Bibi ni Gusu: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na iTuvatuva Dodonu ni Veivakabulai
Na cava na kena i tuvaki na mosi ni korokoro?
Na mosi ni korokoro e dua na leqa e dau laurai vakalevu, e dau vakaraitaki ena gauna ni tiloma, e dau vakavuna na mosi, kama, katakata, mosi ni tiloma kei na kena vakaleqa na korokoro. E dua vei ira na ivakarau ni leqa e dau kauta na tamata ki na valenibula. Na mosi se dredre ena korokoro e dau oti vakatotolo ka rawa ni vakavinakataki ga vakataki koya. Ia, ena so na gauna, kevaka e dede se dau lesu tale vakawasoma, e rawa ni dusia tiko e dua na leqa bibi ni bula ka gadrevi kina na veitarogi vakavuniwai.
Na vanua cava e rawa ni tara na mosi ni korokoro?
Na mosi ni korokoro, kevaka e laurai ena veivanua duidui ni korokoro, e na vakatokai me vaka na kena ituvaki:
Na mosi e tara na dela ni gusu e vakatokai me farenaiti,
Na mosi e vakavuna na rairai levu kei na damudamu ena bademcik e vakatokai me tonsilaiti (bademcik iltihabi),
Na mosi ena yatu ni domo e vakatokai me larenaiti.
Na iwalewale rawarawa me vakamalumalumutaka na mosi ni korokoro
E tiko eso na iwalewale rawarawa e rawa ni vakayacori ena vale me vakamalumalumutaka na mosi ni korokoro. Me gunu wai levu, gunu ti katakata, tiko ena vanua e vakalailaitaki kina na druka, e rawa ni vukea na vakacegu ni korokoro. Na wai katakata e waki kina na lolo kei na moli, ti ni senijia, ti ni camomile kei na ti ni sage, ekinezya se ti ni meyan, e dau digitaki vakalevu ena ivakarau vakavanua. E vakaraitaki talega ena vakadidike vakasaenisi ni so na veika e vakavuna na mosi (me vaka na senijia, ekinezya) e rawa ni vukea na kena vakamalumalumutaki na mosi kei na mosi ni korokoro. Ia, ni so na veika vakavuniwai e sega ni dodonu vei ira eso, vakabibi vei ira era tiko na mate dede se gunu wainimate wasoma, e dodonu me ra taroga mada na vuniwai ni bera ni vakayacora na iwalewale oqo.
Na iwalewale ni veivakabulai ni mosi ni korokoro
Na veivakabulai ni mosi ni korokoro e vakatau ena vuna e vakavuna:
Kevaka e vakavuna na mosi ni korokoro na mate ni virusi, e sega ni vakayagataki na wainimate ni veivakamatei (antibiotic), ia na veivuke (vakacegu, gunu wai, wainimate ni vakalailaitaka na katakata) e rauta.
Kevaka e kune na mate ni bakiteria, na vuniwai ena tekivutaka na wainimate ni veivakamatei. Qo e dau dede me 7–10 na siga.
Me vakalailaitaka na mosi kei na mosi ni korokoro, e rawa ni vakayagataki na wainimate ni mosi me vaka na asetaminofen se ibuprofen.
Kevaka e vakavuna na mosi ni korokoro na allergy, e rawa ni vukea na wainimate ni antihistamine.
Kevaka e vakavuna na mosi ni korokoro na reflux, e rawa ni vakayacori na veisau ena ivakarau ni kana kei na wainimate ni vakalailaitaka na asidi ni kete.
Na ivakatakilakila levu ni mosi ni korokoro
Na mosi ni korokoro e dau vakaraitaki ena mosi ni tiloma, kama, mosi, rairai levu kei na damudamu ena korokoro. Ena so na gauna, e rawa ni tomani ena domo malua, mosi ni domo, malumu ni yagodra, katakata se dredre ni tiloma.
O cei e dau tara vakalevu ena mosi ni korokoro?
E rawa ni yaco ena dua na yabaki ni bula, ia na gone kei ira na itabagone (vakabibi vei ira era se sega ni vakaukauwataki na nodra immune system) e dau sotava vakalevu na mosi ni korokoro. E okati talega kina o ira era dau tauvimate wasoma, era dau vakaleqai ena allergy, kei ira era dau tiko ena vanua levu na tamata (me vaka na koronivuli, basi) era tiko ena ilawalawa ni leqa.
Na iwalewale vakavuniwai ni vakacegu ni mosi ni korokoro
Eso na ivakasala me vakaceguya na korokoro:
Gunu ti katakata (ti ni kaukauwa, sucu katakata se wai katakata)
Lolo kei na moli waki vata
Gargara ena wai masima
Me vakalailaitaki na druka ni rumu (me vaka na vakayagataki ni misini ni kubou)
Qarava me kua ni gunu sigareti se veika e vakaleqa na korokoro
Ia, kevaka e se mosi vakalevu tiko, dede, se laurai na katakata, dredre ni cegu kei na kena so tale na ivakatakilakila, e dodonu me raici na vuniwai.
