Leqa ni Cegu (Dispne): Na Vuna, Na iVakadinadina kei na iTuvatuva ni Wale

Na cava na Rarawa ni Cegu?

Na rarawa ni cegu se na yacana vakavuniwai o dispne, e dua na leqa e dau vakila kina e dua na tamata ni sega ni rawa ni vakayagataka vakavinaka na nona kaukauwa ni cegu ka vakila vakalevu na nona cegu yani kei na cegu mai. Na veitosoyaki ni cegu e sega ni dau vakila ena bula wasoma, e dau laurai vakabibi vei ira era sotava na rarawa ni cegu. E dau vakamacalataki vakalevu me vaka na “vakila ni sega ni rauta na cegu”, “gagadre ni cegu” se “sega ni cegu rawa”, ka rawa ni yaco ena gauna ni lako cake ena dela ni katuba, cici totolo, se ena so na gauna e vakacegu tu ga. Ena so na gauna, e dau vakila na tamata ni sega ni vakacegu vinaka dina, dina ni sa cegu vinaka tiko. Na rarawa ni cegu e rawa ni semati vata kei na vuna vakayago kei na vuna vakasama, o koya e dodonu me vakadikevi vakalevu ena veisiga kecega.

E yaco ena vei gauna cava na Rarawa ni Cegu?

Na rarawa ni cegu e dua na leqa e rawa ni vakaleqa na bula wasoma ni tamata ka vakavuna na lutu ni kena vinaka na bula. E rawa ni yaco ena vuna duidui, ia na kena ivakatakilakila levu oya na dredre ni cegu yani kei na kena vakila vakalevu na veitosoyaki ni cegu. Na rarawa ni cegu e rawa ni vakavuna mai na mate ni yatei se na yago ni cegu, ia e rawa talega ni yaco ena vuna vakasama se na mate ni yago tale eso.

Ena vuku ni vuniwai, na rarawa ni cegu e dau wasei rua vakalevu:

1. Na vuna e vu mai na yago ni cegu: Na mate se leqa ena kena cakacaka na yago ni cegu.

2. Na vuna e sega ni vu mai na yago ni cegu: Kena imatai na mate ni yatei, sega ni levu na dra, leqa ena kena veisau na yago, kei na leqa vakasama.

Na rarawa ni cegu e tekivu vakasauri e dau semati vakalevu kei na mate ni yatei kei na yago ni cegu. Na rarawa e tekivu vakamalua ka vakalevu tiko e dau vakavuna na mate ni dede se subakut. E rawa talega ni vakavuna na leqa ena daligana se na dela ni sala ni cegu na dredre ni curu ni cegu.

Na ivakatakilakila e Dau laurai ena Rarawa ni Cegu?

Na rarawa ni cegu e sega walega ni laurai ena nona cecere, ia e dau so talega na kena ivakatakilakila e so. Na ivakatakilakila e dau laurai vakalevu oya:

• Dredre ni cegu yani kei na cegu mai

• Vakila ni sega ni rauta na cegu se vakila ni sega ni cegu rawa

• Cegu e rogo hiri, sega ni dodonu se vaka na rogo ni isilikitaki

• Vakila ni sogo se mosi ena loma ni su

• Yadra ena bogi ena vuku ni sega ni rawa ni cegu

• Yaco totolo na oca ena cakacaka e gadrevi kina na kaukauwa me vaka na lako cake ena dela ni katuba, ka gadreva me dau vakacegu wasoma

• Curuma na balekamu e so e vakavoui ena dra

• Kata vakasauri se kata dede

• Rarawa wasoma se oca vakalevu

• Vuki na uluna, mosi na uluna

• Rabailevu ena yava ni yava kei na yava (edema)

• Katakata na yatei

• Vakacalai na vakasama se yali vakalailai na vakasama

• Lutu na lewena ni yago

Kevaka e laurai vata e dua vei ira na ivakatakilakila oqo kei na rarawa ni cegu, e bibi me veitaratara vakatotolo kei na vuniwai me vakadikeva na kena bibi.

