Diabetes (Mate ni Sukari): Na iVakadinadina, na Vuna kei na iTuvatuva ni Veiliutaki
Na cava na mate ni suka?
Na mate ni suka, se vaka e kilai levu ena kedra maliwa na lewenivanua me vaka na mate ni suka, e dua na mate ni metabolismu e sega ni mudu ka sa tubu vakatotolo ena gauna oqo ka vakavuna na levu ni leqa ni bula. E vakilai vakalevu ena vuravura taucoko ka sa okati me dua na leqa levu ni bula raraba. Na yaca taucoko ni mate oqo "Diabetes Mellitus" e kena ibalebale ena vosa vaka-Yunani "suka ena mimi"; na yaca oqo e vu mai na kena laurai na suka ena mimi ni tamata e tauvi mate oqo, ka sega ni dodonu me tiko ena dua na tamata bula. Ena dua na tamata bula, na kena levu na suka ena dra ni gauna ni viakana e dau tiko ena 70-100 mg/dL, ia kevaka e dau toso cake tikoga na iwiliwili oqo, e rawa ni vakavuna me vakadikevi na mate ni suka.
Na iwalewale ni bula ni mate ni suka
Na mate ni suka e vakavuna vakalevu ena sega ni rawa ni bulia vakadodonu na yago na hormone insulini se sega ni vakayagataki vakavinaka na insulini e tiko. Na insulini e dua na hormone bibi e vakasucumi mai na pankiriasi ka vukea na kena vakau na suka mai na dra ki na veiwekani ni yago. E levu na mataqali mate ni suka; na mataqali e dau laurai vakalevu duadua oya na Tipi 2. Na Tipi 2 e dau tekivu vakalevu ena gauna ni qase, vakabibi ni sivia na yabaki 40. Ena mataqali oqo, e rawa ni bulia na pankiriasi na insulini, ia na sela ni yago e tekivu vorati na insulini ka sega ni rawa ni vakayacora vakavinaka na metabolismu ni suka. Ena kena iotioti, e toso cake na suka ena dra ka rawa ni vakavuna na leqa ni bula e vuqa.
Na ivakarau ni mate ni suka
Na mate ni suka e dua na mate e toso vakamalua, ka levu na tamata e sega ni kila na kena iwalewale ena itekitekivu. Ia ni toso cake na iwiliwili ni suka ena dra, e laurai na ivakarau oqo:
Vakasivia na lako ena vale ni mimi
Vinakata me kana vakalevu dina, dina ni sa mamau
Vakasivia na viagunu kei na mamaca ni gusumu
Rawarawa ni lutu vakasauri na kaukauwa ni yago
Oca vakalevu kei na malumalumu
Rarawa ni raica vinaka
Vakatakilai na malumu se titobu ena yava se liga
Rawa ni berabera na kena vakavinakataki na mavoa
Mamaca kei na katakata ni kuli
Kena rogo na boi ni asitoni ena gusumu
E sega ni laurai na ivakarau kece oqo ena tamata yadua. E bibi me sikovi vakavuniwai na tamata kevaka e raica na ivakarau oqo, me vakadikevi na iwiliwili ni suka ena dra.
Na vuna levu ni mate ni suka
Na kena yaco na mate ni suka e vakavuna na veika e vakatubura mai na kawa kei na veika e caka ena bula wasoma. E rua na mataqali e dau laurai vakalevu: Tipi 1 kei na Tipi 2. Na Tipi 1 e dau tekivu ena gauna ni gone se cauravou ka vakavuna na sega ni rawa ni bulia na pankiriasi na insulini. Ena mataqali oqo, na kawa, mate ni immune system kei na so na mate ni virusi e rawa ni vakaleqa na pankiriasi.
Na Tipi 2 e dau laurai vakalevu ena qase, ena vuku ni veika e vakavuna oqo:
Levu na yago se leqa ni levu ni yago
Veika e yaco ena matavuvale me vaka na tiko ni mate ni suka
Laivi ni cakacaka ni yago kei na bula sega ni toso
Qase
Veika e vakavuna na lomaocaoca balavu
Laurai na mate ni suka ena gauna ni bukete se sucu na gone levu
Na mataqali mate ni suka
Na mate ni suka e wasei ena veimataqali:
Tipi 1: E dau tekivu ena gauna ni gone ka sega ni rawa ni bulia na yago na insulini. E dodonu me vakayagataki na inijekisoni ni insulini me walia.
Tipi 2: E dau laurai vakalevu ena qase. Na sela ni yago e sega ni veidokai tale na insulini.
Latent Autoimmune Diabetes in Adults (LADA): E dua na mataqali mate ni suka e tekivu ena qase, e vu mai na immune system ka dau gadrevi kina na insulini ena veigauna ni bula.
Maturity Onset Diabetes of the Young (MODY): E dua na mataqali mate ni suka e tekivu ena gauna ni cauravou, ka vu mai na kawa.
Gestational Diabetes: E dua na mataqali e laurai ga ena gauna ni bukete ka rawa ni veisau me mate ni suka tudei.
