Na ka me kila me baleta na Zona (Vuka ni Bogidrau)

Na cava na Zona?

Na zona, ena yaca vakavuniwai na herpes zoster, e dua na mate ni matedewa e vakavuna na Varisella Zoster virus (VZV), ka dau vakaraitaki ena matedewa ni kuli e dau vakavuna na mosi kei na vutu e kuli. Na virus oqo e rawa ni moce tu ena yago ni gone ni oti na matedewa ni suciqe. Ni oti e vuqa na yabaki, kevaka e malumalumu na kena vakaitavi na yago, e rawa ni yaco tale me vakavuna na mate ni zona. Na matedewa e dau vakilai ga ena dua na iwasewase ni yago, ka dau vakila vakalevu ena loma ni sucu, daku, kete, mata se qavokavoka. Na zona e rawa ni vakavuna na mosi levu, kama kei na katakata ena kuli.

Na iVakadinadina ni Mate ni Zona

Na kena itekitekivu e dau vakaraitaki ena mosi levu, kama, ena dua ga na yasana. Eso tale na ivakadinadina ni mate oqo:

• Kama, titobu kei na katakata ena vanua e matedewa

• Rarawa kei na malumu ena kuli

• Damudamu, ka na vuki vakatotolo me vutu e tawa ni wai

• Mosi ena vanua e matedewa kei na titobu

• Rarawa ena rarama

• Katakata levu kei na mosi ni uludina

• Malumu vakayago kei na oca

Na matedewa e dau basika ni oti e 2–3 na siga mai na imatai ni mosi kei na rarawa. E rawa ni toso tiko me 10–15 na siga. Ni sa kabukaburara na matedewa, sa lailai na kena rawa ni tauvi kina e dua tale.

E Vakacava na iVakaraitaki ni Mate ni Zona?

Na zona e dau laurai ga vei ira era a tauvi suciqe oti. Baleta ni Varisella Zoster virus e rawa ni moce tu ena icurucuru ni dra ni oti na suciqe. Ni oti e vuqa na yabaki, kevaka e malumalumu na vakaitavi ni yago, e rawa ni yaco tale. Kena ivakaraitaki levu:

• Vei ira era yabaki 60 cake

• Vei ira era malumalumu na vakaitavi ni yago (me vaka: era qaravi mate ni kenisa, era ciqoma na itikotiko vou, era tauvi HIV/AIDS)

• Vei ira era sotava na veika dredre vakayago se vakasama

E levu cake na kena rawa ni yaco. E rawa ni dua yadua e tauvi zona vakadua ena nona bula, ia e sega ni dau vakataki koya me dau lesu tale. Vei ira era sega ni vinaka na vakaitavi ni yago, e levu cake na kena rawa ni lesu tale.

Na iTuvatuva ni Veivakabulai ena Zona

E sega ni dua na iwalewale vakavinaka me vakawabokotaki kina vakadua na zona ena gauna oqo. Ia, na vuniwai vakavoui e solia na iwalewale vinaka me vakalailaitaka na kena kaukaua kei na kena tarai na veika ca. Na inaki levu ni veivakabulai oya me vakalailaitaka na rarawa kei na taqomaki mai na veika ca e rawa ni yaco.

Na wainimate ni antiviral, kevaka e tekivu ni oti ga na imatai ni ivakaraitaki ena loma ni 72 na aua, e rawa ni vakalailaitaka na tubu ni virus ka vakalekalekataka na gauna ni bula lesu. O koya gona, ni laurai na imatai ni ivakaraitaki ni zona, e bibi me vakatotolo sara ni sikova e dua na vuniwai ni kuli.

E so na gauna, me baleta na mosi, e rawa ni vakayagataki na wainimate ni mosi, na cream ni anasthetic se lotion, kei na veivakabulai ni kuli ni oti na kaukauwa. Me taqomaki na matedewa mai na matedewa tale eso, e dodonu me vakayagataki na solusioni antiseptic ena kena savata, ka me qaravi vakavinaka na vutu. Kevaka e katakata na yago ni tauvi, e rawa ni vakayagataki na wainimate ni vakalailaitaka na katakata.

Na mosi levu kei na mosi dede (ena vula se vakadede cake) e vakatokai me postherpetic neuralgia. E rawa ni vakayagataki na wainimate ni antidepresant, eso na wainimate ni vakavuniwai ni mona kei na bandi ni mosi me veivuke ena veivakabulai.

