iVakasala ni Bula

Katakata ni Yaloka: Na kena i balebale, na kena i vakatakilakila kei na i walewale ni veivuke

Dr. Hasan GündüzDr. Hasan Gündüz•May 11, 2026
Katakata ni Yaloka: Na kena i balebale, na kena i vakatakilakila kei na i walewale ni veivuke

Na cava na Mate ni Loma kei na i Walewale ni Nona Cakacaka?

Na mate ni loma, e kilai ena vosa vakavuniwai me "myocardial infarction" ka e yaco ena vuku ni vakalailaitaki se lokuci vakasauri ni ucu ni dra e vakani kina na loma, ka vakavuna me sega ni yaco vinaka na dra e vakavuna na oksijini ki na dra ni loma. Na vakatotolotaki ni vakasuka ni oksijini kei na kakana, e rawa ni vakavuna na vakacacani tudei ni sela ni loma ena vica na miniti. Na leqa oqo e dau vakavuna vakalevu ena vuku ni vakasoqoni ni waiwai, kolesterol kei na veika tale eso e vakatokai me "plaque" ena bati ni dra, ka vakavuna me lutu na bati ni dra se me vakavuna na vakasucumi ni dra. Kevaka e sega ni vakayacori vakatotolo na veivuke, ena vakalailaitaki na kaukauwa ni loma me vakasavi dra, ka rawa ni yaco na malumalumu ni loma ena gauna mai muri.

Na mate ni loma e dua vei ira na vuna levu ni mate e vuravura raraba ka gadrevi kina na veivuke vakavuniwai vakatotolo. E vakaraitaka na vakadidike ni sega ni vakabulai vakatotolo na mate ni loma e rawa ni vakavuna na vakacacani tudei kei na tudei ni loma.

Na i Vakatakilakila ni Mate ni Loma

Na i vakatakilakila ni mate ni loma e rawa ni duidui ena tamata yadua. Ia, na veika e ra e dau laurai vakalevu me i vakasala ni mate ni loma:

  • Na mosi levu se na mosi e vakavuna na loma ni yagona; e dau vakamacalataki me vaka na bibi se na vakasuasuataki ena loma ni yagona.

  • Na mosi se na sega ni vakacegu e yaco ki na liga i mawi, domo, tabana, dakudaku, tolonikoro se na kaukauwa ni gusu.

  • Na leqa ni cegu kei na dredre ni cegu.

  • Na katakata batabata, se na vakasauri ni katakata ni yagona.

  • Na vakasauri ni loma se na sega ni dodonu ni loma ni yagona.

  • Na vakasavi, malumalumu se na vakila ni na bale sobu.

  • Na malumu ni kete, katakata ni kete, dredre ni kana kei na mosi ni kete e vakavuna na leqa ni kena vakasavi na kakana.

  • Na oca vakasauri, malumalumu, vakabibi ni sega ni cakava e dua na ka.

  • Na vakalevu ni tubu ni yava se na yavana.

  • Na totolo, sega ni dodonu kei na kaukauwa ni loma ni yagona.

  • Na sega ni vakamacalataki ni sega ni vakacegu ena loma se na dela ni yagona.

Na i Vakatakilakila ni Mate ni Loma ena Marama

Na i vakatakilakila ni mate ni loma ena marama e rawa ni sega ni vakilai ena mosi ni loma ni yagona. Eso na i vakatakilakila duidui e dau laurai vakalevu ena marama:

  • Na malumalumu tudei kei na sega ni kilai na vuna,

  • Leqa ni moce kei na vakasama ni rere se na lomaocaoca,

  • Mosi ena dela ni dakudaku, tabana se na ra ni kete,

  • Na malumu ni kete, dredre ni kana kei na leqa ni cegu.

E dodonu me nanumi ni na marama e rawa ni raica eso na i vakatakilakila e sega ni dau caka vakawasoma ni mate ni loma.