Na cava e Vakarautaka na Rarawa ni Cegu?

Na vuna e vunitaka na dredre ni cegu e dau wasei rua: na vuna e semati kei na yago ni cegu kei na vuna e sega ni semati kei na yago ni cegu.

Na vuna e vu mai na yago ni cegu e rawa ni:

• Mate e vakavuna na usuki ni sala ni cegu me vaka na asima kei na bronkitisi

• Mate ni Yago ni Cegu e Sega ni Cakacaka Vinaka (KOAH)

• Pneumonia (zatüre)

• Pneumothorax (sogo taucoko se dua na iwasewase ni yago ni cegu)

• Pulmonary embolism (vakavoui ni dra ena dra ni yago ni cegu)

• Canseri ni yago ni cegu

• Rawa ni vakaleqai ena kena dau vakayagataki balavu na veika e vakaleqa na bula se kemikali

• Veika e vakavuna na allergy

• Kemuni na sigareti kei na dukadukali ni cegu

• Usuki ni sala ni cegu ena veika tani (vakabibi vei ira na gone)

Na vuna e sega ni vu mai na yago ni cegu e rawa ni:

• Mate ni yatei (me vaka na sega ni cakacaka vinaka na yatei se na mavoa ni yatei)

• Sega ni levu na dra (anemia)

• Uasivi na dra e drodro

• Sega ni vinaka na drodro ni dra

• Levulevu na yago (obesity)

• Mate ni vakasama (me vaka na Guillain-Barre syndrome, Myasthenia gravis)

• Vuna vakasama (me vaka na panic attack, leqa ni vakasama ni rere)

• Sa yali na dra se sa malumalumu na yago

• Sa qase

Ena so na gauna, e rawa ni laurai vata e vica na vuna oqo. Se vica ga na vuna, e dodonu me dau vakabibitaki na rarawa ni cegu ka vakadikevi na vuna ena vuniwai.

Na Iwalewale e Vakayagataki ena Kena Kilai na Rarawa ni Cegu?

Ni curu mai e dua e rarawa ni cegu, e tekivu ena kena vakadikevi vakamatailalai na nona italanoa ni tauvimate. Oti e vakayacori na dikevi ni yago kei na veitaratara ki na veitarogi oqo ke gadrevi:

• X-ray ni yago ni cegu

• Veitarogi ni cakacaka ni cegu

• Veitarogi ni dra

• CT scan

• Bronchoscopy

• EKG kei na veitarogi ni yatei (kevaka e nanumi ni vu mai na yatei)

• Kevaka e gadrevi, dikevi vakasama

Ni oti na veitarogi oqo, e rawa ni matata na vuna ni rarawa ni cegu ka vakarautaki kina na ituvatuva ni veiqaravi me salavata kei na tauvimate.

Na Veitabana Vuniwai e Vakarautaka na Rarawa ni Cegu?

O ira era sotava na rarawa ni cegu e rawa ni veitaratara taumada kei na vuniwai ni matavuvale se vuniwai ni veiwekani ni yago. Ena vuku ni vuna ni leqa, na vuniwai ni mate ni yago ni cegu (pulmonology) e dikeva na mate ni yago ni cegu, na vuniwai ni yatei (cardiology) e dikeva na leqa ni yatei. Kevaka e gadrevi, e rawa ni veivuke mai na veitabana vuniwai duidui.

Na Mate ni Yago ni Cegu e Vakarautaka na Rarawa ni Cegu?

