Uasivi ni Veivakasaurarataki ni Wiliwili ni Drau ni Yago (Hipatensoni): Na Vuna, Na Rarawa kei na iWalewale ni Lewe ni Veiliutaki

Na cava na Hypertansiyon?

Na tubu ni kaukauwa ni dra, ka kilai talega me hypertansiyon, e rawa ni vakavuna na leqa bibi ni bula me vaka na mavoa ni yalo, luvu ni mona, mataboko, leqa ni yalo kei na leqa ni vo ni yago ke sega ni vakadodonutaki vinaka ena veiqaravi vakavuniwai. Na kaukauwa ni dra e vakayadrati ira na iwiliwili taucoko ni yago kei na kena iwasewase, ka e levu talega na iwasewase ni yago e dau vakatulewataka na kaukauwa ni dra. Na levu ni yago, mate ni suka, ivakarau ni kana, wainimate e dau vakayagataki, ivakarau ni cakacaka vakayago kei na veika e vakavuna na lomaocaoca e semati vakadodonu kei na kaukauwa ni dra. Na kila vinaka ni veika oqo e ikeya ni lewa vinaka na kaukauwa ni dra.

Na iVakarau Bibi e Vakavuna na Hypertansiyon

Kana cala kei na Kana Sivia ni Lolo

Na dodonu ni lolo kei na so tale na minerali e yago e dau vakalevutaka vakalevu na kaukauwa ni dra. Na tubu ni sodiami e vakavuna na moku ni dra, ka vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra. E kilai levu ni levu ni mate e vuravura ena mate ni yalo kei na dra e semati kei na kana sivia ni sodiami. Na lolo e dau vakayagataki ena veisiga (sodiami kloridi) e itekitekivu levu ni lolo. Ena levu ni veivanua, na kena kana ena veisiga e rauta ni 10 karamu; oqo e vakavuna na vakalailaitaki ni dodonu ni yago ka vakalevutaka na vakatara ni hypertansiyon. Na World Health Organization (WHO) e vakasalataki me kua ni sivia na 5 karamu na lolo ena dua na siga me maroroi kina na kaukauwa ni dra. Na vakalailaitaki ni kana lolo e rawa ni vukea me lailai na kaukauwa ni dra ena kena laurai.

E dua talega na ka bibi oya na ivakarau ni kana. Na kana sivia ni protein mai na manumanu kei na waiwai, vakayagataki ni waiwai saturated se trans, kana lailai ni kakana e dau tu kina na fibre kei na vua kei na yaka bulabula; vakalailaitaki ni minerali me vaka na potasiami, kalisiami, makinisiumu kei na so na vitamin e rawa ni vakavuna na tubu ni hypertansiyon. Na kakana kei na gunu e tu kina na suka kei na syrup ni suka e okati talega me vakalevutaka na vakatara ni mate oqo.

Kana Sivia ni Ti kei na Kofi

Na gunu vakadodonu, sega ni tu kina na suka ni ti se kofi e rawa ni vukea na bula vinaka ni dra ena vuku ni antioxidants. Ia, kevaka e gunu vakasivia, na kafeini e tu kina e rawa ni vakavuna na tubu ni batabata ni yalo kei na kaukauwa ni dra. E vinaka me kua ni sivia na rua na bilo ena dua na siga me maroroi kina na kaukauwa ni dra. Na kafeini sivia e rawa ni vakavuna na veisau ni moce kei na leqa ena cegu.

Levu ni Yago (Obesity)

Na levu ni yago e vakavuna na leqa levu ena veitikina ni yago, vakavuna na sogo ni dra ena vuku ni bibi ni waiwai ena dela ni dra, vakalevutaka na veivakadeitaki ni dra ka vakavuna na tubu ni hypertansiyon kei na leqa ni yalo. O ira era levu na yago se levu na BMI, e dodonu me dau vakadikevi wasoma na bula ni yalo kei na dra.

Mate ni Suka (Diabetes)

Na iwasewase bibi e lewa na kaukauwa ni dra oya na yalo, dra, vo ni yago kei na mona. Ena nodra tauvimate na suka, na leqa ni vo ni yago e vakavuna na dredre ni lewa na kaukauwa ni dra ka vakalevutaka na vakatara ni hypertansiyon.

