Panik Ataki: Na iVakadinadina, Na Vuna kei na iTuvatuva ni Veivuke

Na cava na Panik Atak?

Na panik atak e dua na ituvaki e vakavuna na rere levu, lomaocaoca kei na ivakarau ni yago e vakavuna na leqa, ka rawa ni vakaleqa vakalevu na bula wasoma ni tamata. Ena gauna ni ituvaki oqo, e dau nanuma na tamata ni sa vakila tiko e dua na mate ni yalo, rere ni mate se nanuma ni na sega ni lewa rawa na nona itovo. E levu na tamata era sa sotava oti e dua se vica na gauna na panik atak ena nodra bula, ia kevaka e dau yaco wasoma na ituvaki oqo ka vakavuna na lomaocaoca levu vei koya, sa na vakatokai me "panik bozukluk".

Na ibalebale ni Panik Atak

Na panik bozukluk kei na panik atak e dua vei ira na mate ni vakasama e dau sotavi vakawasoma ena vuli ni vakasama. Na panik bozukluk e kilai ena kena dau yaco vakasauri na panik atak ka sega ni rawa ni vakadikevi se na yaco ena gauna cava. Ena ivakarau ni vakadidike (DSM-5), na panik atak e vakamacalataki me dua na ua ni rere levu kei na lomaocaoca e tubu vakasauri ena vica na miniti ka yaco sara i cake.

E dau laurai vata ena panik atak na ivakarau ni yago kei na vakasama oqo:

• Katakata ni yalo se cicivaki ni batibatina ni yalo

• Dredre ni cegu, sega ni rawarawa ni cegu, cegu totolo

• Malumu se bibi ena loma ni ucu

• Katakata, yavalati, batabata se katakata vakasauri

• Vakaloloma ni ulu, malumalumu, nanuma ni na lutu

• Vakaloloma ni kete, malumu ni kete

• Malumu ni yago, titobu

• Nanuma ni sega ni kilai koya se vanua (derealizasyon, depersonalizasyon)

• Rere ni mate, sega ni lewa rawa se nanuma ni na lialia

Na panik atak e sega ni vakadomobula sara na bula, ia e rawa ni vakavuna na rere levu kei na leqa levu; e rawa ni vakaleqa vakalevu na bula vinaka ni tamata. Na bibi, me kilai na ivakarau ni leqa oqo ka me kila na tamata ni rawa ni lewai ena sala dodonu.

Na Vuna e Yaco Kina na Panik Atak

E sega ni matata vinaka na vuna e yaco kina na panik atak, ka dau vakavuna na veika vata vaka genetic, biological, psychological kei na veika e vakavuna mai na vanua. Na rawarawa ni genetic, itukutuku ni matavuvale, lomaocaoca levu, mosi ni bula se mate ni lomaocaoca e rawa ni vakalevutaka na vakatara ni panik atak. E rawa talega ni vakavuna na sega ni dodonu ni kemikali ni mona me vaka na serotonin kei na norepinefrin. Ena so na tamata, e rawa ni yaco na panik atak e sega ni dua na vuna matata.

Na iVakarau ni Panik Atak

Na panik atak e dau yaco ena kena vakalevutaki vakasauri na ituvaki ni yago me vaka na "savasava se dro". E dau tekivu vakasauri e sega ni dua na vuna, ka dau tubu vakasauri ena 10 na miniti ka qai vakamalumalumutaki vakamalua.

E dau laurai wasoma na ivakarau oqo:

• Malumu ni ucu kei na bibi

• Dredre ni tiloma

• Sega ni rawarawa ni cegu/cegu totolo

• Katakata ni yalo

• Nanuma ni na lutu

• Katakata vakasauri/batabata/yavalati

• Katakata

• Malumu ni kete, vakaloloma ni kete

• Malumu ni yago, titobu

• Rere ni mate, nanuma ni sa yali mai na dina

Na panik bozukluk e dau tekivu ena gauna ni cauravou ka dau laurai vakalevu ena marama. E rawa ni duidui na kena ivakarau kei na kaukauwa ena tamata yadua. Ena so na tamata, e dau yaco na lomaocaoca levu ni na yaco tale e dua na panik atak; oqo e rawa ni ivakarau ni panik bozukluk.

