Na cava na Nabici ka E Bibi Vakacava?

Nabici, e dau kilai levu me vaka na loma ni yalo; ia, e kena ibalebale dina na veisau ni yalo yadua, na kaukauwa ni dra e vakayacori ena dela ni dra kei na veisau ni kaukauwa e vakavuna na veisau ni yalo ena dela ni dra. Na yalo, ni sa vakasauri se vakamalua, e vakauta na dra ki na aorta, na dra levu duadua, ka mai vakau ki na yagodra kece. Na dela ni dra e rawa ni vakatetei se vakalailaitaki baleta ni sa elastic na kena ituvaki, ka ra sauma na veisau ni dra ena kena vakatetei se vakalailaitaki. Na nabici e rawa ni laurai vakavinaka ena dela ni liga, domo, ulunivanua se batini yava, ena vanua e voleka sara ena dela ni yagona.

Na isau ni nabici ni tamata yadua e rawa ni veisau vakalevu ena vuku ni yabaki, tagane se yalewa, ituvaki ni bula, katakata ni yago, veisau ni hormone, cakacaka vakayago se vakasama ena veisiga, wainimate e vakayagataki kei na mate eso. Ena so na gauna, na veika me vaka na lomaocaoca, vuli ni yago, mate se veisau ni vakasama e rawa ni vakavuna na tubu se lutu ni nabici. Na ka bibi duadua, me dau dodonu ka veirauti na nabici.

O ira era dau vakayagataka wasoma na yago, vakabibi o ira na dauqito, na nabici e vakarau lailai ena gauna ni vakacegu ni vakatauvatani kei na kena ivakarau ni vanua. Na nabici e sega ni vakaraitaka walega na totolo ni loma ni yalo, ia e vakaraitaka talega na kena veirauti, na ituvaki ni yago kei na so na mate. Na mate ni yalo kei na kena isivi, vakalevu ni dra, leqa ni thyroid, mate ni neura kei na vakadave dra ena mona e rawa ni vakavuna na veisau levu ena nabici.

Vei ira na qase bula vinaka, na totolo ni yalo ena gauna ni vakacegu e dau 60-80 luvu/miniti.

Na Nabici E Dodonu Me Tiko Ena Cava Na Iwalewale?

Na veirauti ni nabici kei na kena tiko ena dua na iwiliwili, e ivakaraitaki ni veitosoyaki vinaka ni dra. Dina ni duidui na isau ni nabici ni tamata yadua, vei ira na qase bula vinaka, na iwiliwili ni yalo ena gauna ni vakacegu e dau vakadonuya me 60-100 luvu/miniti. Vei ira era dau vakayagataka wasoma na yago, e rawa ni lutu sara ki na 45-60 luvu/miniti. Na lutu ni nabici ena gauna ni vakacegu e rawa ni kena ibalebale ni cakacaka vinaka na yalo.

Na tubu ni totolo ni yalo e rawa ni vakavuna na vakaleqai ni dra se na yalo, o koya gona, na kena vakadodonutaki wasoma ena gauna ni vakacegu e rawa ni vukea na kilai taumada ni leqa. Kevaka e tiko ena 50-70 na iwiliwili ni nabici ena gauna ni vakacegu, e rawa ni vakatokai me vinaka; 70-85 e dau vakadonuya me ivakarau; 85 se sivia e rawa ni vakatokai me nabici levu. Ia, e dodonu me nanumi ni nabici e sega ni ivakaraitaki duadua ni mate, ka duidui na ituvaki ni bula ni tamata yadua.

Na kena vakadodonutaki wasoma na nabici, vakabibi kevaka e dua na rarawa se tiko na veika e vakavuna na leqa, e vukea na kilai taumada ni mate. Ia, kevaka e lailai vakalevu na nabici ka so tale na ivakatakilakila me vaka na malumalumu, vakasuasua, se vakalutu, e dodonu mo sikova vakatotolo na vuniwai ni yalo. Na nabici levu e dau vakavuna vakawawa (me vaka na vuli ni yago, lomaocaoca), ia kevaka e dau vakacavacava ena gauna ni vakacegu, e dodonu me vakadikevi. Na vakayagataki ni sigaretini kei na anemia e rawa ni vakavuna na nabici levu. Ni sa biu na sigaretini, ena vica na vula e rawa ni laurai na lutu levu ni nabici, ka dau vakatokai me veisau vinaka.