Na vuna e dau laurai vakalevu ni rarawa ni cegu e vu mai na yago ni cegu oya na asima, bronkitisi kei na KOAH. Na asima e vakavuna na usuki ni sala ni cegu kei na vakila ni sogo na loma ni su. E dau laurai vakalevu na cegu e rogo hiri se vaka na isilikitaki. Na matedre, katara, allergy, vakaukauwa na vakaukauwa ni yago se na cegu dukadukali e rawa ni vakavuna na usuki ni sala ni cegu. E rawa talega ni vakavuna na rarawa ni cegu na cegu ni gasu ca, kemikali ni savasava, se na veiwaki ni kemikali ni savasava e rua.

Na pneumothorax (sogo ni yago ni cegu) e dau vakavuna na mosi kei na dredre vakasauri ni cegu, na vakavoui ni dra ena dra ni yago ni cegu (pulmonary embolism) e dau laurai ena mosi levu ni su, balekamu e vakavoui ena dra, lutu vakasauri, kei na rarawa levu ni cegu.

Na Mate ni Yatei e Vakarautaka na Rarawa ni Cegu

Na mate ni yatei e dua talega na vuna levu ni rarawa ni cegu. Ena gauna ni mavoa ni yatei kei na sega ni cakacaka vinaka na yatei, e dau laurai vakalevu na rarawa ni cegu. E rawa talega ni vakavuna na katakata ni yatei, uasivi na dra e drodro, leqa ni katuba ni yatei, me vakila na tamata ni sega ni cegu vinaka. Na edema ni yago ni cegu e vu mai na yatei e dua na leqa bibi e gadrevi kina na veivuke vakatotolo, ka dau laurai vata kei na rarawa levu ni cegu kei na edema.

Na Cava e Rawa ni Vukea na Rarawa ni Cegu?

Na sala e vinaka duadua ni vakalailaitaka na rarawa ni cegu oya me kilai taumada na vuna ka tekivu na veiqaravi vakavuniwai donu. Na veiqaravi me caka ena rairai ni vuniwai. Kena ikuri, e rawa ni vukea na leqa oqo na veika oqo:

• Qarava me kua ni vakayagataki na sigareti kei na veika e vakavuna na cegu ca

• Qarava me kua ni ceguva na cegu dukadukali kei na kemikali kaukauwa

• Me vakavoui vinaka na vanua ni bula

• Vakaukauwataka na veiqaravi vakayago me vakaukauwataka na veiqaravi ni cegu, ia me tekivu ena lewa ni vuniwai

• Qarava na kena lewa vinaka na levulevu ni yago

• Qarava na kena taqomaki mai na allergy

• Qarava na kena dikevi wasoma na bula

Kena ikuri, na lewa vinaka ni veika e vakavuna na lomaocaoca, vakayagataki ni sala dodonu ni cegu, kei na moce vinaka e rawa ni vukea na bula ni cegu.

Na Iwalewale Vinaka me Vakalailaitaka na Rarawa ni Cegu

O ira era sotava na mate ni cegu dede, allergy, se so tale na mate dede, e dodonu me dikevi wasoma ka vakayagataki na wainimate donu. Na biuta na sigareti, cakacaka vakayago wasoma kei na lewa vinaka ni levulevu ni yago e bibi me vakalailaitaka na rarawa ni cegu. Na vuli ni cegu kei na sala ni vakacegu e rawa ni vukea na cegu vinaka ena veisiga. Kevaka e laurai na kena ca vakasauri, rarawa ni cegu ena gauna ni vakacegu, se mosi ni su, e dodonu me curu vakatotolo ki na valenibula.

Veitarogi Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava e vakavuna na rarawa ni cegu?

Na rarawa ni cegu e rawa ni vakavuna mai na mate ni yago ni cegu se yatei, sega ni levu na dra, levulevu ni yago, leqa ni vakasama, veika e vakavuna na bula, kei na vuna vakasama.

2. Ena vuku ni rarawa ni cegu, me lako vei vuniwai cava?

Na vuniwai ni vuvale, na vuniwai ni mate ni loma, na vuniwai ni mate ni cakacaka ni cegu (pulmonology) se na vuniwai ni yalo ni lomana e rawa ni vakadikeva na leqa oqo. Ena vakatau ena nomu leqa kei na vuna e vuni kina, ena vakadodonutaki na nomu veiqaravi.

