Obesiti kei na Veisele ni Tubu ni Kete: Na Vuna e Bibi Kina, O cei e Dodonu me Cakava, kei na Iwalewale ni Cakacaka
Na iRairai ni Ovisa ki na Bula kei na kena iYaloyalo e Vuravura Raraba
Na ovisa, e sega walega ni dua na leqa ni rairai; e dua vei ira na vuna bibi duadua ni mate e vuravura raraba e rawa ni tarovi ena mate e vakavuna na tauvimate. Kena ikuri, oti na mate ni sucu e vakavuna na vakayagataki sigaret, na ovisa e dua vei ira na vuna levu ni mate e vuravura raraba. Ena vuku ni kena iwalewale tawamudu kei na kena veisiga, e vakarautaka na vanua me tubu kina e levu na leqa bibi ni bula me vaka na mate ni yalo, mate ni uto kei na dra, mate ni suka ni mataqali rua, kei na lomaocaoca, ka vakaleqa vakalevu na iwalewale ni bula ni tamata.
Na World Health Organization (WHO) e vakamacalataka na ovisa me dua na leqa ni bula e vakaraitaki ena tubu levu ni waiwai e yago ka sivia na kena isema ni bula vinaka, ka rawa ni vakavuna e levu na leqa vakayago, vakayalo kei na vakavanua. E levu na mate e sema kei na ovisa me vaka na mate ni sucu, metabolic syndrome, dra cecere, moce e sega ni vinaka (sleep apnea), kei na leqa ni veiwekani ni sui e dau laurai vakawasoma.
Na Vuna ni Ovisa kei na iTuvatuva ni Veivakabulai
Na bula sega ni yago kei na itovo ni kana sega ni vinaka e dua vei ira na vuna levu ni tubu ni ovisa. E dau vakatutu me vakayagataki na ituvatuva ni veisau ni itovo me vaka na kana kei na vuli ni yago, ia, e sega ni rawarawa me vakayacori vakadede vei ira e levu. Ena vuku ni dredre ni muria na veivakabulai, na lutu ni lewena e rawa ni lailai ga ka rawa ni vakaleqai tale na bula ni tamata.
E sa vakatorocaketaki e levu na digidigi ni veivakabulai ena vuli vakavuniwai, ka sa toso cake tiko na vakayagataki ni veiqaravi vakavuniwai ena kena vakalailaitaki vakalevu na lewena vei ira era vakilai vakalevu na ovisa. E okati kina na taqomaki ni kete (sleeve gastrectomy), ka kilai ena kena rawati vinaka kei na kena taqomaki.
Na Cava na Taqomaki ni Kete (Sleeve Gastrectomy)?
Na taqomaki ni kete e dua na veiqaravi e vakayacori kina na kau tani ni rauta ni 75-80% ni kete. Na vo ni kete e vakatovolei me vaka e dua na tube lailai. Ena vuku ni veisau oqo, era na rawata vakatotolo na kena mamau na tamata ena kana lailai, ka lutu vakalevu na levu ni kalori e vakayagataki. Na iwalewale oqo e sega walega ni vukea na lutu ni lewena; e vukea talega na vakavinakataki ni leqa ni bula e sema kei na ovisa.
Na taqomaki ni kete e rawa ni vukea me vakavinakataki se vakalailaitaki na leqa ni bula oqo e sema kei na ovisa:
Mate ni suka ni mataqali rua
Dra cecere
Moce e sega ni vinaka (sleep apnea)
Mate ni ate waiwai
Polycystic ovary syndrome (PCOS)
Mate ni reflux
Leqa ni veiwekani ni sui
O cei e Dodonu me Qaravi ena Taqomaki ni Kete?
Na veiqaravi oqo e vakatutu vakalevu vei ira era tiko ena body mass index (BMI) 40 se sivia, se BMI 35 cake ka tiko talega na leqa ni bula. Ena veigauna e kilai me "morbid obesity" se "super obesity", na digidigi vakavuniwai e vakarautaka na veivakabulai taqomaki kei na taqomaki. E rawa talega ni vakayacori vei ira era sega ni rawata na lutu ni lewena ena kana kei na vuli ni yago, ka tiko na leqa bibi ni bula e sema kei na ovisa.
Na levu ni pasidia era taqomaki ni kete, era rawa ni vakalutu rauta ni 50-80% ni nodra lewena ena imatai ni yabaki. E laurai ena vuli ni complication ni veiqaravi e lailai, ka vakilai talega na vakavinakataki ni mate tawamudu me vaka na suka.
