Суулгалт: Шалтгаан, шинж тэмдэг болон аюулгүй хандлагууд

Суулгалт гэж юу вэ, хэрхэн үүсдэг вэ?

Суулгалт нь өтгөн хэвийн хэмжээнээс илүү олон удаа, зөөлөн, шингэн хэлбэртэй гарахыг илэрхийлдэг, хоол боловсруулах тогтолцооны түгээмэл асуудал юм. Ихэвчлэн гэдэс рүү халдвар үүсгэгч нян, хүнсний харшил эсвэл зарим хоол боловсруулах эрхтний өвчний улмаас үүсдэг. Биеэс хурдан шингэн болон электролит алдагдах эрсдэлтэй тул ялангуяа нярай, бага насны хүүхэд, өндөр настай болон дархлаа султай хүмүүст онцгой анхааралтай хандах шаардлагатай.

Хүүхдэд суулгалт түгээмэл тохиолддог ч заримдаа ноцтой шингэн алдалт (дегидратаци) үүсч болзошгүй. Ялангуяа нярайд суулгалт эхэлсний дараа богино хугацаанд дегидратацийн шинж тэмдгүүд илэрч болох тул анхааралтай ажиглах нь маш чухал. Нярай болон бага насны хүүхдэд шээсний хэмжээ багасах, ам хуурайших, нулимсгүй уйлах, нүд хонхойх, тайван бус болох зэрэг нь шингэн алдалтын чухал шинж тэмдэг байж болно.

Хүнд болон аюултай суулгалтыг хэрхэн таних вэ?

Зарим төрлийн суулгалт нь биеэс хурдан хугацаанд их хэмжээний шингэн болон электролит алдагдуулж, амь насанд аюул учруулж болзошгүй. Ихэвчлэн холера (Vibrio cholerae), Clostridium difficile зэрэг бактериас ялгарсан хор, тодорхой вирус болон шимэгчийн халдвараас үүдэлтэй энэ үед гэдэс шингэнийг буцаан шимэх чадваргүй болж, бие хурдан хугацаанд ус алдана. Хүчтэй цангах, даралт унах, сульдах, булчин татах, ухаан балартах, бүр шок зэрэг ноцтой шинж тэмдэг илэрч болно. Ийм тохиолдолд гэрийн нөхцөлд эмчлэх гэж оролдохоос илүү яаралтай эмнэлгийн тусламж авах нь, ялангуяа хүүхэд, өндөр настай болон архаг өвчтэй хүмүүст амь насыг аврах ач холбогдолтой.

Аюултай суулгалтын анхааруулах шинж тэмдгүүд юу вэ?

Дараах шинж тэмдгүүд суулгалт энгийн бус, илүү ноцтой байдалд шилжсэнийг илтгэнэ:

• Хэвлийн хөөх, өвдөх, базлах

• Гэдэсний хөдөлгөөнийг хянах боломжгүй болох

• Өндөр халуурах

• Өтгөнд цус эсвэл салст илрэх

• Гэнэт болон мэдэгдэхүйц жин хасах

• Бөөлжих эсвэл дотор муухайрах

• Илэрхий цангах, ам хуурайших, шээсний хэмжээ багасах, шээсний өнгө бараан болох

• Түргэн уурлах, толгой эргэх, даралт унах, ухаан санааны өөрчлөлт

Нярайд тайван бус болох, зулай хонхойх, ам хуурайших, живх ердийнхөөс бага бохирдох зэрэг нь шингэн алдалтын шинж тэмдэг байж болно. Ялангуяа нярай болон бага насны хүүхэд өөрийн зовиураа илэрхийлэх боломжгүй тул асран хамгаалагчид анхааралтай ажиглах нь маш чухал.

Суулгалтын төрлүүд

Суулгалтыг ихэвчлэн дараах байдлаар ангилна:

Хурц суулгалт: Гэнэт эхэлж, ихэвчлэн халдвараас үүдэлтэй, нэг долоо хоногоос бага хугацаанд үргэлжилдэг суулгалтын төрөл.