E Vakacava Na Iwalewale Ni Wili Nabici?

Na wili ni nabici, me rawa ni rawati na iwiliwili dodonu, e dodonu me caka ena gauna ni vakacegu kei na galala ni vakasama. E rawa ni wili ena veigauna duidui ena dua na siga me rawa ni kune na iwiliwili veirauti. Ena domo, ena rua na yasa ni gusu, se ena dela ni liga, ena dela ni dra e volekati na iqaqa ni liga, mo vakayagataka e tolu na iqaqa mo vakamalua kina na kaukauwa ni dra. Ni sa laurai na nabici ena dela ni dra, mo wili na luvu ena 60 na sekodi ena vuke ni watiwa se sitoa. Na iwiliwili o rawata, oya na nabici ena gauna oya.

Kevaka o via, o rawa ni vakayagataka na iyaya ni wili ni dra digitaki se iyaya ni bula vuku. Kena ikuri, kevaka e sega ni veirauti na totolo ni yalo (e kilai levu me “tekileka”), e dodonu mo sikova na vuniwai. Vei ira era kilai ni tiko na leqa ni totolo ni yalo, me rawa ni wili dodonu na nabici, e dodonu me rogoci sara ga na yalo. Na kena vakadodonutaki wasoma na nabici e bibi ena kena kilai taumada na mate ni yalo kei na veimataqali mate lelevu ni yago.

Na Cava E Vakaraitaka Na Nabici Levu (Tachycardia)?

Ni totolo na yalo mai na kena ivakarau, e vakatokai me “tachycardia”. Na nabici levu e rawa ni vakavuna na malumalumu ni yalo, mate ni mate, leqa ni thyroid, guatr e sega ni lewai, vakalevu ni dra se so na mate tawamudu. Ena vakalevu ni dra, na yalo e vakasauri me rawa ni vakauta na oxygen ena yago, ia kevaka e vakalevu sara na vakadave dra, na nabici e rawa ni lutu vakalevu ka vakavuna na vakaleqai ni bula.

Na tubu ni katakata ni yago, lomaocaoca, lomaocaoca vakasama, cakacaka vakayago kei na veika vakasauri e rawa ni vakavuna na nabici levu. Na nabici e tubu ena vuku ni cakacaka vakayago se veika vakasama, e dau lesu tale ki na ivakarau ni vakacegu ni sa vakacegu na tamata. Ia, kevaka e dau tiko ga ena 90 luvu/miniti se sivia ena gauna ni vakacegu, e rawa ni ivakaraitaki ni dua tale na mate ka gadrevi me vakadikevi vakavinaka.

Na vakayagataki wasoma ni yago, ena gauna, e rawa ni vakalailaitaka na nabici ena gauna ni vakacegu. Na itovo me vaka na lako wasoma ena veisiga, e vukea na bula ni yalo ka vukea me lailai na nabici.

Na Cava E Vakaraitaka Na Nabici Lailai (Bradycardia)?

Na nabici lailai e vakatokai me “bradycardia”, e kena ibalebale ni totolo ni yalo e lutu mai na kena ivakarau. Kevaka e lutu na nabici ki na rauta ni 40 luvu/miniti, e rawa ni sega ni yaco vinaka na dra kei na oxygen ki na yago, ka rawa ni vakavuna na vakasuasua, vakalutu, sukasuka kei na ivakatakilakila ni neura. Na vakadave dra ena mona, mate ni mona, mate ni yalo, leqa ni thyroid, veisau ni hormone, qase, leqa ni yalo ni sucu, lailai ni mineral, moce sega ni vinaka kei na wainimate eso e rawa ni vakavuna na bradycardia.

