Na ka mo kila me baleta na mate ni kan (Lösemi)

Na cava na Leukemia?

Na leukemia e dua na mate ni mate ni dra e basika ena vuku ni tubu vakasivia ka sega ni lewai ni sela ni dra ena loma ni su ni sui, ka rawa ni laurai ena veiyabaki kece, ia e dau laurai vakalevu ena gone kei ira era sivia na yabaki 50. Ena kena kilai totolo na mate, e tubu cake vakalevu na rawa ni vakabulai. Ena vuku ni ka oqo, e bibi me kilai totolo na ivakatakilakila ni leukemia ka tekivu totolo na veiqaravi ni bula.

Na leukemia e basika ena vuku ni tubu vakasivia ka sega ni lewai ni sela ni su ni sui, ni bera ni vakacavara na nodra vakatorocaketaki. Na ituvaki oqo e vakaleqa taumada na su ni sui ka rawa ni vakatetei ki na yagodra taucoko. Ena su ni sui e vakavurei kina na sela damudamu ni dra (erythrocytes), sela vulavula ni dra (leukocytes), kei na sela ni vakatawa (platelets). Na sela vulavula ni dra e bibi ena kena taqomaki na yagodra mai na mate ni mate kei na sela e dau vakavuna na mate ni mate ni dra.

Na sela vulavula ni dra e rawa ni vakavurei talega ena su ni sui, nodra lymph nodes, spleen kei na thymus. Kevaka e sega ni vakabulai na leukemia, e rawa ni ca vakalevu. Na leukemia e vakavuna ena tubu vakasivia ni sela levu ni dra e dau toso vakamalua; ia kevaka e tubu vakasivia na sela sega ni vakatovolei, e dau toso totolo ka rawa ni laurai ena vica na macawa se vula ena ivakatakilakila bibi.

Na Veimataqali Leukemia

Na leukemia e wasei vakalevu me rua na iwasewase levu me vaka na kena totolo ni toso: acute (totolo) kei na chronic (malua). Na acute leukemia e dau toso totolo na tubu ni sela kei na ivakatakilakila totolo, ia na chronic e dau toso malua ka rawa ni dede me vica na yabaki.

Na iwasewase rua oqo e wasei tale ena iwasewase lalai me vaka na mataqali sela vulavula ni dra e tubu vakasivia:

• Ke tubu mai na sela myeloid, e kilai me “myeloid leukemia”,

• Ke tubu mai na sela lymphocyte, e kilai me “lymphoblastic (se lymphocytic) leukemia”.

E tiko talega eso na iwasewase lalai ni leukemia e sega ni dau laurai vakalevu (me vaka: juvenile myelomonocytic leukemia, hairy cell leukemia).

Na va na mataqali levu ni leukemia e dau laurai vakalevu:

1. Acute Lymphoblastic Leukemia (ALL)

Oqo na mataqali leukemia e dau laurai vakalevu ena gone, ia e rawa talega ni laurai ena qase. Ena ALL, na sela sega ni vakatovolei ni lymphocyte e tubu vakasivia ka sega ni lewai. Na rawa ni bula ni ALL ena qase kei na gone e vakatau ena yabaki, bula taucoko kei na kena saumi na veiqaravi ni bula.

2. Acute Myeloid Leukemia (AML)

E basika ena vuku ni tubu vakasivia ni sela myeloid ni bera ni vakatovolei. E dau laurai vakalevu ena itabatamata qase kei ira era sa qase. Na rawa ni vakabulai ni AML e sa tubu cake ena vuku ni vakatorocaketaki ni veiqaravi ni bula.

3. Chronic Lymphocytic Leukemia (CLL)

E dau laurai vakalevu ena qase, vakabibi vei ira era sivia na yabaki 60. Ena mataqali oqo, na sela lymphocyte era sa vakatovolei ia era sega ni cakacaka vinaka, era kumuni ena su ni sui kei na tiki ni yagodra ka vakaleqa na nodra cakacaka dodonu.