Архаг суулгалт: Дөрвөн долоо хоногоос илүү үргэлжилж, ихэвчлэн цочромтгой гэдэсний хам шинж, целиакийн өвчин эсвэл үрэвсэлт гэдэсний өвчин зэрэг архаг шалтгаантай холбоотой.

Шүүрлийн суулгалт: Гэдэс хэт их шингэн ялгаруулснаас үүсдэг; холера зэрэг бактериас ялгарсан хор үүсгэж болно.

Осмотик суулгалт: Гэдсэнд шимэгдээгүй бодисууд ус татах үед үүснэ, жишээ нь лактозын харшилтай үед.

Өөх тосны (стеаторейтэй) суулгалт: Өөх тос шимэгдэхгүй үед өтгөн өөх тослог, гялалзсан, эвгүй үнэртэй болдог.

Суулгалтын шалтгаанууд юу вэ?

Дэлхий даяар хүүхэд болон насанд хүрэгчдэд суулгалтын хамгийн түгээмэл шалтгаан нь вирус болон бактерийн халдвар юм. Үүнээс гадна:

• Шимэгчийн халдвар

• Гарал үүсэл нь тодорхойгүй, сайн болгож боловсруулаагүй эсвэл ариун цэвэр хангаагүй хүнс, ундны ус

• Антибиотик зэрэг зарим эмийн гэдэсний бичил биетний бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулах нөлөө

• Хүнсний харшил (жишээ нь лактоз эсвэл глютений мэдрэг байдал)

• Архаг гэдэсний өвчин (жишээ нь Кроны өвчин, шархлаат колит)

• Стресс болон сэтгэлзүйн хүчин зүйлс гэдэсний хөдөлгөөнд нөлөөлж болно.

Суулгалтыг эмчлэхгүй бол ямар эрсдэл үүсэх вэ?

Хүүхдэд халуурах, бөөлжих болон суулгалтын шинж тэмдэг илэрсэн үед цаг тухайд нь оношилж, эмчилгээ хийхгүй бол дараах эрсдэлүүд үүсч болзошгүй:

• Сульдах, хоолны дуршил буурах, амьдралын чанар мэдэгдэхүйц муудах

• Ам хуурайших, шээсний гарц багасах

• Ухаан алдах, хүнд тохиолдолд ком болон нас баралт

Дегидратацийн хүндрэлийн хурд бага насны хүүхдэд насанд хүрэгчдээс илүү хурдан нэмэгддэг тул үл тоомсорлож болохгүй.

Хүүхэд болон нярайд суулгалтыг хэрхэн удирдах вэ?

Хүүхдэд суулгалт ихэвчлэн вирусын гаралтай байдаг тул антибиотик хэрэглэх шаардлагагүй. Суулгалт болон бөөлжих зэрэгцэн илэрвэл шингэн алдалтын эрсдэл нэмэгдэнэ. Хэрэв хүүхэд байнга бөөлжиж, хооллож чадахгүй эсвэл шингэн авч чадахгүй бол заавал мэргэжлийн эмчид хандах хэрэгтэй.

Гэрийн нөхцөлд шингэний дутагдлыг хэрхэн нөхөх вэ?

Гэрийн нөхцөлд хөнгөн болон дунд зэргийн суулгалтын үед гол зорилго нь алдагдсан шингэн болон эрдэс бодисыг нөхөх явдал юм. Эмийн сангаас авч болох, усаар найруулдаг аман дах шингэн нөхөх уусмал (орал рехидратацийн уусмал) аюулгүй хэрэглэж болно. Хүүхдийн наснаас хамаарч дараах байдлаар зөвлөдөг:

• 2 наснаас доош: Бүр шингэн өтгөн гарсны дараа нэг жижиг аяга

• 2 нас болон түүнээс дээш: Хагас эсвэл бүтэн аяга ус

• Илүү том хүүхдэд: Уух боломжтой хэмжээгээр

Бөөлжих нь нэмэгдэх үед бага багаар, ойр ойрхон шингэн өгөхийг зөвлөдөг.