Bula Sega ni Cakacaka Vakayago

Na vakaukauwataki wasoma ni yago e vukea na vakalewe ni dra kei na maroroi ni kena malumu, ka vukea na dodonu ni kaukauwa ni dra. Na sega ni cakacaka vakayago kei na bula sega ni yaco e vakavuna na tubu levu ni vakatara ni hypertansiyon. Ena 4-5 na siga ena dua na macawa, 30-45 na miniti ena dua na siga ni cakacaka vakayago ena malua, e rawa ni vukea vakalevu na lewa ni kaukauwa ni dra.

Kana Lailai ni Wai

Me rawa ni cakacaka vinaka na yago, e dodonu me gunu wai vinaka. Na gunu wai lailai e rawa ni vakavuna na lomalomarua ni metabolism, maroroi ni wai kei na sodiami ena vo ni yago ka vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra. Na gunu wai lailai ena dede e rawa ni vakavuna na mavoa tudei ena vo ni yago.

Gunu Waini

Na gunu waini sivia se wasoma e rawa ni vakavuna na veisau ni wai kei na electrolyte, maroroi ni wai kei na sodiami ena vo ni yago ka vakavuna na mavoa tudei ena vo ni yago ena dede. Oqo e vakalevutaka na vakatara ni hypertansiyon.

Gunu Sigaret

Na gunu sigaret e vakavuna na mavoa ena loma ni dra kei na kena kaukauwa. Oqo e vakavuna na tubu ni sogo ni dra (atherosclerosis) kei na tubu ni kaukauwa ni dra. E kilai ni gunu sigaret e vakalevutaka na vakatara ni mavoa ni yalo; vakabibi kevaka e semati kei na so tale na mate tudei, e tubu cake sara na vakatara ni leqa. O koya gona, na kua ni gunu sigaret e dua na iwalewale bibi me maroroi kina na kaukauwa ni dra kei na bula ni yalo kei na dra.

Lomaocaoca (Stress)

Na lomaocaoca e vakavuna na veisau totolo ni hormone ena yago, ka na hormone ni lomaocaoca e vakasava mai na adrenal gland e vakavuna na veisau totolo ni kaukauwa ni dra. Ena so na tamata, na lomaocaoca e rawa ni vakavuna na tubu totolo ni kaukauwa ni dra. E vakaleqa talega na cakacaka ni endothelium ka maroroya na malumu ni dra.

Veika e Taukena (Genetic Factors)

Me vaka na levu ni leqa ni bula, na veika e taukena e semati kei na tubu ni hypertansiyon. Kevaka e tu ena matavuvale na mate ni yalo se hypertansiyon, e okati me dua na vakatara ni mate. O koya gona, o ira era tu vei ira na veika e taukena e dodonu me dau vakadikeva wasoma na kaukauwa ni dra.

Na Cava me Cakava me Tarova na Tubu ni Kaukauwa ni Dra?

Me tarovi na hypertansiyon kei na vakalailaitaki ni vakatara, e bibi me vakabauta na kana bulabula, vakalailaitaka na lolo, vakalevutaka na kana vua, yaka kei na kakana e tu kina na fibre, cakacaka vakayago wasoma kei na lewa vinaka ni yago. E dodonu talega me kua ni vakayagataki na waini kei na sigaret, vakayagataka na iwalewale ni lewa ni lomaocaoca, kei na vakadikevi wasoma ni bula me maroroi kina na kaukauwa ni dra ena iwiliwili vinaka.

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava na vuna levu duadua ni hypertansiyon?

Na vuna levu duadua ni tubu ni kaukauwa ni dra oya na kana sivia ni lolo kei na kana sega ni bulabula. Na levu ni yago, sega ni cakacaka vakayago kei na itukutuku ni hypertansiyon ena matavuvale e so na vuna e dau laurai vakalevu.