3. Na cava meu cakava kevaka e tekivu vakasauri na noqu sega ni rawa ni cegu vinaka?

Kevaka e tekivu vakasauri ka kaukauwa na sega ni rawa ni cegu vinaka, mosi ni sucu se vakaloloma, e dodonu mo kerea vakatotolo na veivuke vakavuniwai.

4. E tu vei au na sega ni rawa ni cegu vinaka ia sega na noqu mate, e rawa ni vuna vakayalo?

Io, na veika vakayalo me vaka na lomaocaoca, galili kei na panik ata e rawa ni vakavuna na sega ni rawa ni cegu vinaka. Ia, e dodonu me vakadikevi taumada na vo ni vuna vakavuniwai.

5. Na cava au rawa ni cakava e vale me vakamalumalumutaka na sega ni rawa ni cegu vinaka?

Na biuta na sigareti kei na itovo ca, vakavoui na cagi e vale, taqomaki mai na lomaocaoca kei na ka e vakavuna na matedewa, kei na vakayagataki ni cakacaka ni cegu e rawa ni vukea.

6. Na cava meu cakava kevaka e yaco na sega ni rawa ni cegu vinaka niu moce?

Kevaka o sotava na sega ni rawa ni cegu vinaka ena bogi, bibi ni vakadikevi mo raica na moce apne, mate ni yalo kei na sucu; mo sikova vakavinaka na vuniwai.

7. E rawa vakacava ni lewai na sega ni rawa ni cegu vinaka ena asthma kei na KOAH?

Na wainimate donu, biuta na sigareti kei na veiraici vakawasoma vuniwai e rawa ni tarova na vakasama. Na cakacaka ni cegu e vakarautaki me baleti iko talega e rawa ni vukea.

8. Na cava e vakavuna na sega ni rawa ni cegu vinaka vei ira na gone?

Na vuna levu duadua oya na matedewa ni sala ni cegu e cake, asthma, matedewa, kei na vakameautaki ni ka tani. Na sega ni rawa ni cegu vakasauri e gadrevi kina na veivuke vakatotolo.

9. O cei e dau sotava vakalevu na sega ni rawa ni cegu vinaka?

O ira era qase, dau gunu sigareti, tauvimate vakadede kei ira era tu ena lomaocaoca levu era dau sotava vakalevu.

10. E rawa ni sema na sega ni rawa ni cegu vinaka kei na levu ni yago?

Io, vei ira era levu sara na yago, e rawa ni lutu na kaukauwa ni sucu ka vakaleqa na cakacaka ni veiwa ni cegu; e rawa ni vuna kina na sega ni rawa ni cegu vinaka.

11. Na cava na vakadidike e caka me baleta na sega ni rawa ni cegu vinaka?

Ni oti na vakadidike ni mate kei na dikevi ni yago, e rawa ni kerei na x-ray ni sucu, vakadidike ni dra, vakadidike ni cakacaka ni cegu, EKG kei na kena gadrevi na veika ni sarasara vakavinaka.

12. E rawa ni sega ni rawa ni cegu vinaka e gauna lekaleka ga?

Io, kevaka e vu mai na matedewa se dua na ka e yaco vakawawa, e rawa ni vakavinakataki taucoko. Ia, kevaka e toso tiko se sega ni oti, e dodonu mo sikova na vuniwai.

Ivakadinadina

• Tabana ni Bula e Vuravura (WHO) — Chronic Respiratory Diseases Factsheet

• American Lung Association — Na cava na Sega ni Rawa ni Cegu Vinaka?

• American Heart Association — Sega ni Rawa ni Cegu Vinaka

• Chest Journal — Vakadidike ni Dyspnea ena Vanua ni Veivakabulai

• European Respiratory Society — iDusidusi me baleta na vakadidike ni dyspnea