Na kakana kei na veivuke vakavuniwai e vinaka ena mosi ni korokoro
Vakavanua, e dau vakasakiti na lolo, yogati, kakana malumu e vakayagataki me puree, kei na supo katakata me vukea na mosi ni korokoro. Na lolo e vakalailaitaka na mosi kei na vakaceguya na korokoro; na apple cider vinegar e digitaki ena vuku ni nona iwalewale ni veivakamatei. Na lasu e kilai levu ena nona kaukauwa ni veivakabulai kei na veivakamatei. Ia, ni vakayagataki na kakana oqo, me qarauni na veika e dau vakaleqa na yagodra eso kei na leqa ni kete.
Na vuna e dau laurai kina vakalevu na mosi ni korokoro
Mate ni katakata, flu kei na mate ni virusi (oqo na vuna levu duadua ni mosi ni korokoro)
Mate ni bakiteria me vaka na streptococcus (vakabibi vei ira na gone e koronivuli)
Allergy (me vaka na poleni, kuvu, kuvu ni manumanu, vunikau)
Druka mamaca, vakaleqai ni veiyasai vuravura kei na kubou ni sigareti
Vakaleqa vakayago (vosa vakaukaua, kaila, gunu kana veisau ni katakata se batabata)
Mate ni reflux (asidi ni kete e lako cake ki na esofagasi kei na korokoro)
Rarawa, mate dede ni mosi se mavoa (rarawa ni mate ni mate)
Na veika e vakaleqa kina na mosi ni korokoro
Gone kei na itabagone e 3–15 na yabaki
Gunu sigareti se tiko ena vanua e kubou kina na sigareti
Veika e vakalailaitaka na immune system (eso na mate kei na wainimate)
Tiko dede ena vanua levu na tamata, rumu mamaca
Kua ni qarava vinaka na vakasavasavataki ni yagodra
Na iwalewale me tarova kina na mosi ni korokoro
Vakavulica na wainimata ni savasava ni liga
Vakayagataka na mask se sanitizer ena vanua levu na tamata
Qarava na savasava ni iyaya ni tamata
Kana vakamatau kei na moce vinaka me vakaukauwataka na immune system
Kua ni gunu sigareti se tiko ena vanua e kubou kina na sigareti
Me caka na vaqaqacotaki ni yago (vaccine) me tarova na flu kei na mate ni bakiteria
Na cava me caka kevaka e dede na mosi ni korokoro?
Na levu ni mosi ni korokoro e dau oti ga ena vale ena loma ni 5–10 na siga ena vakacegu kei na veivuke. Ia, kevaka e laurai na veika oqo, me vakatotolo ki na vuniwai:
Dredre ni cegu, tiloma se dolava na gusu
Rairai levu ena domo se matana
Katakata levu (38°C se sivia)
Domo malua sega ni oti se mosi levu ni daliga
Rawa ni laurai na dra ena tuitui se levu na tuitui
Mosi ni so na tikina ni yago, mavoa ni yagodra
Na cava na iwalewale ni kilai ni mosi ni korokoro?
Na iwalewale levu ni kilai ni mosi ni korokoro oya na rogoca na italanoa ni tauvimate, vakadikeva na yago, kei na vakayagataki ni lab test kevaka e gadrevi. Na vuniwai ena rawa ni vakayacora na test ni antijen se culture ni korokoro me kila kina ke tiko na mate ni bakiteria. Na raica ga na korokoro e dau rauta ena so na gauna.
Na veisemati ni mosi ni korokoro kei na domo malua
Kevaka sa oti na mosi ni korokoro ia e se domo malua tiko, e dau semati ena kena vakaleqai na domo. Kevaka e dede na domo malua, e bibi me sikovi na vuniwai ni daliga, isu kei na korokoro (ENT).
E yaga na vaqaqacotaki ni yago me tarova na mosi ni korokoro?
Na vaqaqacotaki ni yago me tarova na flu kei na mate ni bakiteria e dua na iwalewale ni tarova. Na vaqaqacotaki ni flu e veiyabaki kei na so tale na vaqaqacotaki e vakauqeti ena yasana (me vaka na strep vaccine ena so na vanua) e rawa ni tarogi vei vuniwai.
Na mosi ni korokoro kei na COVID-19
E dua na ivakatakilakila bibi ni COVID-19 oya na mosi ni korokoro. Ia, e sega ni rauta me kilai kina na mate oqo ena mosi ni korokoro ga; e dodonu me vakadikevi talega na katakata, mosi ni domo, dredre ni cegu. Kevaka e vakabauta ni rawa ni COVID-19, e dodonu me vakadikevi vakavuniwai kei na test kevaka e gadrevi.