Ena dua na yasana, vei ira era dau vakayagataka wasoma na yago ka vinaka na nodra ituvaki, na lutu ni nabici ki na rauta ni 40 luvu/miniti e rawa ni vakatokai me ivakarau. Oqo e vakaraitaka ni kaukauwa ka cakacaka vinaka na yalo. Vei ira era dauqito, na lutu ni nabici ena vuku ni veika vakayago e sega ni dua na leqa ni bula.

Na Cava Na Iwasewase Ni Nabici Ena Yabaki Duidui?

Na nabici e dodonu me veirauti ka veisau ena yabaki kece. E tubu vakavica ena gauna ni cakacaka vakayago, o koya gona, me rawa ni wili dodonu e dodonu me caka ena gauna ni vakacegu se oti e 5-10 na miniti ni vakacegu. Ena vuku ni yabaki kei na tagane se yalewa, e rawa ni duidui na isau ni nabici. Me kena ivakaraitaki, vei ira na gonetagane e dau tubu vakalailai na nabici mai vei ira na gone yalewa; vei ira na qase, e sega ni dua na duidui levu ena tagane se yalewa. Kena ikuri, na levu ni yago kei na mate tawamudu e rawa ni vakavuna na veisau ni nabici. Me rawa ni bula vinaka, e dodonu me dau vakadodonutaki wasoma na veivaqaqai ni bula.

Na iwiliwili ni nabici e vakatokai me vinaka ena iwasewase ni yabaki oqo:

• Vei ira na gone se qai sucu: 70-190 (iwiliwili 125 luvu/miniti)

• Vei ira na gone 1-11 vula: 80-160 (iwiliwili 120)

• 1-2 yabaki: 80-130 (iwiliwili 110)

• 2-4 yabaki: 80-120 (iwiliwili 100)

• 4-6 yabaki: 75-115 (iwiliwili 100)

• 6-8 yabaki: 70-110 (iwiliwili 90)

• 8-10 yabaki: 70-110 (iwiliwili 90)

• 10-12 yabaki: Vei ira na gone yalewa 70-110, gone tagane 65-105 (iwiliwili 85-90)

• 12-14 yabaki: Vei ira na gone yalewa 65-105, gone tagane 60-100 (iwiliwili 80-85)

• 14-16 yabaki: Vei ira na gone yalewa 60-100, gone tagane 55-95 (iwiliwili 75-80)

• 16-18 yabaki: Vei ira na gone yalewa 55-95, gone tagane 50-90 (iwiliwili 70-75)

• 18 yabaki cake: 60-100 (iwiliwili 80)

E rawa ni lailai se tubu vakalailai na isau oqo ena vuku ni yabaki kei na ituvaki ni tamata yadua, o koya gona, kevaka e dua na lomaocaoca, e vinaka mo veitaratara kei na vuniwai ni bula.

Tarogi Wasoma (T.W.)

1. Na nabici e dodonu me cava?

Vei ira na qase bula vinaka, na nabici ena gauna ni vakacegu e dau tiko ena 60-100 luvu/miniti. Vei ira era dau vakayagataka wasoma na yago, e rawa ni lailai. Ia, e rawa ni veisau na iwiliwili vinaka ni nabici me vaka na ituvaki ni bula kei na yabaki.

2. Au na wili vakacava na noqu nabici?

O rawa ni wili na nomu nabici ena domo, dela ni liga se batini yava, ena vakayagataki ni tolu na iqaqa mo vakamalua kina, ka wili na luvu ena 60 na sekodi. E rawa talega ni vakayagataki na iyaya digitaki ni wili ni dra se iyaya vuku ni vakayagataka ena yago.

3. Na nabici levu e vakaleqai?

Kevaka e vakavuna vakalailai na kena tubu na batabata, e sega ni dau vakavuna e dua na leqa levu ka na lesu tale ki na kena ivakarau dodonu. Ia kevaka e dau tubu tiko ga na batabata ena gauna ni vakacegu, e rawa ni vakalevutaka na leqa ni yalo kei na dra, ka dodonu me dikevi ena ruku ni vakanamata ni vuniwai.