Na Panik Atak ena Gone

Na panik atak ena gone e rawa ni laurai vaka kina ena ivakarau ni yago me vaka na qase; ia e rawa ni dredre vei ira na gone me vakamacalataka na nodra leqa. Na rawarawa ni genetic, leqa ni bula, lomaocaoca levu kei na veisau ni cakacaka ni mona e rawa ni vakavuna na panik atak ena gone. E dau laurai wasoma, ni gone era na vakila na lomaocaoca ni na yaco tale e dua na panik atak ni oti e dua na ituvaki ca.

Na cava na Panik Atak ena Bogilevu?

Na panik atak e sega ni yaco walega ena siga, e rawa talega ni yaco ena bogilevu ena gauna ni moce titobu. Ena panik atak ni bogilevu; e rawa ni yadra vakasauri ena rere levu, lomaocaoca, katakata ni yalo, katakata, yavalati, sega ni rawarawa ni cegu kei na leqa ni kete. Na ituvaki oqo e rawa ni vakaleqa na moce ka vakaleqa na bula vinaka.

Na iVakarau ni Veisau ni Panik Atak

Na panik atak e sega ni vakadomobula sara na bula; ia na ivakarau ni yago e rawa ni vakataki mate ni yalo se mate ni cegu. O koya gona, ena itekitekivu ni panik atak, e dodonu me vakadeitaki ni sega ni dua na leqa ni bula ena dua na valenibula.

E tu na vakadidike ni sega ni dodonu na kemikali me vaka na "GABA", serotonin kei na kortizol ena mona. E se vakayacori tiko na vakadidike me matata vinaka na ivakarau ni yaco ni panik atak.

Na Risk Factor ni Panik Atak

Na panik atak e rawa ni yaco vei ira na tamata kece ena dua na gauna. Na risk factor e okati kina:

• Rawarawa ni genetic kei na itukutuku ni matavuvale

• Marama

• Gauna ni cauravou (vakabibi volekata na 25 na yabaki)

• Leqa ni bula (mate, veisere, vakaloloma ena gauna ni gone)

• Kemikali (so na wainimate, kafeini, alukolo, vakayagataki ni droka)

• Ituvaki ni vakasama (madua, dau vakasama, obsessive-compulsive se borderline)

• Veika e vakavuna mai na vanua kei na itovo ni tamata

Na iVakarau ni Panik Atak ena Bula

Kevaka e sega ni walia na panik atak, ena vakaleqa vakalevu na bula vinaka kei na cakacaka ni tamata ena dede ni gauna. E rawa ni vakavuna na dro mai na veitikotiko, dau vakasaqarai wasoma na veivuke ni vuniwai, lutu ni cakacaka se vuli, lomaocaoca, so tale na mate ni vakasama kei na vakayagataki ni droka. Ena so na tamata, e rawa ni tubu na agorafobia ena vuku ni dro mai na vanua levu se vanua sogo.

Na Dede ni Panik Atak

E duidui na dede ni panik atak. E dau kaukauwa ena 10–30 na miniti, ia e rawa ni yaco me yacova e dua na aua. E duidui na levu kei na dede ni panik atak ena tamata yadua; e rawa ni yaco vakadede se yaco wasoma.

Na iVakarau ni Diagnostic ni Panik Atak

Na panik atak e rawa ni laurai me vaka na ivakarau ni so na mate ni yago, o koya gona e dodonu me vakadikevi vakavinaka mai vei vuniwai. E dau vakayagataki na elektrokardiyografi (EKG), vakadikevi ni cakacaka ni thyroid, vakadikevi ni dra kei na vakadikevi ni cegu me vakasewaseya na vuna ni yago. Oti, e vakadikevi na itukutuku ni bula ni tamata kei na ivakarau ni diagnostic me vaka na DSM-5. Sega ni kena ibalebale ni o ira kece era sotava na panik atak era sa tauvi panik bozukluk, ia kevaka e dau yaco wasoma na panik atak ka sega ni kilai na vuna, sa rawa ni vakabauta ni panik bozukluk.

E dodonu me sega ni vakavuna na panik atak na vakayagataki ni droka se wainimate, mate ni yago se so tale na mate ni vakasama. Na diagnostic e dau vakayacori mai vei vuniwai ni vakasama.

Na Cava Me Cakava Ena Gauna Ni Panik Atak?

