Lasa ni Wawa: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na iTuvatuva ni Taqomaki

Na cava na Lewa Lailai kei na kena i Vakatekivu?

Na lewa lailai, e dua na leqa levu ni sisitema ni tilivana e vakavotukana ena kena vakaleqa na lewena ni lewena e veisiga, malumu ka waiwai. E dau vakavuna vakalevu na manumanu ni mate e curuma na gacagaca, na sega ni veidokai ni kakana, se so na mate ni sisitema ni tilivana. Ni rawa ni vakavuna na yali totolo ni wai kei na elektrolaiti ena yago, e bibi me vakaraici vakavinaka ena vei gone lalai, gone, qase kei ira era malumalumu na sisitema ni vakabulai ni yago.

Na lewa lailai vei ira na gone e dau yaco wasoma, ia ena so na gauna e rawa ni yaco kina na yali levu ni wai (dehydration). E bibi cake vei ira na gone vou, ni rawa ni laurai totolo na ivakatakilakila ni dehydration ena gauna lekaleka ga ni tekivu na lewa lailai; o koya gona, e dodonu me vakaraici vakavinaka. Vei ira na gone kei na gone lalai, na lutu ni wiliwili ni mimi, gusudra mamaca, tagi sega ni luvu na mata, mata lutu, kei na sega ni vakacegu, e rawa ni ivakatakilakila bibi ni yali wai.

Na Cava e Rawa ni Kilai Kina na Lewa Lailai Bibi kei na Rarawa?

E so na mataqali lewa lailai, e rawa ni vakavuna na yali totolo ni wai kei na elektrolaiti ena yago ka rawa ni vakaleqai na bula. E dau vakavuna vakalevu na manumanu ni mate vaka kolera (Vibrio cholerae), Clostridium difficile se so tale na manumanu ni mate kei na manumanu ni mate ni viral kei na parasaiti. Ena ituvaki oqo, na gacagaca e sega ni rawa ni vakasukasuka tale na wai ka yali totolo na wai ena yago. E rawa ni laurai na gagadre levu ni wai, lutu ni dra, malumalumu, mavoa ni lewena, vakaloloma ni lewena, veisau ni vakasama, se yaco sara na vakaleqai ni bula. Ena ituvaki va oqo, e bibi me vakatotolo ni vakayagataki na veiqaravi vakavuniwai, vakabibi vei ira na gone, qase kei ira era tiko na mate tawamudu.

Na Ivakatakilakila ni Lewa Lailai Rarawa?

Na ivakatakilakila oqo e rawa ni vakaraitaka ni lewa lailai e sa sega ni leqa lailai ga:

• Vakaduidui ni kete, mavoa kei na mavoa ni lewena

• Sega ni lewa rawa na veitosoyaki ni gacagaca

• Katakata levu ni yago

• Dra se mucus ena lewena

• Yali totolo kei na laurai vinaka ni lutu ni lewena

• Vomitaki se mavoa ni kete

• Gagadre levu ni wai, gusudra mamaca, lutu ni wiliwili ni mimi kei na mimi loaloa

• Rerevaki, vakasuasuataki, lutu ni dra kei na veisau ni vakasama

Vei ira na gone, na sega ni vakacegu, lutu ni bibi ni uluna, gusudra mamaca, sega ni veisau vakalevu ni diaper e rawa ni ivakatakilakila ni yali wai. Vakabibi vei ira na gone kei na gone lalai ni sega ni rawa ni tukuna na nodra leqa, e bibi me vakaraici vakavinaka mai vei ira na itubutubu se dauniveiqaravi.

Na Mataqali Lewa Lailai

Na lewa lailai e dau wasei vakaoqo:

Lewa lailai totolo: E tekivu vakasauri ka dau vakavuna vakalevu na mate ni manumanu, ka dau oti ena loma ni dua na macawa.

Lewa lailai tawamudu: E toso cake mai na va na macawa ka dau sema kei na mate tawamudu vaka irritable bowel syndrome, celiac disease se mate ni gacagaca e vakavuna na ruku ni yago.

Lewa lailai ni secretion: E vakavuna na vakasuasuataki ni wai ena gacagaca; e rawa ni vakavuna na manumanu ni mate vaka kolera.

Lewa lailai ni osmosis: E yaco ni tiko na ka e sega ni vakasukasuka ena gacagaca ka kauta mai na wai, me vaka na lactose intolerance.

