iVakasala ni Bula

Bibi ni Yaloka: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na Gauna me Qai Sikova kina na Dokotala?

Dr. Dilek GörenDr. Dilek Gören•May 12, 2026
Bibi ni Yaloka: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na Gauna me Qai Sikova kina na Dokotala?

Bibi ni Yaloka

Na bibi ni yaloka e rawa ni ivakaraitaki ni leqa ni bula e vuqa ka e so na gauna e gadrevi kina na veivuke vakavuniwai totolo. E bibi me vakabibitaki na bibi ni yaloka baleta ni rawa ni vu mai na mate bibi e vauci kina na yalo kei na domo ni cegu. E dua na iwiliwili levu ni curu ki na valenibula e vuravura raraba e yaco ena vuku ni bibi ni yaloka.

Na Vuna Levu ni Bibi ni Yaloka?

Na bibi ni yaloka e rawa ni vu mai na vuqa na ka. Na kena bibi duadua e okati kina na mate ni yalo kei na domo ni cegu, ia e levu tale na vuna e sega ni bibi se gauna lekaleka ga e vakavuna na bibi.

Na Vuna e Vauci Kina na Yalo

  • Mate ni yalo (myocardial infarction): E yaco ni sa lokuci na dra e vakani kina na yalo; e dau vakaraitaki ena vakila ni bibi, veivakasaurarataki se mosi levu sara.

  • Angina: E mosi e vakila ena gauna ni sasaga, baleta ni sa lailai na drodro ni dra ki na yalo; e dau vakila me vaka na veivakasaurarataki se vakasinaiti.

  • Aortic dissection: Na dromudromu ni aorta e vakavuna na mosi totolo kei na bibi ni yaloka.

  • Pericarditis kei na myocarditis: Na mosi e rawa ni vu mai na matedewa ni tabana ni yalo se na lewena; e dau vakalevutaki ni cegu se moce.

Na Vuna e Vu Mai na Domo ni Cegu

  • Pulmonary embolism: Na lokuci totolo ni dra ena domo ni cegu, e vakaraitaki ena dredre ni cegu kei na mosi levu.

  • Plurisy (matedewa ni taba ni cegu): E vakavuna na mosi titobu e vakalevutaki ni cegu se kuvu.

  • Pneumothorax: Na dro ni cegu mai na domo ni cegu e vakavuna na domo ni cegu me malumu; e vakavuna na mosi totolo kei na dredre ni cegu.

  • Pneumonia: Matedewa ni domo ni cegu; e rawa ni vakaraitaki ena katakata, kuvu kei na bibi ni yaloka.

  • Bronchitis, asthma kei na COPD: Na mosi ni yaloka kei na dredre ni cegu e vu mai na lokuci se matedewa ni sala ni cegu.

Na Vuna e Vu Mai na Sisitemi ni Kana

  • Reflux (gastroesophageal reflux): Na waikawa ni kete e lako cake ki na sala ni kana, e rawa ni vakavuna na mosi ni yaloka e vakila me vaka na kama, e so na gauna e lako vata kei na waikawa katakata e lako ki na gusumu.

  • Leqa ena sala ni kana: Dredre ni tiloma se spasms ni misi e rawa ni vakavuna na mosi ni yaloka.

  • Matedewa ni bile bladder kei na pancreas: Na vatu ni bile se matedewa ni pancreas e so na gauna e rawa ni vakavuna na mosi e vakila ena yaloka.

Na Vuna e Vu Mai na Sisitemi ni Misinikete

  • Costochondritis: Na matedewa ni cartilage e sema kina na su yaloka kei na su ni qavokavoka e dau laurai ena mosi ni yaloka.

  • Mosi ni misi kei na fibromyalgia: E dau laurai ena mosi ni misi e dau lesu lesu se mosi dede.

  • Rarawa ni su ni qavokavoka: Na su ni qavokavoka e voroka se basuraki, e vakalevutaki na mosi ni yaloka ni tara se veitosoyaki.

Na Vuna ni Loma ni Vakasama kei na So Tale

  • Panic attack: Yaloka totolo, suidra, vakasesei ni ulu kei na mosi levu ni yaloka e rawa ni lako vata kei na lomaocaoca.

  • Zona: Na virusi ni chickenpox ni sa yaco tale, e rawa ni vakavuna na vuca mosi ena yago kei na yaloka.

  • So tale: Kuvu levu, dredre ni cegu dede kei na leqa ni cegu e rawa ni vakavuna na bibi ni yaloka.

Na Ivakadinadina e Rawa ni Raici Vata kei na Bibi ni Yaloka

Na ivakatakilakila oqo e rawa ni gadrevi kina na vakadikevi totolo:

  • Vakila ni veivakasaurarataki, vakasinaiti se kama ena yaloka,

  • Mosi e rawa ni yaco ki na daku, domo, balavu ni gusu se liga,

  • Mosi dede, sega ni yali ni vakacegu, se vakalevutaki ni cakacaka,

  • Dredre ni cegu,

  • Suidra batabata,

  • Vakasesei ni ulu se vakila ni na lutu,

  • Vakasama ni lomaocaoca se suka,

  • Malumalumu levu kei na yaloka totolo.

