Pulsuqa imataq, imaraykutaq chaymi wakinmi
Nawiy, achka kuti sonqon takiykuchkan hina yachasqachu; chayqa, sapa sonqon chinkaykuchkan, yawar mayukunpa chillkakunman churasqan kallpata, chay kallpaman tinkuq mayukunpa ritmik llikllaykuchkanmi rikuchin. Sonqo, chinkaykuchkan, q'epiykuchkan yawar mayu hatun chillka aorta-man, chaymanta llapan kawsaqman apachin. Chillkakuna llank'ayniyoqmi, chay yawar mayu puriyta mast'arichkan, ch'uyanchikan. Nawiyqa; muku, kunka, uma ch'uru utaq ch'upa hina patapi qhipa kawsaykuna hapt'aspa aswan allin tariykuqmi.
Sapa runapa nawiy chanin; watay, warmi-qhari, kawsay allin kaynin, kurku kallpanta, hormonel tukuykuna, sapa punchaw ruraykuna utaq musquykuna, upyaykuna, hinaspa hach'aq unukunataqa achka imaymana ruwanakunam chayta tukuykuchkan. Wakinkunaqa, llakikuy, ruray, unuy utaq musquy tukuykuna rayku nawiyta wiñachiy utaq hurquyqa chaymi rikhuy. Kaypi aswan importantemi, nawiyqa sapa kuti, ritmik kayninmi.
Sapa punchaw ruraykuna ruwaspa runakuna, chaymanta deportistakuna, samaykuchkanpim nawiyta tupuspa, llaqta runakuna nawiychaninmanta hurquylla rikuyku. Nawiyqa mana sonqon qanchispa chaylla yachachkanichu, chaymanta sonqon ritmik kaynin, kallpankichis, hinaspa hach'aq kawsay kayninmi yachachkan. Sonqo chillka unukunakuna, ch'usaq yawar, tiroid unukunakuna, ñawpaq ñiqi unukunakuna, hinaspa uma yawar unukunakuna hina kaykuna nawiyta tukuykuchkan.
Kawsay allin runakuna samaykuchkanpim sonqon takiykuchkan sapa kuti 60-80 takiy/pachak chaymanta purichkan.
Nawiy normalpi mayqan chaninpi kayninmi?
Nawiyqa ritmik kayninmi, hinaspa huk chaninpi purichkanmi, kawsay allin mayu puriykuchkanpa rikch'ariymi. Sapa runapa nawiy chaninqa hukllaña kanman, kawsay allin runakuna samaykuchkanpim normal sonqon takiykuchkanqa sapa kuti 60-100 takiy/pachak hina yachachkan. Ruraykuna ruwaspa runakunapi chay chaninqa 45-60 takiy/pachak hinam hurquylla kanman. Samay nawiy hurquylla kaynin, sonqon aswan allin llank'aykuchkanmi yachachkan.
Sonqon takiykuchkan wiñaylla kaynin, ch'usaq utaq sonqo unuy hina riskokunata wiñachin, samaykuchkanpim sapa kuti tupuyqa ñawpaq yachayta apachinman. Samaykuchkanpim tupuspa nawiyki 50-70 chaninpi kaykuchkanqa allinmi yachachkan; 70-85 chaninpi kaykuchkanqa llaqta runakunapa normalninmi; 85 hina utaq aswan wiñaykuchkanqa nawiy wiñaykuchkanmi yachachkan. Ichapas yuyaychay, nawiyqa sapa sapa hinalla mana unanchaykuchkanichu, sapa runapa kawsay allin kayninqa hukllaña kan.
Nawiyki sapa kuti tupuy, ichapas huk musquykita rikhuykuchkan utaq riskokuna kaykuchkanqa, imaymana kawsay unukunata ñawpaq yachayta apachinman. Ichapas mana normal nawiy hurquylla kaynin, ch'inkay, uma muyuy, wañuy hina rikch'aykuna kaykuchkanqa, pisi pisi p'unchayta chinkayta mana saqiy, sonqo unuku yachaqman riqsiymanta. Nawiy wiñaykuchkanqa achka kuti kutiykuna (ruray, llakikuy hina) rayku kanman, ichapas samaykuchkanpim sapa kuti wiñaykuchkanqa yachayta munanmi. Puka upyay hinaspa yawar pisi kayninmi nawiyta wiñachinman. Puka upyayta saqispa, huk p'unchaykuna chay nawiyqa hurquylla kayninmi, chayqa allin tukuykuchkanmi yachachkan.