Lewa lailai waiwai (steatoreic): E vakavuna na leqa ni vakasukasuka ni waiwai, ka vakavuna me waiwai, cila ka boi ca na lewena.

Na Cava e Vakarautaka na Lewa Lailai?

E vuravura raraba, na vuna levu duadua ni lewa lailai vei ira na gone kei na qase oya na mate ni viral kei na bacterial. Kena ikuri:

• Mate ni parasaiti

• Kakana se wai sega ni vakarau vinaka, sega ni vakasaqa vinaka se sega ni savasava

• Veisau ni flora ni gacagaca ena vuku ni wainimate vaka antibiotic

• Sega ni veidokai ni kakana (me vaka na lactose se gluten intolerance)

• Mate ni gacagaca tawamudu (me vaka na Crohn's disease, ulcerative colitis)

• Veika vakasama kei na veika vakayago e rawa ni vakaleqa na veitosoyaki ni gacagaca.

Na Rarawa ni Lewa Lailai ke Sega ni Vakasavi

Ke tiko vei luvemu na katakata, vomitaki kei na lewa lailai ka sega ni vakayacori totolo na kena vakasavi, e rawa ni yaco na leqa oqo:

• Malumalumu, sega ni via kana, lutu ni bula ni veisiga

• Gusudra mamaca, lutu ni wiliwili ni mimi

• Lutu ni vakasama, ena leqa bibi rawa ni yaco kina na coma se mate

Na levu ni dehidrasyon e rawa ni tubu totolo cake vei ira na gone lalai vakatauvatani kei na qase. O koya gona, e dodonu me kua ni vakalailaitaki.

Na Vakarautaki ni Lewa Lailai vei Gone kei na Gone Lalai

Na lewa lailai vei ira na gone e dau vakavuna vakalevu na mate ni viral ka sega ni gadrevi vakalevu na antibiotic. Kevaka e tiko vata na lewa lailai kei na vomitaki, e tubu cake na vakatataro ni yali wai. Ke laurai ni dau vomitaki wasoma, sega ni kana rawa se sega ni gunu rawa na wai, e dodonu me vakatarogi vakavuniwai.

Na Cava me Cakava ena Vale me Vukei na Yali Wai?

Ena lewa lailai malua se veimama, na inaki levu oya me vakasukasuka tale na wai kei na minerali e yali. E rawa ni vakayagataki vakabibi na oral rehydration solution e rawa ni voli mai na valenidrua, ka vakarautaki ena wai. E vakarautaki vakaoqo me vaka na yabaki ni gone:

• Rauta ni 2 na yabaki: Dua na bilo lailai ni ti ni oti na lewa lailai waiwai

• 2 na yabaki cake: Veimama se dua na bilo levu ni wai

• Gone levu cake: Me gunu me vaka na nona vinakata

Ke tubu na vomitaki, e dodonu me soli vakalailai ia wasoma na wai.

Na Cava me Kana?

E dodonu me kua ni tarovi vakadua na kana ena gauna ni lewa lailai; e dodonu me digitaki na kakana e sega ni vakaleqa na kete me vaka na jaina, yogati, poriji ni raiti, pateta boi, toa, supo ni kaukaua sega ni waiwai, lolo kei na madrai. E dodonu me qarauni na kakana suga levu, boi, kakana katakata se kakana dau vakaleqa na kete ni rawa ni vakaleqa vakalevu na lewa lailai.

Vukea na Flora ni Gacagaca

E so na vuniwai e rawa ni vakatutu me vakayagataki na probiotic se zinc me vukea na flora ni gacagaca. E dodonu me vakayagataki ga ena kena ivakaro mai vei vuniwai.

Na Qaravi ni Lewa Lailai vei Gone Lalai

Na ka bibi duadua ena qaravi ni lewa lailai vei gone lalai oya me vakasukasuka tale vakavinaka na wai kei na minerali e yali. Vei ira na gone e gunu susu ni tina, e dodonu me vakayacori wasoma na susu. E rawa ni vakayagataki na oral rehydration solution ena kena ivakaro mai vei vuniwai. Ke sa rawarawa na yabaki ni gone, e rawa ni vakuria na poriji ni raiti, pateta boi, jaina se yogati. Ke toso sivia na tolu na siga na lewa lailai, katakata se dra ena lewena, e dodonu me vakatarogi vakavuniwai.

