Vakarautaki ni Lutu Dodonu ni Yago: Na Ka Duidui Me Kila

Na levu ni yago, mate ni suka, levu ni kolesterol, leqa ni sisitema ni tilivaki, mate ni yalo kei na dra, leqa ni vo ni yago, leqa ni cakacaka ni thyroid kei na voroka ni insulini e dau vakavuna na levu ni leqa ni metabolism. Na levu ni yago, kevaka e sega ni lewai, e rawa ni vakalailaitaka vakalevu na levu ni bula vinaka ka rawa ni vakavuna na leqa ni bula bibi ena gauna balavu. Ia, na kena dau vakayagataki e dua na ituvatuva ni kanavata e veiganiti kei na itovo ni vakaukauwa vakayago, e rawa ni vukea na lewai ni levu ni yago kei na bula vinaka ena gauna balavu.

E Dodonu Me Vakacava na Ituvatuva ni Kanavata Vinaka?

Ni vakarautaki tiko e dua na porokaramu ni kanavata, e bibi na veisau kei na vakatautauvata. Na lisi ni kanavata vinaka e dodonu me okati kina na karbohaidireti, protein, waiwai, vitamin kei na mineral ena iwiliwili donu. Na veika kece oqo e bibi me sotavi kina na gagadre ni yago ena veisiga. Kena ikuri, na porokaramu ni kanavata e veisau ka vakarautaki me salavata kei na itovo ni tamata, e vukea na kena vakayacori vakadede ka rawarawa kina na tomani ni porokaramu.

Ni vakarautaki tiko na lisi ni kanavata, e dodonu me dikevi na veika vaka tamata vaka e tagane se yalewa, yabaki ni bula, itovo ni kanavata, ituvaki vakailavo kei na itovo ni bula. Na kakana me rawarawa ni vakarautaki, rawarawa ni kunei ka salavata kei na tovo ni kana ni tamata, e vakalevutaka na rawarawa ni porokaramu. Me baleta na kanavata vinaka, na ilawalawa ni kakana e dodonu me wasei vakatautauvata ena veisiga ni macawa ka me veisau na kakana ena veigauna ni kana.

E Dodonu Me Vakayagataki Vakacava na Porokaramu ni Kanavata Me Lailaitaka Kina na Yago?

Kevaka e kana ena lutu vakalevu cake mai na gagadre ni yago, e rawa ni vakavuna na lutu totolo ni yago ena gauna lekaleka; ia ena gauna balavu, e lutu na cakacaka ni metabolism ka dau lesu tale na yago e yali. O koya gona, na inaki levu me tokona na lutu ni yago tudei ena dua na ituvatuva ni kanavata vinaka. Na porokaramu e vakabibitaka na veisau ni itovo ni bula ka vakauqeti na vakaukauwa vakayago, e vukea na vulica kei na tomani ni kanavata vakatautauvata.

Bibi me lewai na iwiliwili ni kakana, me kana wasoma ena veigauna lailai ena siga me vakatautauvata na iwiliwili ni suka ena dra. Kena ikuri, me dau vakarau na gauna ni kana – kena ibalebale me dau kana ena gauna vata ga ena veisiga – e vukea na maroroi ni cakacaka ni metabolism ka tokona na kena vakayacori vinaka na sere ni insulini.

Na Kakana Cava e Dodonu Me Tu ena Dua na Kanavata Vakatautauvata?

Me vakadodonutaki, na kakana ni kanavata e sega ni dodonu me sega ni tovolea se sega ni savasava, ka sega talega ni dodonu me vakalailaitaki vakadua na waiwai. Na waiwai e bibi ena cakacaka ni hormone kei na sisitema ni mona, kena vakayagataki na vitamin e wili ena waiwai, kei na maroroi ni katakata ni yago. Ena lisi ni kanavata, e dodonu me tu kina na waiwai vinaka ena iwiliwili lailai – me vaka na waiwai ni olive, waiwai ni sunflower, waiwai ni avokado.

Na karbohaidireti e levu na lolo, me vaka na pasta ni witi taucoko, bulgur, kinoa, raiti damudamu, e vakavuna na kena dede na kena sega ni viakana ka tokona na bula vinaka ni gacagaca. Na kakana ni sucu me vaka na sucu, yogurt kei na kefir e ivurevure ni protein, calcium kei na probiotic ka tiki bibi ni kanavata vinaka. Na sukina kei na vua e levu na roka e vutuniyau ena vitamin, mineral kei na antioxidant; e bibi ena tokona na bula ni sisitema ni vakabulai ni yago. Na lewena ni manumanu, toa, ika, kena, kei na kakana ni vuanikau mamaca e vutuniyau ena protein ka vakavuna na dede ni sega ni viakana; e vukea talega na maroroi ni lewena ni yago.

