Ch’iri Unquy: Imayna Kunan, Rikuykuna, Suma Kamachikuykuna

Ch'iri Imataq Kunanpas Ruwasqa?

Ch'iri, huk sinti kutiyuq, llusquykuq, yakuyuq ch'iriwan ruwasqa, achka runakunapi tiyan huk mikuy tiyanayuq ch'iri kaynin. Sapa kuti, ch'iri chaylla mikuykuna, mana allin mikuykuna utaq huk ch'iri kayninwan ruwasqa. Kawsayman chaylla yaku, elektrolit chinkayta apamuyta atiy, chaymi wawa, sullk'a wawa, machu runa, utaq mana allin kawsayniyuq runakunapi allin uyarisqa kachun.

Sullk'a wawakunapi ch'iri, achka kutiyuq kayninmi, ichaqa sapa kuti ch'iriwan yaku chinkay (dehidrasyon) ruwasqa. Sumaqmi wawapaq, sullk'a wawapaq ch'iri qallarisqanmanta huk pisi pachapi dehidrasyon rikch'aykuna rikuyta atiy; chaymi allin uyarisqa kachun. Wawa, sullk'a wawakunapi ch'iriwan pisiyuq yaku, ch'aki simi, waqayta mana waqaykuchu, ñawi ch'ulluy, ch'iriwan phiñasqa, yaku chinkaypa hatun rikch'aykuna kanman.

Imayna Ch'iri Ch'ari, Mana Allin Ch'iri Rikuyta Atin?

Huk ch'iri kastakunam, kawsayman chaylla yaku, elektrolit chinkayta apamuyta atiy, kawsay chinkayta apamuyta atiy. Sapa kuti kolera (Vibrio cholerae), Clostridium difficile hina bakteria toksinwan, utaq huk virus, parásito infeksionwan ruwasqa chay ch'iri, ch'iri chaylla yakuta kutichiyta atichu, kawsaymi yakuta chinkachkan. Sinchi ch'aki, wiñaypa mana allin kallpachay, ch'aki, tullu ch'uyay, umu ch'uyay, mana yuyay, hinallataq shock hina sinchi rikch'aykuna kanman. Kaykunapi wasipi yanapayta munaychu, chaymanta ch'iriwan wawa, machu runa, utaq mana allin kawsayniyuq runakunapaq hamuq qhawaymi kawsay waqaychayta atiy.

Mana Allin Ch'iri Rikch'aykuna Imataq?

Kay laya rikch'aykuna ch'iri mana hukllaña kayninmanta sinchi ch'iri kayninman kutichiyta atiy:

• Wiksapi phatuy, nanay, tullu ch'uyay

• Wiksayuq puriyta mana atiy

• Sinchi ruphay

• Ch'iri ch'irinpi yawar utaq mukus

• Huk kutiyuq, rikch'ayuq k'anchay chinkay

• Ch'iri utaq wiksayuq ch'aki

• Rikch'ayuq ch'aki, ch'aki simi, pisiyuq yaku puriy, yana yaku puriy

• Phiñasqa, uma muyuy, mana allin kallpachay, mana yuyay

Wawakunapi ch'iriwan phiñasqa, uma ch'ulluy, simi ch'aki, mana allin pañu ch'inkay hina rikch'aykuna yaku chinkaypa rikch'aykuna kanman. Sumaqmi wawa, sullk'a wawakunapi ch'iriwan mana rimayta atikuchu, chaymi uyariq runakuna allin qhawariyta ruwasun.

Ch'iri Kastakunam

Ch'iri, huknin laya kayninmi kay hina ch'ulluy:

Ch'iri ch'iknin: Huk kutiyuq qallariywan, sapa kuti infeksionwan ruwasqa, huk semanapi ch'iknin ch'iri.

Krunik ch'iri: Tawa semanapi chaymanta jatun ch'iri, sapa kuti irritabl wiksayuq kaynin, celiac unquy utaq inflamatuvar wiksayuq unquywan ruwasqa.

Salq'a ch'iri: Wiksayuq yakuta sinchi salq'aywan ruwasqa; kolera hina bakteria toksinwan ruwasqa.