Na i Vakatakilakila ni Mate ni Loma ena Gauna ni Moce

Na mate ni loma e rawa ni yaco talega ena gauna ni moce ka rawa ni sega ni vakila. Ena gauna ni moce, eso na i vakatakilakila e rawa ni laurai:

  • Yadra ena vuku ni sega ni vakacegu kei na vakasuasuataki ena loma ni yagona,

  • Vakasauri ni loma ni yagona,

  • Katakata batabata kei na vakasauri ni katakata ni yagona,

  • Mosi e yaco ki na domo se na tabana,

  • Vakasavi ni ulu kei na malumalumu vakasauri.

Na i Vakarau Levu e Vakarautaka na Mate ni Loma

Na mate ni loma e dau yaco vakalevu ena vuku ni lokuci ni dua se vica na ucu ni dra e vakani kina na loma. Na vuna levu ni lokuci oqo:

  • Aterosklerosis (vakaukauwataki ni dra): Na vakasoqoni ni waiwai kei na kolesterol ena bati ni dra e rawa ni lokuca na dra.

  • Vakayagataki ni sigareti kei na veika e vakavuna na tuitui: Era vakalevutaka vakalevu na leqa ni mate ni loma o ira era gunu sigareti.

  • Na levu ni kolesterol, vakabibi na LDL (kolesterol "ca").

  • Diabetes (mate ni suka): E vakalailaitaka na malumu ni bati ni dra ka vakavuna na vakacacani ni dra.

  • Na levu ni dra (hypertension).

  • Levu ni yago kei na sega ni vakayagataki ni yago.

  • Na i vakarau ni kawa: Kevaka e tiko na mate ni loma se na mate ni loma ena matavuvale.

  • Yabaki: Na kena tubu na yabaki e vakalevutaka na leqa ni dra.

  • Na lutu ni hormone estrogen ni oti na menopause ena marama.

  • Na tubu ni i vakatakilakila ni matedewa ena dra (me vaka na C-reactive protein, homocysteine).

Vata kei na veika oqo, na vakasauri ni lomaocaoca, vakayagataki vakalevu ni yago, vakacacani ni bati ni dra se na vakasucumi ni dra e rawa talega ni vakavuna vakasauri na mate ni loma.

Na i Walewale ni Mate ni Loma

E wasei na mate ni loma ena vica na mataqali vakavuniwai:

  • STEMI (ST Segment Elevation Myocardial Infarction): Na lokuci taucoko ni ucu ni dra e vakavuna na vakacacani levu ni loma ni yagona ka laurai vakadodonu ena EKG.

  • NSTEMI (ST Segment Elevation Negative Myocardial Infarction): E sega ni lokuci taucoko na dra ia e vakalevu na vakalailaitaki, ia e rawa ni sega ni laurai na tubu ni ST ena EKG.

  • Koronari spasimi (Unstable angina): E yaco ena vuku ni vakasauri ni matedewa ni ucu ni dra. E rawa ni lekaleka ka lako tani vakatotolo, ia e dodonu me vakaraici vakavinaka.

Na i Walewale ni Kilai ni Mate ni Loma

Na veitarogi ni mate ni loma e dodonu me vakayacori vakatotolo kei na vakamareqeti. Na i yaya ni veitarogi e dau vakayagataki:

  • Electrocardiography (EKG): E vakadikeva na cakacaka vakalivaliva ni loma ka rawa ni laurai kina na veisau ni mate ni loma.

  • Veitarogi ni dra: Vakabibi na kena vakadikevi na enzyme kei na protein me vaka na troponin e vakaraitaka na vakacacani ni loma.

  • Veitarogi ni raivotu: Echocardiography (EKO), X-ray ni su ni cegu, eso na gauna CT scan se MRI e rawa ni vakayagataki.

  • Koronari angiography: E vakaraitaka vakadodonu na vanua kei na levu ni lokuci. E rawa talega ni vakayagataki ena veiqaravi.

Na Veika Me Cakava ena Gauna ni Mate ni Loma

Ni tekivu na i vakatakilakila ni mate ni loma, e bibi me kakua ni vakayagataka na gauna. E vakatutu me caka na veika oqo:

  • Kevaka e vakila na mosi ni loma, leqa ni cegu, oca vakasauri, malumu ni kete se na mosi e yaco ki na liga i mawi, me qirita vakatotolo na veiqaravi vakavuniwai (qirita na emergency).