Хооллолт хэрхэн байх ёстой вэ?

Суулгалтын үед хооллолтыг бүрэн зогсоох ёсгүй; гадил, тараг, будаа агшаамал, чанасан төмс, тахиа, тосгүй ногооны шөл, айраг болон талх зэрэг ходоодонд ачаалал өгөхгүй хүнсийг сонгох хэрэгтэй. Чихэрлэг, шарсан, халуун ногоотой эсвэл хүчиллэг хүнс суулгалтыг хүндрүүлж болзошгүй тул зайлсхийх шаардлагатай.

Гэдэсний бичил биетний бүрэлдэхүүнийг дэмжих

Зарим эмч нар гэдэсний бичил биетний бүрэлдэхүүнийг дэмжих пробиотик нэмэлт эсвэл цайр агуулсан бүтээгдэхүүн санал болгож болно. Эдгээр бүтээгдэхүүнийг заавал эрүүл мэндийн мэргэжилтний зөвлөмжөөр хэрэглэх ёстой.

Нярайд суулгалтын асаргаа

Нярайд суулгалтын хамгийн чухал эмчилгээ нь алдагдсан шингэн болон эрдэс бодисыг зөв нөхөх явдал юм. Эхийн сүүгээр хооллодог нярайд хөхүүлэхийг ойр ойрхон үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Эмчийн зөвлөмжөөр аман дах шингэн нөхөх уусмал хэрэглэж болно. Хүүхдийн нас тохиромжтой бол будаа агшаамал, чанасан төмс, гадилын нухаш эсвэл тараг зэрэг хүнс нэмэх боломжтой. Гурван өдрөөс илүү үргэлжилсэн суулгалт, халуурах эсвэл өтгөнд цус илэрвэл заавал эмчид хандах шаардлагатай.

Суулгалтын өвчний эрсдэлт хүчин зүйлс

Суулгалт үүсэх эрсдлийг дараах хүчин зүйлс нэмэгдүүлнэ:

• Хөхүүлээгүй байх (ялангуяа эхний 4 сард)

• Сав, хөхний ариун цэвэр хангаагүй байх

• Хүнс, усыг буруу бэлтгэх, хадгалах нөхцөл

• Орчны ариун цэвэр хангалтгүй байх

• Дархлаа сулрах эсвэл архаг өвчин

Суулгалтын халдвар дамжих зам ба урьдчилан сэргийлэлт

Халдвар ихэвчлэн өтгөн-гар-амны замаар, мөн аюулгүй бус ус, сайн болгож боловсруулаагүй хүнсээр дамждаг. Халуун хоолыг дахин хөргөгчинд хадгалахгүй байх, олон хүнтэй, ариун цэвэрт эргэлзээтэй усан бассейнд орохгүй байх, пастеризаци хийгдээгүй сүү болон сүүн бүтээгдэхүүнээс зайлсхийх нь урьдчилан сэргийлэхэд чухал. Хоол бэлтгэх, үйлчлэх үед ариун цэврийн дүрмийг мөрдөж, хүнсийг бүрэн болгож, шинээр хэрэглэх хэрэгтэй.

Хэзээ эмчид хандах вэ?

Дараах тохиолдолд яаралтай эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай:

• Шингэн өтгөн олон удаа, их хэмжээгээр гарах

• Ус ууж чадахгүй эсвэл маш их сульдах

• 38°C-ээс дээш халуурах

• Давтан эсвэл нэмэгдэж буй бөөлжих

• Өтгөнд цус илрэх

• Шээсний гарц багасах, нулимсгүй уйлах, арьс хуурай, үрчийсэн болох

Өндөр нас, нярай үе болон суурь өвчтэй хүмүүст илүү болгоомжтой хандах шаардлагатай.

Оношилгоонд ямар арга хэрэглэдэг вэ?