Osmotik ch'iri: Wiksayuqpi mana ch'askisqa imaymana yakuta qatiywan ruwasqa, laktoz intoleransia hina.

Ñañu (steatoreik) ch'iri: Ñañu ch'askiyta mana atiywan, ch'iri ñañu, lliplliyuq, mana allin asnuyuq.

Ch'iri Imataq Ruwachkan?

Pacha llaqtapi wawakunapi, runakunapi ch'iri ruwachkanmi achka kuti virus, bakteria infeksionmi. Chaymanta:

• Parásito infeksion

• Mana yachay, mana allin waykusqa utaq mana allin mikuy, yaku

• Antibiótiko hina hampikuna wiksayuq mikuyta tukuywan

• Mikuyta mana ch'askisqa (laktoz utaq gluten mana allin chaskiy)

• Krunik wiksayuq unquykuna (Crohn unquy, ulcerativ colit hina)

• Phiñasqa, umalliq kaynin wiksayuq puriyta tukuyta atiy.

Mana Hampisqa Ch'iri Imayna Chaylla?

Wawankimanta ruphay, ch'iri, ch'iri rikch'aykuna kanqa, pisi pachapi mana hamuq hampiywan, imaymana chaylla ruwasqa kanman:

• Mana kallpachay, mana mikhuyta munay, kawsay kallpachay chinkay

• Simi ch'aki, pisiyuq yaku puriy

• Mana yuyay, sinchi kayninpi koma utaq wañuy

Dehidrasyon sinchi kaynin sullk'a wawakunapi runakunamanta lliw jatun kutiyuq. Chaymi mana saqiyta atiychu.

Wawakunapi, Wawapaq Ch'iri Kamachiy

Wawakunapi ch'iri, sapa kuti virusmanta ruwasqa, antibiótikomanta mana munasqa. Ch'iri, ch'iriwan ch'aki kayninmi yaku chinkaypa rikch'ayta jatunchay. Wawapi sinchi ch'iri, mana mikhuyta atiy utaq yaku mana chaskiyta rikuyta atiyqa, hamuq yachachiqman rimayta munay.

Wasipi Yaku Yanapay Imayna Ruwasqa?

Wasipi pisiyuq, ch'iknin ch'iripi, chaylla yaku, mineral kutichiyta munay. Hampikuy wasiwan chaskisqa, yakuwan ruwasqa oral rehidrasyon solusyonmi kaypa allinmi. Wawapa watayman kay hina kamachisqa:

• 2 wata urasqa: Sapa llusquy ch'iri ch'awpi huk k'uchu yaku

• 2 wata hina utaq jatun: Ch'ulla utaq llapan yaku k'uchu

• Jatun wawapaq: Imataq chaskiyta atiy

Ch'iriwan ch'aki jatunchaykuchkan, pisiyuq, achka kutiyuq yaku chaskiyta munay.

Mikhuy Imayna Kachun?

Ch'iri pachapi mikhuyta mana tukuychu; k'allu, yawur, arroz lawa, sancusqa papa, wallpa, mana ñañuyuq q'achu lawa, ayran, t'anta hina mikuykunam wiksayuqta mana ch'uyachkan. Dukisqa, ch'iruyuq, k'achiyuq utaq asid mikuykunam ch'iriwan mana allinmi, chaymanta saqiyta munay.

Wiksayuq Mikuyta Yanapay

Huk hampiqkuna, wiksayuq mikuyta yanapay probiotiko yanapaykuna utaq sinku chaskisqa mikuykunata kamachiyta atiy. Kay mikuykunata hampiq kamachiywan ruwasqa kachun.

Wawapaq Ch'iri Uyarisqa

Wawapaq ch'iri hampiypa hatun ch'ulla, ch'inkasqa yaku, mineral kutichiyta munay. Mama yawarwan mikhuyta chaylla kutiyuqta ruwasqa kachun. Hampiq kamachiywan oral rehidrasyon solusyon chaskisqa ruwasqa kachun. Wawapa watay allinmi arroz lawa, sancusqa papa, k'allu lawa utaq yawur hina mikuykunata yapayta atiy. Kimsa punchaw ch'iri jatun, ruphay utaq yawar ch'iri chaykunapi hampiqman riqsiq kachun.