Nawiy imayna tupun?
Nawiy tupuy, allin yachayta apachinapaq, sapa kuti samaykuchkan, mana llakikuykuchkan tupuyta ruwasqa kanan. Sapa p'unchay huk p'unchaykuna tupuyta ruwaspa, chanin chayta tariyku. Kunkapi, k'irutaqpa iskay ch'uru ch'uru utaq muku, ch'uru ch'uru chillkaman kimsa ruk'uykita suqtaq tupuy, takiyta tariyku. Ruk'uykikunawan chillkapi nawiyta tariykuptiyki, huk kronometro utaq p'unchay waqaychaywan 60 segundo takiyta yupay. Chay yupasqa, chay p'unchay nawiy chaninmi.
Munaspayki, digital tensiómetro utaq yachayniyoq kawsay ruwanakunawanmi yanapayta atinki. Hinaspa, sonqon ritmik mana kaynin (runakuna "ch'inkay" nisqawan yachasqa) kaykuchkanqa, yachaqman riqsiyta munanmi. Ritim mana allin kaynin yachachkan runakunapi, allin nawiy tupuyta munaspa, sonqon kawsayta ch'uyanchiyta munan. Nawiy sapa kuti tupuy, sonqo mayu unukunapaq hinaspa achka sistema unukunapaq ñawpaq yachayta apachinman.
Nawiy wiñaykuchkan (Tachikardia) imayna raykupi kan?
Sonqon takiykuchkan normalmanta aswan wiñaykuchkanqa "tachikardia" nisqawan yachasqa. Nawiy wiñaykuchkanqa; sonqo mana allin kaynin, unukunakuna, tiroid unukunakuna, mana kontrol guatr, ch'usaq yawar utaq hach'aq unukunakuna hina achka imaymana raykupi rikuyku. Achka yawar ch'usaqkunapi sonqo, tutaykuna kallpata apachinapaq aswan wiñaykuchkanmi, ichapas ch'usaq yawar ch'usaqkunapi nawiyqa hurquylla hurquylla kayninmi, chayqa kawsay chinkayta apachinman.
K'anchay wiñaykuchkan, llakikuy, musquy llakikuy, ruray kallpata hinaspa huk kutiy ruraykuna hina nawiyta wiñachin. Ruray kallpata utaq kallpata musquy rikch'aykuna qhipa nawiy wiñaykuchkanqa, runa samaykuchkanqa normalman kutimun. Ichapas, samaykuchkanpim sapa kuti 90 takiy/pachak hina aswan wiñaykuchkan nawiy, huk kawsay unuku kayninmi rikuchinman, hinaspa allin yachayta munan.
Sapa kuti ruraykuna, p'unchay p'unchay samay nawiyta hurquylla kayninman apachinman. Sapa p'unchay puriy ruraykuna, sonqon allin kayninman yanapay, nawiyta hurquylla hurquylla kayninman yanapay.
Nawiy hurquylla kaynin (Bradikardia) imayna raykupi kan?
"Bradikardia" nisqawan yachasqa nawiy hurquylla kaynin, sonqon takiykuchkan normal yachachkan chaninmanta hurquylla kayninmi. Nawiy sapa kuti 40-manta hurquylla kaykuchkanqa, kawsaqman yawar kallpa mana apachinman, chayqa uma muyuy, wañuy, ch'uyay, hinaspa sistema nervioso unukunata tukuykuchkan. Uma yawar unukunakuna, tumorkuna, sonqo unukunakuna, tiroid chillka mana llank'aykuchkan, hormonel mana allin kaynin, machuy, paqarin sonqo mana allin kaynin, mineral pisi kaynin, puñuy mana allin kaynin, hinaspa hach'aq upyaykuna bradikardia-ta tukuykuchkan.