Оношилгоонд зовиурын үргэлжлэх хугацаа, аяллын түүх, сүүлийн үед хэрэглэсэн эм, хооллолтын зуршлыг үнэлнэ. Суулгалтын төрөлд тохируулан өтгөний шинжилгээ, лабораторийн тест, шаардлагатай бол дүрс оношилгооны аргууд хэрэглэж болно. Архаг суулгалтын үед суурь шалтгааныг тодруулахын тулд нарийвчилсан шинжилгээ хийж болно.

Эмчилгээний арга барил

Шинэ эхэлсэн (цочмог) суулгалтын үед зорилго нь алдагдсан шингэн болон эрдэс бодисыг нөхөх, хүний ерөнхий байдлыг хадгалах явдал юм. Антибиотик эмчилгээг зөвхөн эмчийн зөвлөмжөөр болон тодорхой өвчний үүсгэгч илэрсэн тохиолдолд хэрэглэх шаардлагатай. Хооллолтыг үргэлжлүүлэх ба шингэн алдалтын шинж тэмдгийг анхааралтай ажиглах хэрэгтэй. Хүнд тохиолдолд судсаар шингэн нөхөх эмчилгээ хийж болно. Хроник өвчин илэрсэн бол эмчилгээг суурь шалтгааны дагуу зохицуулна.

Суулгалтаас сэргийлэх арга замууд

• Гараа тогтмол угаах, ариун цэврийн дадал хэвшүүлэх

• Аюулгүй, цэвэр ус болон сайн болгосон хоол хүнс хэрэглэх

• Пастеризаци хийсэн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн сонгох

• Ялангуяа зуны улиралд гадаа хэрэглэж буй хүнсэнд анхааралтай байх

Түгээмэл асуудаг асуултууд

1. Суулгалт гэж юу вэ, хэзээ аюултай болдог вэ?

Суулгалт гэдэг нь өтгөний бүтэц шингэн, зөөлөн болж, давтамж нь ихсэхийг хэлнэ. Өндөр халуурах, хүчтэй цангах, цустай өтгөн гарах, хурдан жин алдах, эсвэл хүүхэд/нярайд бөөлжиж, шингэн авч чадахгүй бол яаралтай эмнэлгийн тусламж шаардлагатай.

2. Нярайд суулгалт болсон үед юу хийх вэ?

Нярайн алдсан шингэн, эрдэсийг нөхөх, хөхүүлэхийг ойр ойрхон хийх, эмчийн зөвлөмжөөр амаар шингэн нөхөх уусмал өгөх нь чухал. Хүнд шинж тэмдэг илэрвэл заавал эмчид хандах хэрэгтэй.

3. Хүүхдэд суулгалт үүсэх шалтгаан юу вэ?

Хүүхдэд хамгийн түгээмэл шалтгаан нь вирус (жишээ нь ротавирус, норовирус) юм. Мөн бохир ус, ариун цэвэргүй хоол хүнс, зарим антибиотик, хүнсний харшил ч суулгалт үүсгэж болно.

4. Суулгалтаас хэрхэн сэргийлэх вэ?

Гараа тогтмол угаах, аюулгүй ундны ус, сайн болгосон хоол хүнс хэрэглэх, пастеризаци хийгээгүй сүүн бүтээгдэхүүнээс зайлсхийхийг зөвлөдөг.

5. Гэрийн нөхцөлд суулгалтыг хэрхэн эмчлэх вэ?

Хөнгөн болон дунд зэргийн суулгалтын үед шингэн алдалтаас сэргийлж хангалттай шингэн уулгах, шингэц сайтай хоол хүнс сонгох хэрэгтэй. Пробиотик эсвэл цайрын нэмэлтүүдийг эмчийн зөвлөмжөөр хэрэглэж болно.

6. Шингэн алдалтын шинж тэмдгүүд юу вэ?

Ам болон арьс хуурайших, шээх нь багасах, шээсний өнгө бараан болох, нулимс багасах, сульдах, хүүхдэд тайван бус болох/ухаан санаа өөрчлөгдөх зэрэг нь шингэн алдалтын гол шинжүүд юм.

7. Суулгалтад ямар хүнс тустай вэ?