4. Chronic Myeloid Leukemia (CML)

E dau laurai vakalevu ena yabaki 25-60, ena CML, na sela myeloid e tubu vakasivia ka sega ni lewai. Na veiqaravi vou ni molecular targeted drugs e vukea na tubu ni rawa ni bula.

Na Ivakatakilakila ni Leukemia

Na ivakatakilakila ni leukemia e rawa ni tautauvata kei na so tale na mate ni su ni sui ka okati kina:

• Malumalumu, damudamu, oca totolo, sega ni rawata na cegu (ena vuku ni anemia)

• Mate ni mate wasoma (ena vuku ni malumalumu ni immune system)

• Veivakatei ni dra e tuba, batini tebenigusu se ruku ni kuli, na mavoa, kei na veika lalai (petechiae)

• Sega ni via kana, lutu na kaukauwa, sucu ena bogi

• Mate ni mate ni cegu cecere e dede

• Na mosi ni sui kei na so na tiki ni yago

• Na tubu ni lymph nodes ena domo, batini liga se batini yava

• Na tubu se vakalevu ni kuli se ketekete

Leukemia ena Gone: Ivakatakilakila kei na iRogo

Na leukemia e dua na iwasewase levu ni mate ni mate ni dra e laurai ena gone, vakabibi vei ira era yabaki 2-10. Ena gone lalai, na ivakabulabula e lako mai na susu ni tina e lutu vakamalua, ka tekivu me vakatorocaketaka vakataki koya na immune system. Ena gauna oqo, eso na mate ni mate ni viral, predisposition genetic kei na lailai ni vitamin D e rawa ni vakalevutaka na risk ni leukemia.

Na ivakatakilakila e dau laurai vakalevu ena gone:

• Damudamu vakalevu ena kuli

• Lutu na kaukauwa, sega ni via kana

• Mate ni mate ni cegu cecere e dede se dau lesu tale

• Na mavoa kei na tubu ena yagodra

• Na tubu kei na vakalevu ni ketekete

• Mosi ni sui se so na tiki ni yago

Ni toso na mate, na tubu ni sela ni mate ni mate ni dra ki na central nervous system se so tale na tiki ni yago e rawa ni vakavuna na mosi ni ulu, malua, seizure kei na so tale na ivakatakilakila.

Na Veika e Vakalevutaka na Risk ni Leukemia

Na leukemia e dua na mate ni mate ni dra e bibi ena vuravura taucoko, ka dau laurai vakalevu ena tagane. Na risk factors ni veimataqali leukemia e duidui:

Acute Lymphoblastic Leukemia (ALL)

Se sega ni kilai vinaka na vuna kece, ia na kena vakaleqa vakalevu na radiation, so na kemikali (me vaka: benzene), kemotherapy ena gauna sa oti, so na mate ni viral (HTLV-1, Epstein–Barr virus), so na mate genetic (Down syndrome, Fanconi anemia) e rawa ni vakalevutaka na risk ni ALL.

Acute Myeloid Leukemia (AML)

Genetic mutations, tubu ni yabaki, vakayagataki ni sigaret, so na mate ni dra se itukutuku ni kemotherapy, Down syndrome e risk factors kilai vinaka ni AML.

Chronic Lymphocytic Leukemia (CLL)

Na vuna ni CLL se sega ni matata. Ia, tubu ni yabaki, tagane, vakaleqa na kemikali, kei na itukutuku ni CLL ena matavuvale e vakalevutaka na risk.

Chronic Myeloid Leukemia (CML)

Na CML e dau veisemati kei na genetic change e rawati ena gauna ni bula (sega ni sucu kina). Na “Philadelphia chromosome” e laurai ena levu ni CML ka vakavuna na tubu vakasivia ni sela ni su ni sui.

Na iTuvatuva ni Kilai ni Leukemia

Na inaki ni kilai ni leukemia oya me vakadeitaka na tiko ni mate, na mataqali kei na kena vakatetei. Ena gauna ni kilai ni mate, e dau vakayacori na veika oqo:

• Veitarogi vakamatailalai kei na dikevi ni yago: Damudamu, tubu ni lymph nodes se tiki ni yago, veisau ena kuli e dikevi.