Kuri ki na veimataqali oqo, e bibi talega na gauna ni Prediabetes (gizli şeker). Ena gauna oqo, e toso cake na suka ena dra mai na kena ivakarau, ia e sega ni rauta me vakadeitaki kina na mate ni suka. Na Prediabetes e rawa ni lewai ena veisau ni bula kei na vakayagataki ni kakana vinaka ni bera ni veisau me mate ni suka tudei.
Na kena vakadeitaki na mate ni suka
E dau vakayagataki na iwalewale oqo me vakadeitaki kina na mate ni suka:
Kevaka e sivia na 126 mg/dL na iwiliwili ni suka ena dra ni viakana, e vakavuna me nanumi na mate ni suka.
Ena Oral Glucose Tolerance Test (OGTT), kevaka e sivia na 200 mg/dL na iwiliwili ni suka ena dua na dua na aua, e vakadeitaka na mate ni suka; kevaka e tiko ena 140-199 mg/dL, e rawa ni dusia na prediabetes.
Na HbA1c test e vakaraitaka na iwiliwili ni suka ena tolu na vula sa oti ka kevaka e sivia na 6.5%, e tokona na vakadeitaki ni mate ni suka.
E bibi me muria na ivakasala ni vuniwai ena gauna ni vakadikevi me rawa ni rawati na iresulta dodonu.
Na bibi ni kakana vinaka ena lewai ni mate ni suka
Me rawa ni lewai vakavinaka na mate ni suka, e dodonu me vakayagataki na kakana dodonu. O ira na tauvi mate ni suka, me cakacaka vata kei na vuniwai ni kakana kei na vuniwai, me vakarautaka e dua na porokaramu ni kakana e veiganiti kei na gagadre ni tamata yadua. Na ivakarau bibi oqo:
Me vakayagataki vakalevu na kakana mai na sorenikau taucoko, yaka kei na vua vou
Me digitaki na kakana e lailai na witi kei na kalori, ia e levu na kena iwalewale ni kakana
Me lewai na levu ni kakana kei na gauna ni kana
Me qarauni na kakana e levu na suka kei na kakana e vakavakarau vakalevu
Na kakana dodonu e vukea na lewai ni suka ena dra, vakalailaitaka na levu ni yago kei na veika e vakavuna na mate ni uto. Ena Tipi 2, na lutu ni levu ni yago e rawa ni vukea vakalevu na lewai ni suka kei na gadrevi ni wainimate. Ena so na gauna, e rawa ni vakayagataki na veiwasei vakavuniwai me vaka na baluni ni kete, veisele ni bariatriki, kei na so tale; na vakatulewa me baleta na veiwasei oqo me caka ga ena vakatulewa ni vuniwai.
Na kakana vinaka e rawa ni kania o ira na tauvi mate ni suka
Ika bibi: Na ika e levu na omega-3 me vaka na salmoni, sardini, ringa, usukumuru kei na alabalaki; e vinaka me baleta na bula ni uto, e rawa ni kania vakalailai rua na gauna ena dua na macawa.
Kakana drokadroka: Ispanaki, kara laiana, maruli kei na brokoli e levu na vitamin kei na minerali, e sega ni vakaleqa na suka ena dra.
Avokado: E tu kina na witi vinaka e sega ni vakaleqa na yago, e levu na liva ka dodonu me lewai na kena kania.
Laiki: E vakalevutaka na kena dede na mamau, e levu na protein.
Kakana ni vunikau: E levu na liva kei na protein ka vukea na lewai ni suka ena dra.
Yogati: E tu kina na protein kei na probiotic, e tokona na bula ni kete ka rawa ni vukea na lewai ni suka.
Kakana mamare: Na tavaya kei na vuni niu e kakana vinaka ni witi ka vakalailaitaka na leqa ni mate ni uto.
Brokoli: E kakana e lailai na kalori, levu na liva kei na minerali.
Witi ni olive: E tu kina na witi vinaka e sega ni vakaleqa na yago ka tokona na bula ni uto.
Witi ni keteni: Ena vuku ni omega-3 kei na liva e tu kina, e vukea na lutu ni kolesterol kei na lewai ni suka ena dra.
Na cava na Prediabetes (gizli şeker) kei na kena kilai?
Na prediabetes, se gizli şeker, e dua na gauna e toso cake kina na suka ena dra mai na kena ivakarau, ia e sega ni rauta me vakadeitaki kina na mate ni suka. Na gauna oqo e vakavuna na levu ni vakatara me veisau me mate ni suka Tipi 2. E sega ni dau vakavuna na leqa levu, ia e rawa ni laurai na gagadre ni kana kakana suka, oca vakasauri kei na moce ni oti na kana. E rawa ni laurai ena vakadidike ni suka ena dra ni viakana kei na kena oti na kana. Ena gauna oqo, e rawa ni tarovi na kena toso ena veisau ni bula.