Veikauwaitaki ena gauna ni bukete, e dodonu me vakatarogi vakavuniwai na vakayagataki ni wainimate ni antiviral. Koya era ciqoma na veivakabulai ni vakalailaitaka na vakaitavi ni yago, e rawa ni gadrevi me vakayagataki na wainimate ena ucu ni dra ena valenibula.

Zona Sega ni Drau (Sega ni Matedewa): E Vakacava na iVakadinadina?

Na zona sega ni matedewa, se "herpes zoster sine herpete", e dua na mataqali e sega ni dau laurai vakalevu. Ena ituvaki oqo, e sega ni dua na vutu se matedewa e kuli, ia e rawa ni laurai na mosi levu, kama se titobu ena icurucuru ni mona. E sega ni dua na matedewa laurai ena vanua e tarai, ia na mosi dede kei na rarawa e rawa ni vakaleqa na bula ni tauvi. Ena kena kilai na mataqali zona oqo, e bibi na vakadidike ni vuniwai, ka rawa ni vakayagataki na wainimate vata kei na veivakabulai ni zona.

Na ka me Kila me Baleta na Rawa ni Tauvi Mai na Zona

Na mate ni zona e sega ni rawa ni tauvi vei ira era a tauvi suciqe oti se ra a ciqoma na wainimate ni suciqe. Ia, kevaka e dua e sega ni tauvi suciqe se sega ni ciqoma na wainimate, e rawa ni tauvi suciqe kevaka e veitaratara vakadodonu kei na wai e tu ena matedewa ni tauvi zona. Na zona e rawa ni yaco ena veitaratara vakayago; o koya gona, e dodonu me ubi na vanua e matedewa ka vakalailaitaka na rawa ni veitaratara. E bibi me qarauni na veitaratara kei ira era malumalumu na vakaitavi ni yago, na bukete, kei ira na gone lalai e loma ni dua na vula.

Na iWalewale ni Taqomaki mai na Zona kei na iTukutuku ni Wainimate

Na iwalewale vinaka duadua ni taqomaki mai na zona oya na wainimate. Na wainimate ni zona (herpes zoster) e vakadonuya na FDA ka vakayagataki e vuravura raraba, e vakalailaitaka vakalevu na levu ni tauvi kei na kaukauwa ni mate. E vakatutu me ciqomi na wainimate vei ira era yabaki 50 cake, ka vakabibi ni sa yabaki 60 cake. Na wainimate ni zona e duidui kei na wainimate ni suciqe (varisella) ka dau ciqomi ena 1–2 na dose.

E rawa ni laurai eso na ivakarau ni veika lailai (mosi ena vanua ni wainimate, damudamu, mosi ni uludina, oca). Na veika oqo e dau dede ga vakalailai; ia kevaka e laurai eso na ivakarau e sega ni namaki, e dodonu me sikovi vakavuniwai.

Na ka me Qarauni ena Mate ni Zona

• Maroroya me mamaca ka savasava na vanua e matedewa, kua ni kamusu na vutu.

• Ubi na matedewa me vakalailaitaka na rawa ni tauvi eso tale. Ia, me kua ni tara vakadodonu na ubi ena kuli.

• Kua ni vakayagataka na cream ni antibiotic ena vutu, e rawa ni vakadedea na bula lesu.

• Vakayagataka na toweli malumu ena savasava, ka kua ni veiwaseitaka na toweli kei na so tale.

• Vakayagataka na isulu ni kateni ka maroroi vinaka.

• Na kena vakayagataki na ice, me vakayagataki ena isulu, kua ni vakadodonu ena kuli.

• Kua ni veitaratara voleka kei ira era sega ni vakaitavi, bukete, gone vou se tauvi mate bibi.

• Qarauna na savasava ni liga ena vanua ni veimaliwai, kua ni veiwaseitaka na isulu kei na iyaya ni bula.

• Ni se tiko na matedewa, kua ni vakaitavi ena qito ni veitaratara.

E Dede Vakacava na Zona ka Rawa ni Lesu Tale?

Na zona e dau bula lesu ga ena loma ni 2–4 na macawa. Ni tekivu na veivakabulai, e dau lailai na rarawa ena loma ni 2 na macawa. Ia, vei ira era qase se malumalumu na vakaitavi ni yago, e rawa ni dede na gauna ni bula lesu ka rawa ni yaco na postherpetic neuralgia. Ni oti na tauvi zona vakadua, e sega ni dau lesu tale, ia vei ira era malumalumu na vakaitavi ni yago, e rawa ni yaco tale. Kevaka e dede na ivakaraitaki se sega ni lewai rawa na mosi, e dodonu me sikovi e dua na vuniwai.