Na Veika e Vakalevutaka na Rarawa ni Lewa Lailai

Na veika oqo e rawa ni vakalevutaka na vakatataro ni lewa lailai:

• Sega ni gunu susu ni tina (vakabibi ena imatai ni 4 na vula)

• Sega ni savasava na bilo ni susu kei na pacifier

• Sega ni vinaka na kena vakarautaki se maroroi na kakana kei na wai

• Sega ni savasava na vanua

• Malumalumu na sisitema ni vakabulai ni yago se tiko na mate tawamudu

Na Noda Maroroya kei na Tarova na Lewa Lailai

E dau vakau mai na mate ena lewa lailai ena gauna e curuma kina na yago ena gusuna, liga, lewena, se kakana kei na wai sega ni savasava. E bibi me kua ni maroroi tale na kakana sa vakasaqa oti ena refrigerator, me kua ni gunu ena pool sega ni savasava, me kua ni gunu susu sega ni pasteurized kei na kena ivoli. E dodonu me muria na ivakarau ni savasava ena gauna ni vakarautaki kei na solia ni kakana, me vakasaqa vinaka na kakana ka kania vakatotolo.

Na Gauna me Qai Lai Vuniwai Kina?

Ena ituvaki oqo, e dodonu me vakatotolo ni vakayagataki na veiqaravi vakavuniwai:

• Lewena waiwai wasoma ka levu

• Sega ni rawa ni gunu wai se malumalumu bibi

• Katakata e sivia na 38°C

• Vomitaki wasoma se tubu cake

• Dra ena lewena

• Lutu ni wiliwili ni mimi, tagi sega ni luvu, gusudra mamaca kei na kuli lutu

Vei ira na qase, gone lalai kei ira era tiko na mate tawamudu, e dodonu me vakaraici vakavinaka cake.

Na Iwalewale ni Kilai ni Mate

Ena kilai ni mate, e vakadikevi na dede ni leqa, itukutuku ni vodo, wainimate e vakayagataki oti kei na ivakarau ni kana. Me vaka na mataqali lewa lailai, e rawa ni vakayagataki na vakadidike ni lewena, labotatori kei na kena gadrevi na vakadidike ni yago. Vei ira na lewa lailai tawamudu, e rawa ni gadrevi na vakadidike levu me kilai kina na vuna e vakavuna.

Na Iwalewale ni Vakasavi

Ena isele ni isele (akuti), na inaki oya me sosomitaki na wai kei na minarali e yali ka me maroroi talega na ituvaki ni tamata. Na veiqaravi ni antibiotiki e dodonu ga me caka ena ivakasala ni vuniwai kei na vuna ni mate e laurai. Me tomani tiko na kana ka me vakaraici vakavoleka na ivakatakilakila ni yali ni wai. Ena ituvaki bibi, e rawa ni vakayagataki na veiqaravi ni wai ena ucu ni dra. Kevaka e laurai e dua na mate tawamudu, na veiqaravi ena vakarautaki me salavata kei na vuna e vakavuna.

iWalewale ni Taqomaki Mai na Isele

• Me vakavinakataki na itovo ni savasava kei na savasava ni liga

• Me gunu wai savasava, savasava vinaka kei na kakana e sa vakasausau vinaka

• Me digitaki na sucu kei na ivoli ni sucu e sa vakasausau

• Me vakabibi ena gauna ni vula katakata, me vakaraici vinaka na kakana e kania e tuba

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava na isele ka e dau yaco vakalevu ena gauna cava?

Na isele, oya na kena drodro na dra, malua ka dau yaco wasoma. Kevaka e yaco na katakata levu, viakana levu, dra ena dra, se na kena lutu totolo na kaukauwa, se na gone/gone lailai e sega ni rawa ni gunu wai ena vuku ni suka, e gadrevi kina na veivuke totolo.

2. Na cava me caka kevaka e isele na gone?

Me sosomitaki na wai kei na minarali e yali vei gone, me vakalevutaki na susu, ka me solia na oral rehydration solution ena ivakasala ni vuniwai. Ena ivakatakilakila bibi, me gole vakatotolo vei vuniwai.