4. E ca na batabata e lutu sobu?

Kevaka e lutu sobu na batabata me raica na 40 ena dua na miniti ka so na ivakatakilakila me vaka na vakasuasuataki, malumalumu, se vakalutu, e dodonu me vakatarogi vakavuniwai. Ia vei ira era dau vakaukauwa ena qito, e sega ni leqa na batabata e lutu sobu.

5. Na cava e kena ibalebale na veisau totolo ni batabata?

Na veisau totolo ni batabata e rawa ni vakavuna na veika vakalailai me vaka na veika vakayalo, qito, rere vakasauri, katakata se mate. Ia kevaka e dau yaco tiko ga se matata na veisau, e rawa ni ivakatakilakila ni dua na mate e vunitaki, ka dodonu me dikevi vakavuniwai.

6. E vakaleqa na batabata na kubou?

Io, e kilai ni na vakatubura na batabata na vakayagataki ni kubou. Na biuta na kubou e dau vakavuna na lutu sobu ni batabata; ka dua na ka vinaka vei ira na bula ni yalo.

7. Na cava na mate e vakavuna na veisau ni batabata?

Na mate ni tiroiti, mate ni katuba ni yalo, anemia, leqa ni veitaba ni yalo, mate ni mate, kei na so na wainimate e rawa ni vakavuna na veisau ni batabata.

8. Na cava na batabata dodonu vei ira na gone?

Na batabata vei ira na gone e veisau vakadua kei na yabaki. E levu cake na batabata vei ira na gone vou, ka na lutu sobu vakamalua ni sa tubu cake. Na itabataba ni ivakarau dodonu e vakaraitaki oti e cake.

9. Na cava e kena ibalebale na 'tekleme' ena batabata?

Na veisau se 'tekleme' ena batabata e rawa ni ivakatakilakila ni veisau ni droini ni yalo. Kevaka e dau yaco vakawasoma se so na leqa e yaco vata, e bibi me sikova na vuniwai.

10. E dodonu meu dau vakadikeva na batabataqu?

Io, vakabibi kevaka e tiko vei iko na leqa ni yalo kei na dra se o dau qito, e yaga mo dau vakaraica na batabata. Kevaka e dua na veisau totolo, e dodonu mo tarogi na vuniwai.

11. E vakaleqa na batabata na levu ni yago se o ira era levu na yago?

Na levu ni yago kei na ovisa, e rawa ni vakavuna me cakacaka vakaukauwa na yalo; ka rawa ni vakavuna me tubu cake na batabata ena gauna ni vakacegu.

12. E nuitaki na ivakarau ni vakadikevi ni batabata ena iyaya ni vakadikevi ni dra?

Na iyaya ni vakadikevi ni dra ena gauna oqo e dau nuitaki; ia kevaka e dua na vakadikevi sega ni matata se veisau ni droini, e dodonu me dikevi vakavuniwai.

13. E vakaleqa na batabata na ituvaki vakayalo?

Na veika vakayalo me vaka na veika rarawa, lomaleqa, marau levu, e rawa ni vakavuna me tubu vakalailai na batabata. E dau balavu vakalailai ga.

14. Ena gauna cava e lesu tale kina na batabata ki na kena ivakarau ni oti na qito?

E veisau vakadua kei na kaukauwa ni tamata, ia ena oti ni qito, e dau lesu tale na batabata ki na kena ivakarau ena loma ni 5-10 na miniti.

15. E tiko na mate e vakavuna me veisau tudei na batabata?

Io; na mate ni yalo tudei, leqa ni katuba ni yalo, veisau ni droini kei na mate ni tiroiti e rawa ni vakavuna me veisau tudei na batabata. E bibi na vakaraica wasoma kei na veiqaravi ena ituvaki va oqo.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO). Cardiovascular diseases.

• American Heart Association (AHA). All About Heart Rate (Pulse).

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Heart Rate.

• Mayo Clinic. Pulse: How to take your pulse.

• European Society of Cardiology (ESC). Guidelines on the management of cardiovascular diseases.

• Başoğlu, M., et al. Tıbbi Fizyoloji. Nobel Tıp Kitabevi.

• UpToDate. Evaluation of the adult patient with palpitations.