Na Tarogi Dau

1. E rawa ni tauvi mai na zona?

Na zona e rawa ni tauvi vei ira era sega ni tauvi suciqe se sega ni ciqoma na wainimate, ena veitaratara vakadodonu. Na wai e tu ena vutu ni tauvi e tu kina na virus bula; o koya gona, me qarauni na veitaratara kei na matedewa. Ia, na zona e sega ni tauvi vakadodonu mai na dua vua e dua; e rawa ga ni tauvi suciqe ena veitaratara.

2. E dau lesu tale na zona vei ira kece?

Levu ni tamata e tauvi zona vakadua ga ena nodra bula. Ia, vei ira era malumalumu na vakaitavi ni yago, e rawa ni yaco tale.

3. E rawa vakacava ni kila niu tauvi zona?

Na imatai ni ivakaraitaki oya na mosi levu ena dua na yasana, kama, titobu ka tarava na matedewa ena dua ga na yasana. Ena kena laurai na ivakaraitaki oqo, e bibi me sikovi e dua na vuniwai ni kuli me vakadeitaka na mate.

4. E dede vakacava na veivakabulai ni zona?

Kevaka e tekivu vakamataka na veivakabulai, e dau lailai na ivakaraitaki ena loma ni 2 na macawa. Na dede taucoko ni mate e 2–4 na macawa.

5. Na wainimate cava e vakayagataki ena zona?

Na wainimate ni antiviral oya na digidigi levu ni veivakabulai. Kevaka e tekivu ena loma ni 3 na siga, e vinaka cake na kena iwalewale. E rawa ni vakayagataki na wainimate ni mosi, wainimate ni mosi ni mona kei na so na gauna na wainimate ni antidepresant.

6. E rawa ni tiko vata ena dua na vale kei na dua e tauvi zona?

Io, ia me kua ni veitaratara vakadodonu kei na vanua e matedewa, ka me maroroi na veitaqomaki vei ira era leqa (bukete, gone, malumalumu na vakaitavi ni yago).

7. E taqomaki vakadua na wainimate mai na zona?

E sega ni dua na wainimate e taqomaki 100%, ia na vakadidike vou e vakaraitaka ni wainimate ni zona e vakalailaitaka vakalevu na rawa ni tauvi kei na kaukauwa ni mate.

8. E na tu rawa na i vakadidike ni zona?

Ni sa vakabulai na vuka, e rawa ni so na tamata era na raica na veisau ni roka ni kuli se dua na i vakadidike lailai. Na kakavoro kei na qaravi vinaka ni mavoa ena vakalailaitaka na i vakadidike.

9. Na cava e dede kina na mosi ni zona?

Na matedewa ni icavuti ni dendrite (postherpetic neuralgia) e rawa ni vakavuna na mosi dede ka vakaloloma vei ira eso na tamata. Ena ituvaki oqo, na veiqaravi ni mosi e dodonu me vakayagataki me vakavinakataki kina na bula ni tamata.

10. E tiko na i vakavoui ni zona e so na kena i vakavuna ca?

Ni oti na i vakavoui, e dau laurai ga na i vakavuna ca lailai (roka damudamu, mosi, katakata lailai). Na i vakavuna ca oqo e dau yali vakatotolo ga.

11. E vakaleqai na zona ena gauna ni bukete?

E se lailai ga na kena laurai na zona vei ira na marama bukete, ia e dodonu me vakadikevi vakavuniwai na veiqaravi ni wainimate. Me vakadeitaki na rai ni vuniwai ni bera ni tekivu na veiqaravi.

12. E vakacava na kena kilai na zona sega ni vuka?

Ni sega na vuka vakavanua, e rawa ni dredre na kena kilai. Kevaka e dua na mosi levu e tu ena dua ga na vanua, e vinaka mo sikova na vuniwai ni kuli se vuniwai ni matedewa.

I Vurevure

• Tabana ni Bula Raraba (WHO), "Herpes Zoster (Shingles) – Fact sheets".

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), "Shingles (Herpes Zoster)".

• American Academy of Dermatology Association, “Shingles: Diagnosis, Treatment, and Prevention”.

• Mayo Clinic, "Shingles: Symptoms and Causes".

• European Medicines Agency (EMA), "Herpes Zoster vaccines".