2. Na cava me qarauna o koya e tu vua na hypertansiyon?

Me qarauna na kana lolo kei na waiwai saturated, cakacaka vakayago wasoma, kua ni gunu sigaret kei na waini, vakalailaitaka na lomaocaoca, kei na vakadikeva wasoma na kaukauwa ni dra. E bibi talega me kua ni guilecava na wainimate e vakarota na vuniwai.

3. Na vakalailaitaki ni kana lolo e vakacava na kena iwalewale ena kaukauwa ni dra?

Na vakalailaitaki ni lolo e dau vakavuna na lutu ni kaukauwa ni dra; ena so na vakadidike, na lutu ni mmHg vica ga e rawa ni vakavuna na veisau vinaka ena bula taucoko.

4. Na kana sivia ni ti se kofi e rawa ni vakavuna na hypertansiyon?

Na gunu sivia ni ti kei na kofi, ena vuku ni kafeini e tu kina, e rawa ni vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra. Na gunu vakadodonu e sega ni vakavuna na leqa levu.

5. E dina ni lomaocaoca e vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra?

Io, na lomaocaoca e rawa ni vakavuna na tubu totolo ni kaukauwa ni dra. Na lomaocaoca dede e rawa ni vakavuna na veisau tudei ena dra.

6. Na hypertansiyon e taukena mai vei ira na qase?

Kevaka e tu na itukutuku ni hypertansiyon ena matavuvale, e tubu cake na vakatara ni tauvimate. O koya gona, o ira era tu vei ira na veika e taukena e dodonu me qarauni vakalevu.

7. Na levu ni yago kei na mate ni suka e vakavuna vakacava na hypertansiyon?

Na levu ni yago e vakavuna na sogo ni dra kei na tubu ni veivakadeitaki ni dra, ena mate ni suka e rawa ni vakaleqa na vo ni yago. Rau rua e vakavuna na dredre ni lewa na kaukauwa ni dra.

8. Na gunu sigaret kei na waini e vakacava na kena iwalewale ena kaukauwa ni dra?

Na sigaret kei na waini e vakavuna na mavoa ena dra ka vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra. Ena dede, e vakalevutaka na vakatara ni mate ni yalo kei na dra.

9. Na iwalewale ni cakacaka vakayago ena hypertansiyon?

Na cakacaka vakayago wasoma e vakalevutaka na malumu ni dra ka vukea me maroroi na kaukauwa ni dra ena iwiliwili vinaka.

10. Na gunu wai lailai e rawa ni vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra?

Io, kevaka e sega ni dodonu na wai ena yago, e tubu na maroroi ni sodiami; oqo e vakavuna na tubu ni kaukauwa ni dra.

11. Na cava na bibi ni minerali ena hypertansiyon?

Na kana vakalevu ni potasiami, makinisiumu kei na kalisiami e vukea na maroroi ni kaukauwa ni dra ena iwiliwili vinaka.

12. E rawa ni tu na hypertansiyon sega ni laurai na kena ivakatakilakila?

Io, e levu na tamata e sega ni kila ni tu vei ira na hypertansiyon. O koya gona, e bibi na vakadikevi wasoma ni kaukauwa ni dra.

13. Na hypertansiyon e mate tudei?

E so na tamata e gadrevi me dau vakadikevi tudei kei na veiqaravi vakavuniwai; ia, ena veisau ni ivakarau ni bula e rawa ni lewai vinaka.

14. Na cava me kaukauwa ni dra?

E dau vakabauta ni kena iyalayala e cake vei ira na qase e 120/80 mmHg. Ia, me dikevi vata kei na duidui ni tamata yadua ena kena vakadonuya na vuniwai.

15. E bibi vakalevu vakacava na kena dau vakayacori na veivaqaqai vakavuniwai me taqomaki kina mai na hipertension?

E vakarautaki me ra lako vei vuniwai vakadua ena dua na yabaki o ira kece era tu vei ira na ka e vakavuna na leqa oqo.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO). "Hypertension."

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "High Blood Pressure."

• American Heart Association (AHA). "Understanding Blood Pressure Readings."

• European Society of Hypertension (ESH). "2018 Guidelines for the management of arterial hypertension."

• The New England Journal of Medicine. “Salt and Cardiovascular Disease.”

• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). "Hypertension in adults: diagnosis and management."