Na ituvaki oqo e rawa ni vakaraitaka na vuna e sega ni yalo:

  • Mosi e yaco ga ni oti na kana,

  • Waikawa se waikatakata e lako ki na gusumu,

  • Vakasamataka ni dredre ni tiloma,

  • Mosi e veisau ni toso ni yago se cegu titobu,

  • Vuca ena yagoda, katakata se yavalati,

  • Kuvu levu.

Na Cava e Cakava ena Vakadikevi ni Bibi ni Yaloka?

Era tekivu na vuniwai ena taro vakamatailalai ni mate kei na dikevi ni yagona me ra kunea na vuna ni bibi ni yaloka. Na taro e dau tarogi vakalevu:

  • Na gauna cava, vakacava e tekivu kina na mosi?

  • Na mosi e dau tiko ga se dau yali qai lesu tale?

  • E dua na ka e vakalevutaka me vaka na toso, kana, lomaocaoca?

  • Na mosi e yaco ki na dua tale na vanua?

  • E a yaco oti vakadua na ituvaki va oqo?

Na veitarogi bibi e dau vakayagataki ena so na gauna:

  • Electrocardiogram (ECG): E dikevi kina na yaloka kei na mosi ni misi ni yalo.

  • Veitarogi ni dra: E dikevi kina na ivakatakilakila ni mosi ni misi ni yalo (me vaka na troponin).

  • X-ray ni domo ni cegu: E dikevi kina na ituvaki ni yalo kei na domo ni cegu.

  • CT scan: E vakadikevi kina na pulmonary embolism se aortic dissection.

Kena i tukutuku me baleta na “Katakata” kei na Katakata ni Kete (Stomach Flu) e Tani mai na Bibi ni Yaloka

Na katakata ni cegu kei na katakata ni kete e rawa ni vakavuna na ivakatakilakila e rawa ni vakabauti me bibi ni yaloka. E dau vu mai na virusi na rua na mate oqo.

Na Ivakatakilakila ni Katakata ni Cegu (Nazopharyngitis)

  • Vakatitiqa se drodro ni isu,

  • Mosi ni tebenigusumu,

  • Kuvu,

  • Mosi ni yago taucoko kei na mosi ni ulu,

  • Katakata malua,

  • Vakasivi ni isu kei na malumalumu.

Na ivakatakilakila e rawa ni veisau mai na dua ki na dua ka e dau malua ga. Kevaka e katakata bibi, dredre ni cegu, malumalumu levu se dede, e dodonu me raici vuniwai.

Na Ivakatakilakila ni Katakata ni Kete (Viral Gastroenteritis)

  • Lewa waiwai,

  • Mosi ni kete kei na mosi ni misi,

  • Vakasama ni suka kei na suka,

  • Mosi ni misi kei na mosi ni ulu,

  • Katakata malua.

E dau oti ena vica na siga; ia kevaka e katakata levu, leqa ni wai, dra ena lewa se suka sega ni oti, e dodonu me raici vuniwai.

Na Vuna ni Katakata kei na iWalewale ni Taqomaki

Na katakata ni cegu e dau vakavuna na rhinovirus, na katakata ni kete e vakavuna na norovirus kei na rotavirus. E rawa ni tauvi kina na mate ena kuvu, vakasivi, veitaratara voleka se iyaya e tauvi oti.

Me taqomaki kina:

  • Vakasavasavataka wasoma na liga ena sabolo,

  • Qarauna mo kua ni voleka vei ira era tauvi,

  • Vakasavasavataka vinaka na kakana ka muria na ivakarau ni savasava,

  • Kua ni wasea na iyaya vata kei na so tale.

Na Veivuke kei na iWalewale ni Vukei

Na katakata ni cegu kei na katakata ni kete e vu mai na virusi, o koya gona e sega ni yaga na antibiotic. E dau vakayagataki na iwalewale me vakamalumalumutaka na ivakatakilakila:

Me baleta na katakata ni cegu:

  • Gunuva vakalevu na wai,

  • Digitaka na gunu veisiga ni kakana katakata me vaka na supo,

  • Mo vakacegu,

  • Gargara ena wai masima me vukea na mosi ni tebenigusumu.

Me baleta na katakata ni kete:

  • Mo vakacegu mai na kana, gunuva vakalevu na wai,

  • Digitaka na kakana e rawarawa ni tiloma,

  • Vakacegu vakalevu,

  • Mo kua ni vakayagataka na wainimate ni lewa vei ira na gone kevaka e sega ni vakaroti vuniwai.

Na Gauna me Qaqarauni Totolo ena Bibi ni Yaloka

Me curu totolo ki na valenibula kevaka e yaco na ituvaki oqo:

  • Na bibi ni yaloka e tekivu totolo, bibi ka sega ni yali ni vakacegu,

  • Na mosi e lako vata kei na dredre ni cegu, yaloka totolo, suidra, suka, vakasesei ni ulu,

  • Na mosi e yaco ki na daku, domo se liga,

  • Kevaka o kilai ni tauvi yalo se domo ni cegu ka sa vakalevutaki na ivakatakilakila.