Na iwalewale ni wainimate ni mate ni suka
Na wainimate ni mate ni suka e veisau vakatau ena mataqali ni mate. Ena Tipi 1, e dodonu me vakayagataki na insulini ena gauna taucoko ni bula. Kuri ki na wainimate oqo, e vakarautaki e dua na porokaramu ni kakana e veiganiti kei na tamata yadua ena veivuke ni vuniwai ni kakana, ka ena so na tamata e rawa ni lewai na insulini vakatau ena iwiliwili ni karbohaidreti.
Ena Tipi 2, e dau tekivu ena veisau ni bula, porokaramu ni kakana kei na vakaukauwa ni yago. Ena so na gauna, e rawa ni vakayagataki na wainimate e vukea na kena vakalevutaki na veidokai ni sela ki na insulini se vakavuna na kena vakalevutaki na insulini (oral antidiabetics). Ena so na tamata, e rawa ni gadrevi na insulini.
E bibi na veitaratara wasoma kei na vuniwai, baleta ni kena toso cake vakadede na suka ena dra e rawa ni vakavuna na leqa tudei ena neura, veiwasewase ni vo ni yago kei na mata.
Taro e dau tarogi wasoma
1. Au rawa vakacava ni vakalailaitaka na noqu vakatara ni mate ni suka?
Na kanavata kei na kena vakarautaki vinaka na kakana, na lewa ni yago, na vakayagataki ni yago ena gauna kece, na kua ni gunu sigaretini kei na levu ni gunu alikolo e vukea me lailai na leqa.
2. E rawa ni tarovi me kua ni toso mai na prediyabeti ki na diyabeti?
Io, na vakalailaitaka na yago, na kanavata vinaka kei na vakayagataki ni yago e rawa ni tarova se vakadedeataka na toso mai na prediyabeti ki na diyabeti.
3. Na cava na veitarogi e vakayagataki me kilai kina na diyabeti?
Na vakadidike ni sukwa ni dra ni mataka, na oral glukoz tolerans testi (OGTT), HbA1c kei na so tale na vakadidike ni labotoritori e vakayagataki me kilai kina.
4. E tiko beka na wainimate me vakavinakataka taucoko na diyabeti?
Na diyabeti e mate tawamudu. E sega ni rawa ni vakawabokotaki taucoko ia ena wainimate vinaka e rawa ni lewai na sukwa ni dra ka tarovi na leqa tale eso.
5. Na cava na esevu levu e tu vei Tipi 1 kei Tipi 2 diyabeti?
Na Tipi 1 diyabeti e tekivu vakalevu ena gauna ni gone ka sega ni rawa ni bulia na yago na insulini. Na Tipi 2 diyabeti e dau laurai vakalevu ena gauna ni qase ka dau sega ni rogoca vinaka na sela ni yago na insulini.
6. E rawa ni yaga na kena sega ni vakayagataki na wainimate ena veiqaravi ni diyabeti?
Na kanavata, vakayagataki ni yago kei na veisau ni bula e yaga vakalevu ena itekitekivu ni Tipi 2 diyabeti, ena so na gauna e rawa ni gadrevi talega na wainimate.
7. E rawa ni yaco na diyabeti vei ira na marama sa vakawaitaka tiko?
Io, e tiko na gestational diyabeti e yaco ena gauna ni bukete ka gadrevi me raici vakavinaka ka qaravi me baleta na bula ni tina kei na gone.
8. Na cava na ivakaraitaki ni kena tekivu na leqa ni diyabeti?
Na malumu ni yava, na yali ni rai, na leqa ni cakacaka ni vo ni dra kei na mate ni yago kei na dra e rawa ni ivakaraitaki ni leqa.
9. Na cava na kakana me vakalailaitaki vei ira na tauvimate diyabeti?
Na suka vakavinaka, na kakana e buli ena witi vulavula, na kakana e daumaka se levu na waiwai, na gunu alikolo kei na masima me vakalailaitaki.
10. Na cava na itavi ni vakayagataki ni yago ena veiqaravi ni diyabeti?
Na vakayagataki ni yago ena gauna kece e vakalevutaka na rogoci ni insulini, vakalailaitaka na sukwa ni dra ka vukea na lewa ni yago.
11. Na cava me caka me vakavinakataki kina na bula ni tauvimate diyabeti?
Na raici vakavuniwai wasoma, kanavata vinaka, lewa ni lomaleqa kei na vakayagataki ni yago e rawa ni vakavinakataka na bula.
12. Ena gauna cava me raici kina na vuniwai na tauvimate diyabeti?
E vakatau ena ituvaki ni tamata yadua, ia e dau vakaturi me raici vuniwai ena veigauna e 3-6 na vula. Kevaka e levu na leqa, e rawa ni gadrevi me raici wasoma.
Ivakatekivu
World Health Organization (WHO), Diabetes Mellitus Guidelines
International Diabetes Federation (IDF), Diabetes Atlas
American Diabetes Association (ADA), Standards of Medical Care in Diabetes
Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Diabetes Publications
New England Journal of Medicine, Diabetes-Related Research
European Association for the Study of Diabetes (EASD) Guidelines