Na kena vakayagataki vakatautauvata ka rauta na ilawalawa ni kakana bibi oqo, e vukea na lutu ni yago vinaka kei na kena yaco na iwiliwili ni waiwai ni yago ena iwiliwili donu ena gauna balavu.

E Dodonu Me Baleti Ira Era Sega Ni Vakila na Mate Dede

Na ivakasala ni kanavata vinaka kei na ivakaraitaki ni porokaramu ni kanavata e vakaraitaki eke, e dodonu me baleti ira era sega ni vakila na mate dede me vaka na mate ni yalo kei na dra, mate ni suka, levu ni dra, leqa ni thyroid, mate ni kete se gacagaca, ka tu vei ira na bula vinaka. Kevaka e tiko vei iko e dua na leqa ni bula, e dodonu mo veitaratara vakavuniwai kei na dietitian me vakarautaki e dua na porokaramu e veiganiti vei iko.

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava na lisi ni kanavata vinaka?

Na lisi ni kanavata vinaka e okati kina na karbohaidireti, protein, waiwai, vitamin kei na mineral e gadrevi ni yago, ena iwiliwili donu, ka vakarautaki me salavata kei na itovo ni tamata kei na itovo ni bula.

2. E rauta beka me vakalailaitaki ga na kalori me lutu kina na yago?

Na kana ga ena lailai ni kalori e rawa ni vakavuna na lutu ni yago ena gauna lekaleka, ia ena gauna balavu e rawa ni lutu na metabolism ka lesu tale na yago e yali. Me lutu tudei ka vinaka na yago, e dodonu me dua na ituvatuva ni kanavata vakatautauvata.

3. E vinaka beka na kanavata sega ni tu kina na waiwai?

E sega ni dodonu me vakalailaitaki kece na waiwai ena nomu bula. Na waiwai vinaka e bibi ena cakacaka ni hormone kei na kena vakayagataki na vitamin. Ia, e dodonu me dikevi na iwiliwili kei na mataqali; me digitaki na waiwai vinaka me vaka na waiwai ni olive.

4. Na karbohaidireti cava me digitaki ena lisi ni kanavata?

Na kakana ni witi taucoko, oat, kinoa, bulgur kei na karbohaidireti e levu na lolo e rawa ni digitaki taumada ena kanavata.

5. Na cava e bibi kina na protein?

Na protein e bibi ena maroroi ni lewena ni yago, dede ni sega ni viakana, kei na kena vakayacori vinaka na cakacaka ni yago.

6. E dodonu me kana vakalevu vakacava ka ena iwiliwili cava?

Na kana wasoma ena iwiliwili lailai ena siga, ena veigauna dodonu, e vukea na vakatautauvata ni suka ena dra kei na lewai ni viakana.

7. E tiko na kakana me qarauni ni kana ni vakayacori na kanavata?

E dodonu me qarauni na kakana e vakavotukana, kakana e levu na suka kei na waiwai e levu na saturated me kua ni vakayagataki vakalevu.

8. E dodonu beka na lisi ni kanavata vei ira era sega ni vakila na mate dede?

Io, na itukutuku kei na ivakaraitaki ni lisi e vakarautaki eke e baleti ira ga era bula vinaka ka sega ni vakila na mate dede. Kevaka e tiko vei iko e dua na mate, mo veitaratara vakavuniwai.

9. E dodonu beka me vakayacori na vuli ni yago ena gauna ni kanavata?

Na vakaukauwa vakayago e tiki bibi ni lutu vinaka ni yago kei na maroroi ni yago. Me baleta na porokaramu ni vuli ni yago e veiganiti, e rawa ni kerei na ivakasala ni dau.

10. E dodonu meu vakarautaka ga na noqu kanavata se gadrevi na veivuke ni dau?

Na ituvatuva ni kanavata e dodonu me vakarautaki me salavata kei na gagadre vaka tamata. Na veivuke ni dietitian e bibi me rawa ni rawati na ivakarau dodonu ka tudei.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO): Obesity and Overweight Factsheet

• Academy of Nutrition and Dietetics: Healthy Eating for a Healthy Weight

• American Diabetes Association (ADA): Nutrition Recommendations

• European Society of Cardiology (ESC): Prevention of Cardiovascular Disease Guidelines