• Test ni dra: Full blood count, biochemistry, liver function kei na test ni clotting e vakayacori.

• Peripheral blood smear: Me vakadikevi kina na tiko ni sela sega ni caka vinaka ena dra.

• Bone marrow biopsy/aspiration: Ena kilai vakadodonu kina na mate, vakabibi ena acute cases, na sample mai na su ni sui e dikevi ena microscope.

• Genetic kei na molecular tests: Vakabibi ena CML, e vakadikevi na Philadelphia chromosome kei na BCR-ABL gene change.

Na bone marrow biopsy e dau vakayacori vakalevu ena su ni su ni batini yava ka dikevi ena laboratory bibi.

Na Veiqaravi ni Leukemia

Na ituvatuva ni veiqaravi me vakatulewataki vakavinaka me vaka na mataqali leukemia kei na ituvaki ni bula taucoko ni tauvimate, ka me qaravi mai vei ira na vuniwai e dau ena mate ni dra kei na oncology. Ena gauna oqo, na veiqaravi levu e vakayacori ena leukemia oya:

Chemotherapy

E inaki me vakawabokotaki na sela sega ni caka vinaka ena veitabana ni chemotherapy. Na mataqali wainimate kei na kena vakayagataki e vakatau ena mataqali leukemia kei na ituvaki ni tauvimate.

Radiotherapy

E inaki me vakawabokotaki na sela ni leukemia ena vuku ni radiation cecere. Na radiotherapy e dau vakayagataki ena so na cases, se me vakarautaki na yago me ciqoma na stem cell transplant.

Biological kei na Molecular-Based Therapies

Na wainimate vou me vakaukauwataka na immune system se me vakataki na sela ni mate ni mate ni dra (immunotherapy, biological agents, molecular targeted therapies) e bibi ena so na mataqali leukemia. Me vaka, na tyrosine kinase inhibitors ni CML e vakavuna na veisau levu ena veiqaravi ni mate oqo ka lailai na side effects ni chemotherapy.

Stem Cell (Bone Marrow) Transplant

Na cakacaka oqo e vakayacori kina na kau tani taucoko ni sucu ni sucu ka sosomitaki ena sela taumada bulabula, e dua vei ira na veiqaravi vakavuniwai e rawarawa duadua ka dau vakayacori vei ira na tauvimate e dodonu. Ena gauna ni cakacaka kei na kena oti, e rawa ni laurai eso na kena i vakarau ca. E bibi me vakasamataki na leqa e vauca na kena dauveivakabulai (me vaka na GVHD), na vakacacani ni kenadau kei na vakatara ni mate. Ena vuku ni ka oqo, me vakayacori na veisosomitaki ena vanua e tu kina na kila vakalevu.

Veivuke ni Veivakabulai

Me vakalailaitaki na vakatara ni anemia, mate, kei na vakadave ni dra ena vuku ni kemotherapy kei na so tale na veiqaravi, e gadrevi kina na veisosomitaki ni dra, wainimate me tarova na mate, kevaka e gadrevi na antibiotic kei na so tale na veiqaravi veivuke.

Na i vakarau ni veiqaravi vakavuniwai ena gauna oqo sa vakavuna me tubu vakalevu na bula balavu vei ira na tauvimate ni leukemia ena veiyabaki sa oti. Me vaka, ena 1970, na bula balavu ni lima na yabaki e rauta ni 30 na pasede, ia ena gauna oqo, ena veiqaravi donu kei na kena kilai totolo, sa tukuni ni sa sivia sara na 60 na pasede.

Kua ni guilecava; me rawa ni kilai totolo na tauvimate kei na veiqaravi vinaka, ni laurai na kena i vakatakilakila, mo vave sara ni gole ina dua na vale ni bula, ena vukei iko vakalevu ena bula vinaka kei na toso ni tauvimate.

Tarogi Wasoma

1. E rawa ni tauvi e dua na leukemia mai vei koya e dua?

Sega, na leukemia e sega ni dua na mate e rawa ni tauvi mai vei koya e dua. E tekivu mai na veisau ni geni, veika e vakavuna mai na veiyasai vuravura kei na i vakarau ni bula vakatamata, ka sega ni lako mai e dua vua e dua.