E rawa ni vukea na tamata me vakacegu ena gauna ni panik atak. Cegu vakamalua ka titobu, vakayagataka na "4-7-8" na cegu, vakasaqara e dua na vanua e vakila kina na vakacegu se kerea na veivuke mai vei dua e voleka. Me vakatabakidua na vakasama ena cegu kei na veisau ni vakasama ca. Kevaka e dau yaco wasoma na panik atak, e dodonu me vakasaqarai na veivuke ni vuniwai.

Na iWalewale ni Veivuke ena Panik Atak

E rawa ni vukei ena sala oqo:

• Cegu titobu ka vakamalua

• Vakayagataka na vosa ni vakacegu (me vaka "Oqo e gauna lekaleka ga")

• Dro tani mai na vanua levu se domodomo ka tiko ena vanua vakacegu

• Kerea na veivuke mai vei itokani se lewe ni vuvale

• Cakava wasoma na vuli ni yago, meditasyon kei na veika ni vakacegu

• Kevaka e gadrevi, kerea na veivuke mai vei vuniwai ni vakasama

Na Cava e Vukea na Panik Atak?

E levu na sala mo vakacegu kina: cegu titobu, veika ni vakacegu, yoga, aromaterapi se gunuva na ti ni kau e vakaceguya rawa. Ia, ena dede ni gauna, na sala vinaka duadua oya me vulica na veivuke ni vakasama kei na kena vakayagataki na wainimate kevaka e gadrevi.

Na iVakarau Vakavoui ni Veivakabulai ni Panik Atak

Na veiqaravi ni panik ataki e dau vakayacori vakalevu ena veiqaravi ni vakasama kei/ se na wainimate. Ena vuli ni veiqaravi ni vakasama, na ivakadinadina e bibi duadua e baleti na Cognitive Behavioural Therapy (CBT). Na CBT e vukea na tamata me kila na veika e yaco e ruku ni nona vakila kei na nona nanuma ena gauna ni panik ataki, ka vukea talega me vakatorocaketaka na sala ni veivukei. Ena veiqaravi ni wainimate, e rawa ni vakayagataki na wainimate ni vakacegu ni vakasama (antidepressants) kei na so na gauna lekaleka na anxiolytics. Na nomu vuniwai ena vakadodonutaka na nomu veiqaravi me salavata kei na veika e yaco tiko. Na kaukauwa ni wainimate ena rawa ni vakila ni oti e vica na macawa, ka dodonu me dau vakaraici wasoma ena gauna taucoko ni veiqaravi.

Na Yaga ni Veivakasavasavataki ni Cegu kei na Veivakasavasavataki ni Yago

Ena gauna ni panik ataki, na cequ e rawa ni vavaku ka totolo, o koya gona, ena vukea na yago me vakacegu na vakatovotovo ni cequ. Na vakatovotovo ni cequ e rawa ni yaga ke o cequ vakatitobu me 4 na sekodi, taura me dua na sekodi, ka qai vakasolosolotaka vakamalua ena 4 na sekodi. Ena vakataki koya talega, na vakayagataki ni veivakasavasavataki ni yago ena veigauna e rawa ni vukea na lewai ni ivakatakilakila ni panik ataki.

Na Ibulubulu ni Hipinosi kei na Veivakatovotovo

Vata kei na so na ivakarau ni veiqaravi ni vakasama, ena so na tamata e rawa ni vukei ena hipnoterapi. E dodonu talega me dau vakayacori na vakatovotovo ni yago (me vaka na lako malua, teitei, vodo wai) ni rawa ni vakavinakataka na veika vakakemikali ena mona ka vakadodonutaka na yalo ni tamata.

Na Veivukei vei Ira era Vakila na Panik Ataki

Ena gauna ni panik ataki, e bibi mo tiko voleka, mo maroroya na vakacegu, mo sega ni lewai, mo vosa vakamalua ka vukei. Mo vakabibitaka me vakila na tamata ni sa tu ena vanua ni taqomaki ni sa oti na leqa. Kevaka e gadrevi, mo vukei koya ena vakatovotovo ni cequ se na so na sala ni veivukei o a vakayagataka oti.

Na Tarogi Wasoma

1. E tautauvata beka na panik ataki kei na panik disorder?

Sega. Na panik ataki e dua na ituvaki e tekivu vakasauri ka vakavuna na rere kei na ivakatakilakila vakayago; na panik disorder e yaco ni dau vakalevu, dau lesu tale ka vakaleqa na bula ni tamata.