Taro e dau tarogi vakalevu
Na mosi ni korokoro e dau vakavuna vakalevu na mate ni virusi?
Io, vakalevu. Vakabibi na mate ni katakata kei na flu e dua vei ira na vuna levu duadua.
Na cava na iwalewale vakacegu e rawa ni vakayacori ena vale me vukea na mosi ni korokoro?
Gunu ti katakata, lolo, wai moli, gargara ena wai masima, vakalailaitaka na druka ni rumu kei na vakaceguya na domo e dua na ivakasala levu.
E vakaleqa na mosi ni korokoro vei ira na gone?
Na mate ni virusi e dau laurai vakalevu vei ira na gone, ia kevaka e laurai na katakata levu, dredre ni cegu, mavoa ni yagodra, e dodonu me sikovi na vuniwai.
Na cava na ituvaki e dodonu me sikovi kina na vuniwai ena mosi ni korokoro?
Kevaka e sivia na tini na siga na kena yaco tiko ga na ivakatakilakila, se mani basika na dredre ni cegu se kana, se tubu na katakata levu se vakalevu na vakatubura ni domo, e dodonu me vakayacori vakavuniwai na kena vakadikevi.
E rawa ni soli na aspirin vei ira na gone era vakila na mosi ni domo?
Sega. Na aspirin e sega ni vakatura vei ira na gone baleta na leqa ni Reye syndrome. Me tarogi na vuniwai me baleta na vei wainimate ni mosi.
E vukea na mosi ni domo na honey, vaini ni apolo kei na lasawa?
E dau vakayagataki vakavanua me tokoni kina, ia e sega ni sosomitaki na vei wainimate vakavuniwai. Kena ikuri, o ira era tiko kina na mate tawamudu me ra vakatarogi vuniwai ni bera ni vakayagataka na ivakarau oqo.
Na cava na manumanu lailai e dau vakavuna vakalevu na mosi ni domo?
Na Streptococcus bacteria, e vakavuna vakalevu na mosi ni domo vei ira na gone.
Na cava me caka kevaka e yaco vata na mosi ni domo kei na mosi ni mumu?
E vakatura me vakayagataki na ivakarau ni veivuke (wai katakata, gunu wai levu, vakacegu). Kevaka e dede se sega ni yali na ivakatakilakila, me sikova na vuniwai.
E rawa ni vakavuna na mosi ni domo na COVID-19?
Io, e dua vei ira na ivakatakilakila ni COVID-19 na mosi ni domo. Kevaka e tiko tale eso na ivakatakilakila, e bibi me vakadikevi vakavuniwai.
E rawa ni vakavuna na mosi ni domo na allergy?
Na kena sotavi na poleni, kuvu se manumanu e rawa ni vakavuna na veika e vakaleqa kina na domo ka vakavuna na mosi.
E dodonu me vakayagataki na antibiotic ena mosi ni domo?
Me vakayagataki ga na antibiotic kevaka e vakaroti mai na vuniwai ena mate ni manumanu lailai. Ena mate ni virusi, e sega ni yaga na antibiotic.
Na cava me caka kevaka e mosi na domo ena gauna ni bukete?
E rawa ni vakacegu ena ivakarau vakavuniwai e taqomaki ka vakayagataki vakavuniwai, ia kevaka e gadrevi na wainimate se levu na ivakatakilakila, me sikova vakavuniwai.
Na cava me caka kevaka e sega ni lesu na domo ni oti na mosi ni domo?
Kevaka e dede na kena sega ni rogo vinaka na domo, e bibi me sikova na vuniwai ni domo, daliga kei na tebenigusuitu.
E bibi na mosi ni domo ena dua ga na yasana?
E rawa ni vakavuna na mosi ena dua ga na yasana na mate ni tonsil, na tubu se leqa ena draunikau; ena ituvaki va oqo, me sikova na vuniwai.
Na cava na sala e yaga duadua me taqomaki kina na mosi ni domo?
Me vakamareqeti na savasava ni liga kei na cegu, kua ni gunu sigareti, ka tokona na kaukauwa ni yagomu, oqo eso na sala bibi ni taqomaki.
Ivakatekivu
Matabose ni Bula Raraba (WHO): "Sore Throat - Causes and Management"
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): "Sore Throat: Clinical Overview"
American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS): "Sore Throat Patient Information"
American Academy of Pediatrics (AAP): "When to Call the Doctor if Your Child Has a Sore Throat"
Mayo Clinic: "Sore throat - Symptoms and Causes"
National Health Service (NHS): "Sore throat"