2. Na cava dina e vakavuna na leukemia?

Na vuna dina ni leukemia e sega ni kilai vakalevu. Ia, na veika vakageneti, eso na kemikali, na radiation kei na so na mate e rawa ni vakalevutaka na vakatara.

3. E rawa ni vakabulai na leukemia?

Levu na mataqali leukemia, vakabibi kevaka e kilai totolo ka vakayagataki na veiqaravi donu, e rawa ni lewai se vakasavi tani taucoko. Na galala ni veiqaravi e vakatau ena yabaki ni tauvimate, nona bula taucoko, kei na mataqali leukemia.

4. E rawa ni bula balavu na tauvimate ni leukemia?

Na dede ni bula ena leukemia e vakatau ena mataqali tauvimate, gauna e kilai kina, na kena saumi vinaka ki na veiqaravi kei na i vakarau ni bula vakatamata. Ena gauna oqo, ena veiqaravi vinaka, e rawa ni bula balavu.

5. Na cava e vakavuna me levu na gone e tauvi leukemia?

Na veika vakageneti kei na i vakarau ni veivakabulai ena gone, ni veitaratara kei na veika e vakavuna mai na veiyasai vuravura, e rawa ni vakavuna na gagadre ni tauvimate. Ia, ena levu ni gone, e sega ni laurai na vuna dina.

6. E rawa ni veisosomitaki na sucu ni sucu vei ira kece?

Sega, na veisosomitaki ni sucu ni sucu e sega ni vakatura vei ira kece na tauvimate. Na dodonu e vakadikevi mai vei vuniwai me vaka na yabaki, bula taucoko, mataqali tauvimate kei na so tale na i vakarau vakavuniwai.

7. Na cava na tauvimate e rawa ni vakavuna na i vakatakilakila ni leukemia?

Na leukemia e rawa ni vakavuna na i vakatakilakila vata kei na mate eso, mataqali anemia kei na so tale na mate ni dra. E vakayagataki na vakadidike ni dra taucoko kei na vakadidike levu me kilai kina na duidui.

8. E rawa ni tarovi na leukemia?

Se sega ni rawa ni tarovi taucoko, ia, na kua ni gunu sigaretini kei na kemikali ca, vakayagataki ni i vakarau ni bula vinaka, kei na vakadikevi wasoma ena vale ni bula e vukea me kilai totolo na tauvimate.

9. E rawarawa vei ira na tauvimate ni leukemia me ra tauvi mate?

Io, e vakaleqai na sucu ni sucu kei na i vakarau ni veivakabulai. Ena vuku ni ka oqo, e bibi me maroroi na savasava, kua ni curuma na vanua levu na tamata se vanua e tu kina na mate, ka vakayagataka na i vakarau ni maroroi kevaka e gadrevi.

10. E lutu na drau ni ulu ena leukemia?

E so na wainimate e vakayagataki ena gauna ni veiqaravi (vakabibi na kemotherapy) e rawa ni vakavuna na lutu ni drau ni ulu. Na kena i vakarau e dau gauna lekaleka ga ka na tubu tale na drau ni ulu ni oti na veiqaravi.

11. Na leukemia e vakatabakidua ena matavuvale?

Na vakatabakidua e sega ni laurai ena levu ni mataqali leukemia. Ia, eso na mate vakageneti e rawa ni vakalevutaka na gagadre ni tauvimate.

12. Na cava me vakabibitaki ena gauna ni veiqaravi ni leukemia?

Me maroroi mai na mate, muria vakavinaka na veivakasalataki ni vuniwai, kua ni guilecava na vakadikevi wasoma, ka tukuna vua na timi ni bula na veika e vakavuna na i vakarau ca.

I Vurevure

• World Health Organization (WHO): Leukemia

• United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Leukemia Patient Facts

• American Cancer Society: Leukemia Overview

• European Hematology Association: Leukemia Guidelines

• Cancer Research UK: Leukemia Types and Treatments