2. E rawa ni vakayalovinaka na panik ataki kei na matetaka ni yalo?

Io. E rawa ni dua na tamata vakila na mosi ni daku ni kete, na vakasama ni yalo, kei na dredre ni cequ. Na panik ataki e gauna lekaleka ka vu mai na vakasama, ia na matetaka ni yalo e dua na leqa vakavuniwai bibi. Kevaka o vakila na ivakatakilakila oqo ena imatai ni gauna se e kaukauwa, mo veitaratara vakavuniwai vakatotolo.

3. E rawa ni oti vakataki koya ga na panik ataki?

Na levu ni panik ataki e dau lailai na kaukauwa ena gauna, ka dau oti vakataki koya ena gauna lekaleka. Ia kevaka e dau lesu tale se vakaleqa na nomu bula, mo kerea na veivuke vakavuniwai.

4. Na cava e rawa ni vakavuna na panik ataki?

E vu mai na veika e vakavuna na veika rarawa, leqa bibi, sega ni moce, vakayagataki levu ni kafeini se waini. Ena so na gauna, e rawa ni yaco e sega ni dua na vuna matata.

5. E vakacava na vakatovotovo ni cequ titobu?

Mo dabe se tu ena ituvaki vakacegu, cequ titobu ena 4 na sekodi ena gusu, taura me dua na sekodi, qai vakasolosolotaka vakamalua ena 4 na sekodi. Mo vakatovolea vica na gauna me rawa ni vakaceguya.

6. E rawa ni vakalailaitaki vakadua na panik ataki?

Na veiqaravi donu kei/ se na wainimate e rawa ni vakalailaitaka vakalevu na levu kei na kaukauwa ni panik ataki. E bibi mo dei ena veiqaravi ka vulica na lewai ni veika e vakavuna na lomaocaoca.

7. E rawa ni yaco na panik ataki vei ira na gone?

Io. Me vaka ga ena qase, e rawa ni yaco na panik ataki vei ira na gone. Na gone e dau vakaraitaka na nodra lomaocaoca ena mosi ni kete, vakasama ni ulu, kei na so na ivakatakilakila vakayago.

8. Ena gauna ni panik ataki, e na gauna cava meu gole kina ena valenibula?

Kevaka o vakila ena imatai ni gauna na ivakatakilakila matata ka kaukauwa se o nanuma ni o sotava e dua na leqa bibi vakavuniwai, mo gole vakatotolo ena valenibula.

9. E yaga beka na wai ni draunikau kei na aromaterapi ena panik ataki?

E rawa ni yaga na wai ni draunikau (me vaka na chamomile) se aromaterapi vei ira eso; ia e sega ni rawa ni sosomitaki na ivakasala ni vuniwai.

10. E dodonu beka me vakayagataki na wainimate?

Sega ni dodonu vei ira kece, ia ena panik ataki dau yaco vakalevu ka kaukauwa, e rawa ni vukea na wainimate. Na digidigi ni veiqaravi donu me vakayacori vata kei na vuniwai ni vakasama.

11. Na cava tale na veiqaravi ni vakasama e yaga vakataki BDT?

Na veivosaki ni veiqaravi, veivakasavasavataki ni yago, kei na hipnoterapi ena so na tamata e rawa ni vukea vakalevu.

12. E rawa ni tarova na panik ataki na vakatovotovo ni yago?

Na vakatovotovo ni yago wasoma e vukea na vakalailaitaki ni lomaocaoca kei na vakavinakataki ni bula, ka rawa ni vakalailaitaka na rere ni panik ataki.

13. Au na vukei vakacava e dua e sotava tiko na panik ataki?

Maroroya na vakacegu, vukei koya, nanuma vua ni na oti ga na leqa. Solia na vakatovotovo ni veivukei ka tiko vata kei koya me yacova ni sa oti.

Ivakadinadina

• World Health Organization (WHO) – Mental Health Topics

• American Psychiatric Association (APA) – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5)

• National Institute of Mental Health (NIMH) – Panic Disorder Information

• Anxiety and Depression Association of America (ADAA) – Panic Attacks Resource

• Mayo Clinic – Panic Attacks and Panic Disorder

• The Lancet Psychiatry; Generalized anxiety disorder and panic disorder: recent advances in diagnosis and management