  • Me dabe vakamalua ka kakua ni vakasaurarataki koya vakayago.

  • Kevaka e tiko duadua, me kerea na veivuke mai vei ira na vo ni vuvale se me biuta na katuba me rawa ni curu totolo mai kina na veiqaravi vakavuniwai.

  • Me muria na veivakasalataki vakavuniwai makawa ka waraka na veidusimaki mai vei ira na vuniwai.

  • Me kakua ni gunuva na wainimate ena nona lewa, kakua ni vakayagataka na kaukauwa ni yago se na nanuma ni na lako tani ga na i vakatakilakila.

unnamedss.jpg

Na Veiqaravi ni Mate ni Loma: Na i Walewale ni Veivuke

Na mate ni loma e gadrevi kina na veitarogi vakatotolo kei na veiqaravi vakatotolo. Na veika e caka vakatotolo ena vakatulewataka na levu ni vakacacani ni loma. Na i walewale ni veiqaravi e okati:

  • Na vakayagataki vakatotolo ni wainimate me dolava na dra kei na wainimate me vakalailaitaka na vakasucumi ni dra.

  • Kevaka e laurai na lokuci ni dra ena koronari angiography, e rawa ni vakayagataki na "angioplasty" (baloni) se na "stent" me dolava na dra.

  • Eso na tamata e rawa ni gadreva na "bypass surgery" ka vakayagataki kina na dra mai na dua tale na tiki ni yagona me vakaduri ki na vanua e lokuci kina na dra.

  • Na veiqaravi kece oqo e lewai mai vei na vuniwai ni loma se na vuniwai ni dra ni loma.

Ni oti na mate ni loma e vakalevu na leqa ni bula, e gadrevi kina na gunu wainimate tudei kei na veisau ni i tovo ni bula. Vakabibi me biuta na sigareti, kania na kakana bulabula, cakava na vuli ni yago, lewa na suka kei na dra, kei na lewa ni lomaocaoca me vakalailaitaka na leqa.

Na i Walewale ni Tarova na Mate ni Loma

  • Kakua ni vakayagataka na tuitui kei na veika e vakavuna na tuitui.

  • Vulica na kena kania na kakana bulabula, lewa na kakana e vakavuna na waiwai kei na masima levu.

  • Cakava na vuli ni yago wasoma (vica na 150 na miniti ena dua na macawa e vakatutu me caka).

  • Leqa na levu ni yago.

  • Vakarautaka wasoma na lewa ni dra, suka kei na kolesterol.

  • Kevaka e gadrevi, me vakayacori wasoma na veitarogi kei na raici vuniwai.

  • Muria na i tuvatuva ni veiqaravi ni mate tudei (me vaka na dra, suka, kolesterol).

Na Tarogi Wasoma

E dau vakila na mosi ni loma o ira kece era sotava na mate ni loma?

Sega, na mosi ni sucu e dua na ivakatakilakila e dau laurai vakalevu ia sega ni kena e dua e na sotava na ivakatakilakila oqo. E bibi vakalevu vei ira na yalewa, ira era tauvimate ena mate ni suka se ira na qase, e rawa ni laurai ga na sega ni rawa ni cegu vinaka, malumalumu se leqa ena kete me vaka na ivakatakilakila e sega ni dau laurai vakalevu.

E yaga na gunu aspirin ena gauna ni mate ni yalo?

E rawa ni yaga na aspirin vei ira eso na tauvimate ni mate ni yalo. Ia, na vakayagataki ni aspirin me caka ga ena kena vakarautaki vakavuniwai kei na ivakasala ni vuniwai, sega ni dodonu me gunu vakatotolo ena veigauna kecega.

E vica na dede ni ivakatakilakila ni mate ni yalo?

Na ivakatakilakila e rawa ni toso mai na vica na miniti me yacova na vica na aua. Dina ga ni sa oti na leqa, na vakatataro ni mate ni yalo e sega ni yali sara. O koya gona, ni tekivu ga na ivakatakilakila me vakatotolo ni kerea na veivuke vakavuniwai.

