na dredre ni tosoya na liga se yava, malumalumu ena toso

• Leqa ni raica, lutu na balavu ni mata, se toso vakalialia na mata

• Dredre ni vosa se kila na vosa

• Dredre ni tiloma

• Na malumu ni kete, sucu, se leqa ni tovolea na kena savasava

• Na mosi levu ni ulunivanua, vakasama

• Na vakalialia ni vakasama, yali ni vakasama se moce vakasauri

• Leqa ni toso kei na veivakatorocaketaki

• Na sega ni kauaitaka na veika e wavoki se sega ni vakasamataka

Na ivakatakilakila oqo e rawa ni laurai vakalevu ena leka ni loma ni ulunivanua e vakavuna na yago e vakalevutaka na kaukauwa ni dra. Kevaka e laurai na veisau vakasauri kei na vakalevu ni leqa ni vakasama, me vakatotolo sara ni kauta ina valenibula.

Na Cava e Vakarautaka Kina na Leka ni Loma ni Ulunivanua?

E levu sara na ka e rawa ni vakavuna na leka ni loma ni ulunivanua. Na yabaki ni bula, na kawa, kei na bula ni tauvimate e rawa ni vakalevutaka na rere. Eso na vuna levu oqo:

• Na kaukauwa ni dra (yaga ni dra levu): E dua vei ira na rere levu duadua.

• Balolo (aneurysm)

• Leqa ni veivakabobulataki ni dra kei na wainimate e vakayagataki ena mate oqo

• Mate ni suka, malumalumu ni vo ni yago, kei na mate ni dra tale eso

• Kana sigaretini kei na gunu waini vakasivia

• Mate ni yakavi kei na malumalumu ni dra e sucu mai

• Kanesa ni ulunivanua, vakabibi na kena e vakaleqa na dra

• Mavoa ni ulunivanua, lutu kei na vakacalaka

• Kawa

Eso na vuna oqo e rawa ni tarovi (me vaka na kana sigaretini kei na gunu waini), eso tale e rawa ni vakalailaitaki na rere ena veisau ni bula se na veivakaraici vakavuniwai vakawasoma.

Na iTuvatuva ni Kilai kei na Vakasama ni Leka ni Loma ni Ulunivanua

Na leka ni loma ni ulunivanua e dua na leqa vakavuniwai e gadrevi kina na veivuke totolo. Kevaka e laurai na ivakatakilakila e sega ni namaki, me vakatotolo ni kauta ina valenibula. E rawa ni sega ni laurai vakatotolo na ivakatakilakila ni leka; o koya gona, o ira era tiko ena rere, me vakaraici vakavinaka ena loma ni 24 na aua ni sa mavoa na ulunivanua se vakabauta ni tiko na leka.

Na ituvatuva ni veivakabulai e veisau me vaka na mataqali leka kei na vanua e yaco kina. Na inaki levu oqo:

• Me kilai na vuna ni leka, ka lewai na vanua e tekivu mai kina

• Me vakalailaitaki na vakaleqai ni dra ni ulunivanua

• Me vakasavi na rere ni mate kei na tarova na leqa tale eso

O ira era kilai ni ra sa tauvi leka ni loma ni ulunivanua e dau vakayacori ena rumu ni vakaraici vakalevu. Na veivakabulai e dau vakayacori ena veiqaravi vakavuniwai me tarova na leka, ia ena leqa lalai e rawa ni rauta ga na veivuke vakavuniwai. Na gauna ni vakabulai ni tauvimate ni oti na veisele e vakatau ena kaukauwa ni leka, vanua e yaco kina, kei na mataqali veiqaravi e vakayacori.

Ena gauna ni veivakabulai, e vakaraici vakavoleka na vakasama ni tauvimate, nona cegu, cakacaka ni lomana kei na yago. O ira era sa veisele oti, e sega ni vinakati me ra moce ena imatai ni aua ni oti na veisele, ka vakadikevi wasoma na nodra vakasama. Ena veivuke vakavuniwai, e lewai na kaukauwa ni dra, ka rawa ni soli na wainimate me vakalailaitaka na vakatubura ni wai ena ulunivanua.

O ira era tauvi leka ni loma ni ulunivanua e rawa ni vukei ena gauna ni vakabulai ena veiqaravi ni yago, vosa kei na tiloma. Na veivakaraici vakawasoma mai na timi ni vuniwai e vakalevutaka na galala ni vakabulai.

Taro Dau Tarogi Wasoma

Na cava na leka ni loma ni ulunivanua?