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na bibi ni yaloka e ivakaraitaki ni mate ni yalo ena veigauna kece?

Sega, na bibi ni yaloka e rawa ni vu mai na vuqa na vuna. Ia, ena bibi totolo, bibi levu se dede, e dodonu me vakadikevi na rawa ni mate ni yalo.

2. Na katakata ni cegu e rawa ni vakavuna na bibi ni yaloka?

Rarawa, ena so na gauna e rawa ni vakavuna na mosi malua ni yaloka ena vuku ni kuvu kei na mosi ni misi e lako vata kei na tauvi ni sala ni cegu e cake.

3. Na katakata ni kete e rawa ni vakavuna na bibi ni yaloka?

E so na tamata e rawa ni raica na mosi ni yaloka ena vuku ni mosi levu ni kete se reflux.

4. Na gauna cava me curu totolo ki na valenibula?

Kevaka e tekivu totolo na mosi, sega ni yali ni vakacegu se dredre ni cegu, suidra, mosi e yaco ki na liga, e dodonu me curu totolo ki na valenibula.

5. Na cava e vakavuna na mosi ni misi ena yaloka?

Na vakaukauwa ni vuli, na vakadodonutaki ca se mavoa ni mosi ni yago e dau vakavuna na mosi ni sucu e vu mai na mosi ni yago; ia kevaka e kaukauwa, sega ni oti se so tale na ivakatakilakila e tomani kina, e dodonu me raici na vuniwai.

6. E rawa ni vakavuna na mosi ni sucu o Covid-19?

Io, vakabibi ena mate kaukauwa ni gacagaca ni cegu se kena curumi na yate, e rawa ni rogo na mosi ni sucu. Ena ituvaki va oqo, e dodonu me vakatotolo na kere veivuke vakavuniwai.

7. E rawa ni semati na mosi ni sucu kei na gacagaca ni tilotilo?

Io. Vakabibi kevaka e lako cake na asidi ni kete ki na icurucuru ni kakana (reflü) kei na mate ni icurucuru ni kakana, e rawa ni vakavuna na mosi ni sucu ni oti na kana.

8. E bibi na mosi ni sucu vei ira na gone?

Vei ira na gone, levu ni gauna e sega ni bibi, ia kevaka e sega ni oti se kaukauwa na mosi, e dodonu me raici vakavuniwai.

9. Na cava e rawa ni caka e vale me baleta na mosi ni sucu e vu mai na mosi ni yago?

Na vakacegu, vuli malua, vakayagataki ni katakata kei na vakayagataki ni wainimate ni mosi vakalailai kevaka e gadrevi, e rawa ni vukea. Kevaka e tu na vakabauta, e dodonu me kerea na ivakasala ni vuniwai.

10. Na cava me vakabibitaki me yacova ni sa oti na mosi ni kete?

Me gunu wai vinaka, kania na kakana malua ka vakacegu. Kevaka e tu na ivakatakilakila kaukauwa, kerea na veivuke vakavuniwai.

11. Kevaka e yaco vata na mosi ni sucu kei na mosi ni daku, na mate cava me nanumi?

Na mate ni dra ni lomana, leqa ni yago kei na sucu, leqa ni duruduru se disc e rawa ni vakavuna na mosi vata.

12. Na cava e vakaraitaka na mosi e ra ni sucu imatau?

E rawa ni vu mai na ate, bulago, yate se na yago kei na sucu; kevaka e kaukauwa se dede na mosi, e dodonu me vakaraici vakavuniwai.

13. E bibi na mosi ni mua ni sucu?

E rawa ni semati kei na veisau ni hormone se vuna lalai, ia kevaka e sega ni oti se dede na mosi, e dodonu me raici vakavuniwai.

14. E rawa ni tu na vuna vakapsikoloji ni mosi ni sucu?

Io. Na leqa ni lomaocaoca kei na panic attack e rawa ni vakavuna na mosi ni sucu; e dau vakadewataki na vuna oqo ni sa vakasivoi oti na vuna vakayago tale eso.

15. Na cava me caka me tarova na mosi ni sucu?

Me maroroya na bula ni lomana kei na yate, cakava na vuli wasoma ka lewa vinaka na mate dede me vukea na vakalailaitaki ni mosi ni sucu.

Ivakatekivu

  • World Health Organization (WHO), Chest pain: assessment and management

  • American Heart Association (AHA), Warning Signs of a Heart Attack

  • American Lung Association (ALA), Classification and Causes of Chest Pain

  • Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Common Colds and Acute Respiratory Tract Infections

  • Mayo Clinic, Chest pain: First aid

  • European Society of Cardiology (ESC), Cardiac causes of chest pain

  • UpToDate, Initial evaluation of the adult patient with chest pain in the emergency department

O vinakata na makalasi oqo?

Wasea vei ira na nomu itokani