E tautauvata beka na mate ni yalo kei na mudu ni yalo?

Sega, na mate ni yalo (miyokard enfarktüsü) e kena ibalebale ni dua na iwasewase ni yalo e sega ni rawata na oksijeni; na mudu ni yalo (kardiyak arrest) e kena ibalebale ni sa mudu sara na cakacaka ni yalo. Na mate ni yalo e rawa ni vakavuna na mudu ni yalo.

Na cava me caka ke o tiko duadua ena gauna ni mate ni yalo?

Me qiri vakatotolo ina tabana ni veivuke vakatotolo, ke gadrevi me kerea na veivuke mai vei dua e voleka, ka me wawa vakamalua, sega ni cakacaka, me yacova ni yaco mai na tabana ni bula.

Na cava e duidui kina na ivakatakilakila ni mate ni yalo vei ira na yalewa?

E rawa ni laurai na mate ni yalo vei ira na yalewa ena ivakatakilakila e sega ni dau laurai vakalevu ena vuku ni duidui ni hormone kei na yago. Na malumalumu, waluvu se mosi ni daku e rawa ni laurai me ivakatakilakila ena veivanua ni ivakatakilakila e dau laurai.

E rawa ni yaco na mate ni yalo vei ira na cauravou?

Io, dina ni sega ni dau laurai vakalevu, e rawa ni yaco na mate ni yalo vei ira na cauravou ena vuku ni ivakarau ni kawa, veika e vakavuna na mate se so na leqa vakavuniwai.

Ena gauna cava e rawa ni lesu tale kina na bula wasoma ni oti na mate ni yalo?

E bibi me muria na ivakasala ni vuniwai me vaka na kaukauwa ni mate ni yalo kei na veiqaravi e caka. E dau lesu vakamalua na bula wasoma ka bibi na dau veiraurau kei na vuniwai.

Na cava na veisau ni bula e rawa ni vakalailaitaka na vakatataro?

Na biuta na kubou, kania na kakana bulabula, cakava na vuli ni yago wasoma, lewa vinaka na batabata ni dra kei na isema ni suka, vulica na lewa ni veivakarusai, e rawa ni vakalailaitaka vakalevu na vakatataro ni mate ni yalo.

Na cava me caka ke tiko na itukutuku ni mate ni yalo ena matavuvale?

Ke tiko na itukutuku ni mate ni yalo ena nomu matavuvale, mo vakabibi taka na nomu bula bulabula ka dau sikova wasoma na vuniwai me raici na vakatataro.

E rawa ni dua na leqa ni kete me ivakatakilakila ni mate ni yalo?

Io, vakabibi vei ira eso na tauvimate, na waluvu ni kete, leqa ni wainimate, mosi se kama ena kete e rawa ni ivakatakilakila ni mate ni yalo.

E rawa ni veisau vakasauri ni kena bibi ni yago me vakavuna na mate ni yalo?

Na tubu vakasauri se lutu ni kena bibi ni yago e sega ni vakamacalataki rawa, e rawa ni vakavuna na mate ni yalo ena gauna balavu. E bibi me maroroya na kena bibi ni yago ena ituvaki vinaka.

E rawa ni laurai na vakatataro ni mate ni yalo ena check-up?

Na dau sikova wasoma na vuniwai kei na check-up e rawa ni vukea na kena laurai vakatotolo na veika e vakavuna na mate ni yalo ka vukea na kena taqomaki.

Ivakatekivu

  • Matabose ni Bula e Vuravura (WHO) - Mate ni Yago kei na Drau ni Yalo

  • American Heart Association (AHA) – Ivakatakilakila kei na kena kilai na mate ni yalo

  • European Society of Cardiology (ESC) – iDusidusi ni Mate Levu ni Yalo

  • Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – iVakamacala Raraba ni Mate ni Yalo

  • Na ivakasala kei na vakadidike vou e tabaki ena The Lancet kei na Journal of the American College of Cardiology

O vinakata na makalasi oqo?

Wasea vei ira na nomu itokani