Na leka ni loma ni ulunivanua e dua na leqa bibi ni bula e yaco ni sa dresulaka se vakaleqa na dra ena ulunivanua ka vakavuna me curuma na dra na loma ni ulunivanua se na maliwa ni iusivi ni ulunivanua.

Na cava na vuna e dau laurai vakalevu kina na leka ni loma ni ulunivanua?

Na kaukauwa ni dra (hipertansioni) e dua vei ira na vuna e kilai levu duadua ena vuravura raraba ni leka ni loma ni ulunivanua.

E tekivu vakasauri na ivakatakilakila ni leka ni loma ni ulunivanua?

Io, ena levu ni gauna e dau laurai vakasauri ka totolo na ivakatakilakila. Na mosi vakasauri ni ulunivanua, malokovu ni yago, leqa ni vosa se veisau ni vakasama e dau yaco vakatotolo.

Na cava me caka ni sa mavoa na ulunivanua?

Kevaka o sa mavoa na ulunivanua se ta vakaukauwa, ka o raica na mosi ni ulunivanua, sucu, veisau ni vakasama se malumalumu, me vakatotolo ni kauta ina valenibula. Na imatai ni 24 na aua e bibi duadua.

E rawa ni vakavuna na leka ni loma ni ulunivanua na vakaleqa tudei?

E rawa ni vakavuna na vakaleqa ni vakasama me vaka na vanua kei na kaukauwa ni leka, ia ena veivakabulai totolo kei na veiqaravi vinaka e rawa ni vakalevutaka na galala ni vakabulai.

O cei e tiko ena rere ni leka ni loma ni ulunivanua?

O ira era tiko ena kaukauwa ni dra, tauvimate tudei, kana sigaretini kei na gunu waini, leqa ni veivakabobulataki ni dra, kei ira na qase era tiko ena rere levu cake.

E rawa ni tarovi na leka ni loma ni ulunivanua?

E rawa ni lewai eso na rere. Na vakaraici wasoma ni kaukauwa ni dra, kana vakavinaka, biuta na sigaretini kei na waini, veivakabulai ni mate tudei kei na veivakaraici vakavuniwai vakawasoma e rawa ni vukea na tarova.

E rawa ni vakabulai taucoko o koya e tauvi leka ni loma ni ulunivanua?

E veisau me vaka na tauvimate, ia na kilai totolo kei na veivakabulai e vakalevutaka na galala ni vakabulai. Na porokaramu ni vakabulai talega e vukea na vakalailaitaki ni vakaleqa ni yago.

E dau vakayacori ga ena veisele na veivakabulai ni leka ni loma ni ulunivanua?

Sega. Na mataqali leka, levu ni leka kei na ituvaki ni tauvimate e vakatulewa na ituvatuva ni veivakabulai. Ena leqa lalai, e rawa ni rauta ga na veivuke vakavuniwai; ia ena so na gauna e gadrevi kina na veisele.

E ivakatakilakila ni leka ni loma ni ulunivanua na mosi kece ni ulunivanua?

Sega, e levu na vuna ni mosi ni ulunivanua. Ia kevaka e mosi vakasauri, kaukauwa, se duidui mai na mosi e dau yaco, vakabibi ke so tale na ivakatakilakila e tomani, me vakadikevi vakavuniwai.

E rerevaki na moce ni oti na leka ni loma ni ulunivanua?

Io, na moce se vakalialia ni vakasama e dua na ivakatakilakila bibi. Ena ituvaki oqo, me kauta vakatotolo ina vuniwai.

E rawa ni yaco na leka ni loma ni ulunivanua vei ira na gone?

Io, dina ni lailai, e rawa ni yaco vei ira na gone ena vuku ni mavoa, malumalumu ni dra e sucu mai se mate eso.

Na cava me caka me veivuke totolo vei koya e tauvi leka ni loma ni ulunivanua?

Vakatikora vakadodonu na tamata, me vakadodonu na nona cegu, kevaka e rawa, qiri ina ambulance. Kevaka e yali na vakasama se leqa ni cegu, me waraka na veivuke vakavuniwai.

iVurevure

• iSoqosoqo ni Bula e Vuravura (WHO) – Stroke Fact Sheet

• Soqosoqo ni Loma ni Loma e Amerika (AHA) – Hemorrhagic Stroke Information

• Na Tabana ni Lewe ni Veikilai kei na Maroroi ni Bula e Merika (CDC) – Iwalewale ni Veivuke ena Stroke

• Na iDusidusi ni European Stroke Organisation

• The Lancet Neurology – Intracerebral Haemorrhage: Na iTuvatuva Vou ni Kilai kei na Vakarautaki ni Veivuke