Банана, будаа, чанасан төмс, тараг, айраг, талх зэрэг энгийн нүүрс ус болон уургийн эх үүсвэрийг зөвлөдөг. Хүүхэд, насанд хүрэгчдэд шингэн хэрэглээг нэмэгдүүлэх нь чухал.

8. Антибиотик суулгалт үүсгэж болох уу?

Тийм, зарим антибиотик гэдэсний бичил биетний тэнцвэрийг алдагдуулж суулгалт үүсгэж болно. Эмчийн зөвлөмжгүйгээр антибиотик хэрэглэхгүй байх хэрэгтэй.

9. Хэзээ эмчид хандах вэ?

Хүнд хэлбэрийн суулгалт, бөөлжих, өндөр халуурах, цустай өтгөн, шингэн авч чадахгүй байх, шингэн алдалтын шинж тэмдэг илэрвэл заавал эрүүл мэндийн байгууллагад хандах шаардлагатай.

10. Архаг суулгалт гэж юу вэ, ямар өвчний үед тохиолддог вэ?

Дөрвөн долоо хоногоос удаан үргэлжилсэн суулгалтыг "архаг" гэж үздэг бөгөөд ихэвчлэн цочромтгой гэдэсний хам шинж, целиак эсвэл гэдэсний үрэвсэлт өвчнүүдтэй холбоотой байдаг.

11. Пробиотик суулгалтад тустай юу?

Зарим судалгаагаар пробиотик нь цочмог суулгалтын үргэлжлэх хугацааг богиносгож, гэдэсний бичил орчныг дэмжихэд тусалж болох ч хэрэглэхдээ заавал мэргэжилтэнтэй зөвлөлдөх шаардлагатай.

12. Суулгалт халдвартай эсэхийг яаж мэдэх вэ?

Ихэнх халдварын гаралтай суулгалт (жишээ нь рота эсвэл норовирус) халдвартай байдаг. Гарын ариун цэвэр сахих, хувийн эд зүйлсээ бусадтай хуваалцахгүй байх нь чухал.

13. Ямар эмүүд суулгалт үүсгэж болох вэ?

Ихэнхдээ антибиотик, зарим ходоодны эм, хими эмчилгээний эмүүд суулгалт үүсгэж болно; эмээ зогсоохоос өмнө заавал эмчтэй зөвлөлдөөрэй.

14. Шингэн алдалтын үед хэр их ус уух хэрэгтэй вэ?

Ус болон бэлдсэн амаар шингэн нөхөх уусмалаар алдсан шингэнийг нөхөх хэрэгтэй. Цаг тутам эсвэл өтгөн гарсан тохиолдолд тохирох хэмжээг хүүхдийн эмч тодорхойлж өгнө.

15. Суулгалтын үед хэзээ хооллолтыг зогсоох вэ?

Ерөнхийдөө хооллолтыг зогсоохыг зөвлөдөггүй. Хүнд бөөлжих, шингэн авч чадахгүй үед хооллолтын дэглэмийг заавал эмчийн хяналтад өөрчлөх шаардлагатай.

Эх сурвалжууд

• Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (WHO): Суулгалтын өвчний товч мэдээлэл

• АНУ-ын Өвчний Хяналт, Урьдчилан Сэргийлэх Төв (CDC): Суулгалт – Ерөнхий мэдээлэл

• Европын Хүүхдийн Гастроэнтерологи, Гепатологи ба Хооллолтын Нийгэмлэг (ESPGHAN) Зөвлөмжүүд

• The New England Journal of Medicine: Хүүхдийн цочмог гэдэсний үрэвслийн менежмент

• Америкийн Хүүхдийн Академи (AAP): Нярай болон хүүхдэд амаар шингэн нөхөх эмчилгээ

Энэ нийтлэлд багтсан бүх мэдээлэл нь хамгийн сүүлийн үеийн клиникийн удирдамж болон найдвартай эх сурвалжид тулгуурласан болно. Оношилгоо болон эмчилгээний явцад заавал эрүүл мэндийн мэргэжилтэнтэй зөвлөлдөөрэй.