Huk kutiy, sapa kuti ruraykuna ruwaspa hinaspa kallpankichis runakunapi, sonqon sapa kuti 40 takiy/pachak hurquylla kaynin normalmi yachachkan. Kayqa sonqon kallpankichis, aswan allin llank'aykuchkanmi yachachkan. Deportistakuna ruraykuna ruwaspa, fisiolojik nawiy hurquylla kaynin mana unuku kanman.
Wataymanta nawiy chaninkuna imayna kan?
Nawiy, sapa wataypi sapa kuti, ritmik kayninmi. Ruraykuna ruwaspa wiñaylla kaynin, chaymi allin yachaypaq tupuy samaykuchkan utaq 5-10 minuto samaymanta qhipa ruwasqa kanan. Wataymanta, warmi-qhari, nawiy chaninkuna hukllaña kan. Qhari wawanakuna nawiy warmikuna-manta aswan wiñaykuchkanmi; allin runakuna warmi-qhari nawiykunaqa mana chaylla ch'ulla kanichu. Hinaspa, k'anchay ch'usaq unukunakuna nawiyta tukuykuchkan. Kawsay allin kawsaypaq, sapa kuti kawsay yachayta mana saqiyta munanmi.
Wataymanta lliklla runakuna nawiy chaninkuna kaykuchkan:
Wawa paqarin: 70-190 (chanin 125 takiy/pachak)
1-11 killa wawanakuna: 80-160 (chanin 120)
1-2 wata: 80-130 (chanin 110)
2-4 wata: 80-120 (chanin 100)
4-6 wata: 75-115 (chanin 100)
6-8 wata: 70-110 (chanin 90)
8-10 wata: 70-110 (chanin 90)
10-12 wata: Warmikuna 70-110, Qharikuna 65-105 (chanin 85-90)
12-14 wata: Warmikuna 65-105, Qharikuna 60-100 (chanin 80-85)
14-16 wata: Warmikuna 60-100, Qharikuna 55-95 (chanin 75-80)
16-18 wata: Warmikuna 55-95, Qharikuna 50-90 (chanin 70-75)
18 wata hina: 60-100 (chanin 80)
Wataymanta, sapa runapa kawsay kayninmanta, kay chaninkunapi pisi tukuykuna kanman, imaymana llakikuyki kanmanqa, kawsay yachaqman riqsiyta munanmi.
Aswan kutiy tapukuna (A.K.T)
1. Nawiy mayqan chaninpi kanan?
Kawsay allin runakuna samaykuchkanpim nawiyqa sapa kuti 60-100 takiy/pachak hina. Sapa kuti ruraykuna ruwaspa runakunapi kay chanin hurquylla kanman. Ichapas sapa runapa kawsay kaynin, wataymanta nawiy allin chaninqa tukuykuchkan.
2. Nawiyta imayna tupuyta atini?
Nawiyki kunkapi, muku utaq ch'upa hina chillkaman kimsa ruk'uykita suqtaq, 60 segundo takiyta yupay, tupuyta atinki. Hinaspa digital tensiómetro utaq yachayniyoq q'ipikuna allin yanapayta apachin.
3. Nawiy wiñaykuchkanqa manan allinchu?
Suma chinkayuq sonqon punchawkunapi rikhurqanmi, chaymi manam ch'ulla chinkayuq risku kananichu, huk kutin normalman kutin. Ichapas samariyniyuqpi chinkayuq sonqon, sonqo hampikuykuna riskuta wiñachinmi, hampiqpa qhawarikuyninpi chayta yachaykamaqa.
4. Chinkayuq sonqon hina mana alli kanchu?
Chinkayuq sonqon huk punchawpi 40manta urayman chinkachkan, chaywanmi uma muyuy, chinkay, chinkaylla hina unanchaykuna qatiqchkan, chayqa mana chaylla yachaqman riqsinapaqmi. Ichapas sapa punchaw ruraykuna ruwaspa chinkayuq sonqon manam ch'ulla chinkayuqchu.