3. Na cava e vakavuna na isele vei ira na gone?

Na vuna levu duadua vei ira na gone oya na virusi (me vaka na rotavirus, norovirus). E rawa talega ni vakavuna na wai duka, kakana sega ni savasava, so na antibiotiki kei na sega ni veidokai ni kakana.

4. Na cava me caka me taqomaki kina na isele?

Me savasava wasoma na liga, me gunu wai savasava kei na kania na kakana e sa vakasausau vinaka, me qarauni na kakana sega ni vakasausau vinaka.

5. Na cava me caka ena vale kevaka e isele?

Ena isele malua se loma, me vakalevutaki na gunu wai me tarova na yali ni wai, ka me digitaki na kakana e rawarawa ni tiloma. Na probiotiki se zinc e rawa ni vakayagataki ena ivakasala ni vuniwai.

6. Na ivakatakilakila ni yali ni wai?

Na mamaca ni gusudra kei na kuli, lailai na mimi, mimi butobuto, lailai na wai ni mata, malumalumu kei na veisau ni vakasama/gone e sega ni galala, oya na ivakatakilakila levu ni yali ni wai.

7. Na kakana cava e vinaka ena isele?

Na jaina, raiti, alala vakasausau, yogati, wai ni sucu vakasausau kei na madrai, oya na kakana e rawarawa ni tiloma kei na kakana e tu kina na protein. E bibi me vakalevutaki na gunu wai vei gone kei na qase.

8. E rawa ni vakavuna na isele na antibiotiki?

Io, eso na antibiotiki e rawa ni vakacacana na flora ni kete ka vakavuna na isele. Me kua ni vakayagataki na antibiotiki kevaka e sega ni ivakasala ni vuniwai.

9. Ena gauna cava me gole vei vuniwai?

Ena isele bibi, suka, katakata levu, dra ena dra, sega ni rawa ni gunu wai kei na ivakatakilakila ni yali ni wai, me gole vakatotolo vei vuniwai.

10. Na cava na isele tawamudu, ka e laurai ena mate cava?

Na isele e sivia na va na macawa e kilai me "isele tawamudu" ka dau semati vata kei na mate ni kete sega ni galala, celiac se mate ni kete e vakavuna na mavoa.

11. E vinaka na probiotiki ena isele?

E so na vakadidike e vakaraitaka ni probiotiki e rawa ni vakalekalekataka na dede ni isele akuti ka vukea na flora ni kete; ia, me vakayagataki ga ena ivakasala ni vuniwai.

12. Ena vakacava meu kila ni isele e rawa ni tauvi kina e dua?

E levu na isele e vakavuna na mate (me vaka na rota se norovirus) e rawa ni tauvi kina e dua. E bibi na savasava ni liga kei na kua ni veiwasei ni iyaya ni tamata yadua.

13. Na wainimate cava e rawa ni vakavuna na isele?

Na antibiotiki, eso na wainimate ni kete kei na wainimate ni kemoterapi e rawa ni vakavuna na isele; me vakatarogi vuniwai ni bera ni biuta na wainimate.

14. Ena yali ni wai, e dodonu me gunu vakalevu vakacava na wai?

Me sosomitaki na yali ena wai kei na oral rehydration solution e sa vakarautaki. Na levu ni kena gunu ena dua na aua se ena dua na dra e rawa ni vakaraitaki mai vei vuniwai ni gone.

15. Ena gauna cava me vakacegui kina na kana ena isele?

E sega ni dau vakaturi me vakacegui na kana. Ena suka bibi kei na sega ni rawa ni gunu wai, me vakarautaki na kana ena veidusimaki ni vuniwai.

iSau ni Veitarogi

• Matabose ni Bula e Vuravura (WHO): Diarrhoeal Disease Fact Sheet

• Matabose ni Lewe ni Bula kei na Taqomaki e Amerika (CDC): Diarrhea – Overview

• Soqosoqo ni Gastroenterology, Hepatology kei na Kana ni Gone e Yurupi (ESPGHAN) na iDusidusi

• The New England Journal of Medicine: Management of Acute Gastroenteritis in Children

• American Academy of Pediatrics (AAP): Oral Rehydration Therapy in Infants and Children

Na itukutuku kece ena ulutaga oqo e vakavakarau mai na iDusidusi ni veiqaravi vakavuniwai kei na itukutuku nuitaki. Ena kena kilai na mate kei na veiqaravi, me vakatarogi vakavinaka na dau veiqaravi ni bula.