Na iTuvatuva ni Veivakabulai Vakavuniwai e Vuravura Raraba
Na vakadidike balavu me baleta na veiqaravi vakavuniwai ni ovisa (me vaka na Swedish Obesity Study, SOS) e vakaraitaka ni bariatric surgery e rawa ni vakavurea na lutu ni lewena e tudei ka yaga. Na veiqaravi vakavuniwai e kilai me dua vei ira na digidigi bibi ni veivakabulai ni ovisa e levu na veivanua. Ena vuku ni toso ni tekinolaji, e levu na veiqaravi e vakayacori ena iwalewale ni laparoscopic; oqo e vakalekalekataka na gauna ni vakabulai ka vakalailaitaka na risk ni complication.
Na iWali ni Veiqaravi
Na taqomaki ni kete e dau vakayacori ena laparoscopic, kena ibalebale e sega ni vakadredretaka vakalevu na yago. E curu mai ena qara lailai ena kete, ka vakayagataki na iyaya ni vuniwai e vakatokai na stapler me wasei kina na kete ka kau tani na tiki e gadrevi. Na kete e vakatovolei me dua na tube lailai ka balavu. Ena vuku ni kena vakalailaitaki vakalevu na kete, e vakalailaitaki talega na kena vakayacori na hormone (me vaka na ghrelin) e vakavuna na viakana; oqo e vukea na lewai ni viakana kei na vakayagataki ni kalori.
Na gauna ni vakabulai e dau totolo. E levu vei ira na pasidia, era na rawa ni tucake ena vica na siga oti na veiqaravi ka lesu tale ena bula wasoma ena vica na macawa.
Na Lutu ni Lewena kei na Vakavinakataki ni Bula Oti na Veiqaravi
Na veika vinaka e dau laurai oti na taqomaki ni kete:
Na lutu ni levu ni lewena ena imatai ni yabaki
Na vakalailaitaki se yali ni mate e sema kei na ovisa me vaka na suka ni mataqali rua, dra cecere, kei na moce e sega ni vinaka
Na vakavinakataki ni waiwai ni dra me vaka na cholesterol
Na vakalailaitaki ni mosi ni sui ni duru kei na yava
Na tubu ni iwalewale ni bula kei na rawa ni yago
Na lutu ni lewena tudei e rawati vakalevu cake mai na veiqaravi e sega ni vakavuniwai. E duidui na lutu ni lewena vei ira yadua, ia e levu na vakadidike e vakaraitaka ni rauta ni 50-80% ni lewena e rawa ni lutu ena imatai ni yabaki vei ira na pasidia era taqomaki.
Na Risk kei na Taqomaki ni Veiqaravi
Me vaka ga na veiqaravi vakavuniwai kece, e tiko eso na risk ena taqomaki ni kete. Na complication e lailai vakalevu ena vuku ni tekinolaji vou, ka levu ni gauna e dau malumalumu se sega ni bibi. Na complication bibi e lailai sara ga, ia na vakadikevi vinaka ni pasidia kei na kena lewai vakavuniwai e vakalevutaka na taqomaki. Na gauna ni tiko ena valenibula e dau lekaleka; e levu na pasidia e rawa ni sereki ena loma ni 3-4 na siga.
Na Veisau ni Kana kei na Bula
Me rawa ni tudei na lutu ni lewena oti na veiqaravi, e bibi me muria na lawa ni kana. Ena imatai ni macawa e dau kana waiwai ga, oti e rawa ni kana puree, ka qai kana kakana malumu. Ena vuku ni lailai ni kete, e rawarawa na mamau; e vinaka me waraka e dua na gauna ena veimama ni kana waiwai kei na kakana malumu me taqomaki kina na kete. E rawa ni gadrevi na veivuke ni protein, vitamin kei na mineral. Ena gauna oqo, na vuli ni yago ena lewai vakavuniwai e vukea na lutu ni lewena, ka taqomaka na lutu ni sui kei na lutu ni kulina.
Na iSau ni Taqomaki ni Kete
Na isau ni taqomaki ni kete e duidui me vaka na kila ni timi vakavuniwai, na iyaya ni vanua ni veiqaravi kei na iyaya vakavuniwai e vakayagataki. Me kila vinaka na isau, e dodonu me vakadikevi na pasidia ena vuniwai. Me rawata na itukutuku taucoko, e vinaka me veitaratara kei na valenibula se vuniwai matai.
Me vaka na kena iotioti, na taqomaki ni kete ena veivakacagau kei na ovisa e dua na digidigi yaga ka vakavurea na tubu ni iwalewale ni bula kei na vakalailaitaki ni leqa ni bula e sema. Ena kena vakadikevi vakavinaka ena tabana ni bula, e dodonu me vakarautaki e dua na ituvatuva e veiganiti kei na gadrevi ni tamata yadua.
Na Tarogi Wasoma
1. Na cava na taqomaki ni kete, qai vakayacori vakacava?
Na taqomaki ni kete e dua na veiqaravi vakavuniwai e vakalailaitaka na levu ni kete me rawa ni kana lailai na tamata ka lutu na lewena. Ena iwalewale ni laparoscopic (vakavuniwai sega ni vakadredretaka vakalevu na yago), e kau tani na levu ni kete ka biu me vaka e dua na tube.