5. Chinkayuq sonqon chaylla huk kutin tukuykuchkanqa imataq ninqa?
Chinkayuq sonqon chaylla huk kutin tukuykuchkanqa, llakikuy, ruraykuna, manchakuy, q'anchay utaq unquy hina chaylla chinkaykuna ruwasqanmanta kananmi. Sapa punchaw utaq ch'ulla tukuykunaqa, ukhu unquykuna rikhuykuchkanmi, hampiqpa qhawarikuyta yachachinmi.
6. Sigarata upyay chinkayuq sonqonta ruwanchu?
Arí, sigarata upyay chinkayuq sonqonta wiñachinmi. Sigarata saqeykuchkanqa chinkayuq sonqon uraykuchkanmi; kayqa sonqo allin kayninpaq alli ruwariyninmi.
7. Imayna unquykuna chinkayuq sonqonpi mana ch'ulla tukuyta ruwan?
Tiroit unquykuna, sonqo punku unquykuna, yawar mana allin kaynin, ñawpaq ñiqin unquykuna, unquykuna, hinallataq qichwapa hampikuna chinkayuq sonqon tukuykuchkanmi.
8. Wawa chinkayuq sonqon imayna kanan?
Wawa chinkayuq sonqon wataykuna ruwasqanmanta tukuykuchkan. Wawa paqarinpi chinkayuq sonqon wiñan, wiñaykamaqa uraykuchkan. Wataykuna ruwasqanmanta chinkayuq sonqon yachaykuna wichqaypi rikhurqanmi.
9. Chinkayuq sonqonpi 'hukninakuy' rikhuy imataq ninqa?
Chinkayuq sonqonpi mana ch'ulla tukuy utaq 'hukninakuy', sonqo tukuykuna chinkaykuyta rikuchinmi. Kayqa kutiykuchkan utaq unanchaykuna qatiqchkanqa hampiqman riqsinapaqmi.
10. Chinkayuq sonqonta sapa punchaw rikhuyta munanichu?
Arí, sonqo hampikuykuna riskuyki kanman utaq sapa punchaw ruraykuna ruranki, chinkayuq sonqonta qatiqchayki allinmi. Chaylla huk kutin tukuykuna rikhurqanqa yachaqman riqsinapaqmi.
11. Qhichwa utaq achka k'anchay chinkayuq sonqonta ruwanchu?
Achka k'anchay, qhichwaqa sonqon chaylla ch'ulla ruraykuyta munachkanmi; kaymi samariyniyuqpi chinkayuq sonqon wiñachinmi.
12. Tansiyun rikhuykuna chinkayuq sonqon rikhuyta allin ruwanchu?
Kunan pacha tansiyun rikhuykuna aswan allinmi; ichapas mana yachan rikhuykuna utaq mana ch'ulla tukuykuna rikhurqanqa hampiqpa qhawarikuyta yachachinmi.
13. Yuyaykuna chinkayuq sonqonta ruwanchu?
Llakikuy, manchakuy, kusikuy hina yuyaykuna chaylla chinkayuq sonqon wiñachinmi. Kayqa ch'ulla pacha punchawmi.
14. Ruraykuna qhipan chinkayuq sonqon mayqen pacha normalman kutin?
Chinkay, runa ruraykuna allin kayninmanta tukuykuchkan, ruraykuna qhipan chinkayuq sonqon sapa 5-10 minutupi normalman kutinmi.
15. Chinkayuq sonqonta wiñay unquykuna ruwanchu?
Arí; wiñay sonqo unquykuna, sonqo punku unquykuna, tukuykuna, tiroit unquykuna chinkayuq sonqonta wiñay ruwanchu. Sapa punchaw qatiqchay, hampikuy kaykunapi aswan hatunmi.
Qillqaykuna
World Health Organization (WHO). Cardiovascular diseases.
American Heart Association (AHA). All About Heart Rate (Pulse).
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Heart Rate.
Mayo Clinic. Pulse: How to take your pulse.
European Society of Cardiology (ESC). Guidelines on the management of cardiovascular diseases.
Başoğlu, M., et al. Tıbbi Fizyoloji. Nobel Tıp Kitabevi.
UpToDate. Evaluation of the adult patient with palpitations.