2. O cei e dodonu me qaravi ena taqomaki ni kete?
Vei ira era tiko ena body mass index 40 se sivia, se 35 cake ka tiko na leqa ni bula, era dodonu me qaravi ena veiqaravi. Me vakadeitaki, e dodonu me vakadikevi na vuniwai.
3. E rawa ni lutu vakacava na lewena oti na taqomaki ni kete?
E duidui vei ira yadua, ia e levu na pasidia e rawa ni vakalutu rauta ni 50-80% ni nodra lewena ena imatai ni yabaki. Na lutu ni lewena e vakatau ena yabaki, tagane se yalewa, vakayagataki ni yago kei na itovo ni bula.
4. E tiko na risk ni lesu tale na lewena oti na veiqaravi?
Na veisau ni itovo ni bula kei na muria na ivakasala ni vuniwai e vukea na maroroi ni lewena. Kevaka e lesu tale na itovo ni kana sega ni vinaka, e rawa ni tubu tale na lewena.
5. Na cava na risk ni complication ni taqomaki ni kete?
E lailai na complication ena vuku ni toso ni tekinolaji; e levu na pasidia e vakabulai vinaka. Ena so na gauna e rawa ni yaco na leakage, dra, se mate ni mate (infection).
6. Na taqomaki ni kete e vukea na mate me vaka na suka kei na dra cecere?
Vei ira e levu na pasidia, na mate e sema kei na ovisa me vaka na suka ni mataqali rua kei na dra cecere e rawa ni vakavinakataki vakalevu oti na veiqaravi, se so na gauna e rawa ni yali sara ga.
7. Na cava me vaka na kena vakayagataki na kakana ni oti na veisele?
E tekivu ena vakayagataki na kakana wai; ena gauna, e na qai vakayagataki na kakana purée ka oti e na qai toso ki na kakana kaukaua. Na nomu porokaramu ni vakayagataki kakana e na vakarautaki vakataki iko ga ena vukudra na dietitian kei na nomu vuniwai.
8. E bibi beka na vakaukauwa ni oti na veisele?
E vakarautaki me vakaukauwataki kina na lutu ni yago ka me taqomaki kina na lutu ni lewena. Na nomu vuniwai ena vakavulici iko ena gauna donu kei na mataqali vakaukauwa e dodonu mo cakava.
9. E lutu beka na gagadre ni kana ni oti na veisele?
Io, baleta ni na cavuti na tiki ni kete e vakavurea na hormone ghrelin e vakavuna na gagadre ni kana, e levu vei ira na tauvimate e lailai sara na gagadre ni kana.
10. E dede vakacava na veisele ni kete?
Na veisele e dau dede ena 1-2 na aua, ia e rawa ni veisau na gauna e gadrevi me vaka na bula ni tauvimate kei na kila-ka ni vuniwai.
11. Ena gauna cava e rawa ni lako yani ki vale ka lesu tale ki na bula wasoma?
Levu vei ira na tauvimate e rawa ni lako yani ki vale ena loma ni 3-4 na siga ni oti na veisele, ka rawa ni lesu tale ki na nodra bula wasoma ena vica na macawa.
12. E dodonu me vakayagataki na vitamin kei na mineral ni oti na veisele?
Vakasakiti, io. Na nomu vuniwai ena vakatutu na vitamin kei na mineral e dodonu me vaka na nomu gadreva.
13. E vakacava na kena vakatulewataki na isau ni veisele?
Na isau ni veisele e vakatau ena vanua e caka kina, na kila-ka ni timi ni bula, na ivakarau e vakayagataki kei na iyaya vakavuniwai. Me rawa ni kila vakavinaka, e dodonu mo veivosaki kei na vuniwai.
14. Na veisele ni kete e dua na iwali tudei?
Na lutu ni yago e rawati ena veisele e dau tudei, ia me yaco kina na veika vinaka, e dodonu me tomani na itovo ni bula bulabula.
15. E rawa ni yaco na lutu ni drau ni ulu se na malumu ni kuli ni oti na veisele?
Kevaka e lutu vakatotolo na yago, e rawa ni yaco vakalailai na lutu ni drau ni ulu se na malumu ni kuli. Na vakayagataki kakana dodonu kei na vakaukauwa e vukea na kena vakavinakataki na ituvaki oqo.
Ivakadinadina
Tabana ni Bula e Vuravura (WHO): Obesity and overweight factsheet
American Society for Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS)
Swedish Obese Subjects (SOS) Study – New England Journal of Medicine
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Adult Obesity Facts
The Lancet, "Global, regional, and national prevalence of overweight and obesity", 2022
National Institutes of Health (NIH): Bariatric Surgery Guidelines