Ch'iri Unquypi Risku Fakturkuna

Ch'iri ruwasqapa risku kaynin kay fakturkuna jatunchay:

• Mana mama yawarwan mikhuy (sumaqmi tawa killa urasqa)

• Biberón, ch'aki ch'uyaykuna mana allin

• Mana allin mikuy, yaku ruwasqa utaq waqaychasqa

• Mana allin llaqtapi kawsay

• Mana allin kawsayniyuq utaq krunik unquykuna

Ch'iri Ruwasqapa Puriy, Mana Ruwachiy

Infeksion sapa kuti ch'iri-maki-simi puriywan, hinallataq mana allin yaku, mana allin mikuywan puriy. Q'achusqa mikuyta wasipi waqaychasqachu, achka runa, mana allin llaqtapi piscina puriyta saqiy, mana pasteurizadusqa yawur mikuyta saqiy, chaymi waqaychayta atiy. Mikuy ruway, apaykuyta mana allin ruwasqachu, mikuy allin sancusqa, kawsaykuna allin mikuyta mikuyta munay.

Imayna Punchawpi Hampiqman Risaq?

Kay laya kayninpi utqay hampiyta chaskiyta munay:

• Llusquy ch'iri achka kutiyuq, jatun ch'iri

• Yaku mana chaskiy utaq sinchi mana kallpachay

• 38°C jatun ruphay

• Huk kutiyuq utaq jatunchay ch'iri

• Ch'iri ch'irinpi yawar

• Pisiyuq yaku puriy, mana waqay, ch'aki, ch'ulluy ch'uru

Machu runa, wawa, utaq mana allin kawsayniyuq runakunapi sinchi uyariq kachun.

Imayna Ch'iri Riqsichiyta Atin?

Riqsichiypi, ch'iri pacha, puriy yachay, qhipa hampikuna, mikuy ruwasqa qhawasqa. Ch'iri laya ch'iri ch'irinchay, laboratorio hamuq, mana atiyqa rikch'aykuna ch'iri ch'irinchay. Krunik ch'iri chaymanta qhipa hamuqta ruwasqa kachun.

Hampiy Kamachikuykuna

Ani qallariy (akutu) ch'iri ukupi, ch'usaykuykuna chinkaykuna, mineralkunapas kutichiyta, runapa kawsaykuna sumaq kachiyta munan. Antibiyotik hampikuyqa, hampiq kamachikuyniyuqmi, huk sapa unquy ch'usaykuykuna reqsisqa kachkanqa, chaymantaqa munan. Mikhuyqa qatiykamaña, ch'usay chinkaypa rikhuykuna qhawariykamaña. Sinchi unquykunaqa, sirk'a ch'usay hampikuy ruraykuchkan. Sumaq unquy rikusqa, hampikuyqa ukupi kaq rayku ruwasqa.a0

Ch'iri Ukupi Amachaykuna

• Llimp'iy, maki llimp'iyta yachaykuyta wif1achiy

• Kuska, llimp'u yaku, allin wayk'usqa mikhuykuna mikhuy

• Pasturizaykusqa ñuñu, ñuñu rurasqakunata akllay

• Sapa watapi, intip p'unchawkunapi, hawapi mikhusqakunata qhawariy

Rikuykuna Tapukuna

1. Ch'iri imataq, mayqan pacha manchakuyta apachkan?

Ch'iriqa, q'aya, llapsa, sinchi ch'usaykuyta rikuchkan. Hatun ruphay, sinchi ch'akiy, yawar q'aya, utaq utqaylla q'apa chinkay rikuspa, utaq wawa/mikuyta mana asinqa ch'usaywan, utqaylla yanapay munan.

2. Wawapa ch'iri ukupi imata ruwasqa?

Wawapa ch'usay chinkaykuna, mineralkunapas kutichiy, ñuñu mikuyta achka ruwachiy, hampiq kamachikuyniyuqmi oralki rehidratasyon solusyonun churanan. Sinchi rikhuykunaqa hampiqman chayamuy.

3. Wawa ch'iri imataq ruwachkan?

Wawapa ch'iriqa aswan achka virusmi (uqari: rotavirus, norovirus). Chaymanta llimp'u mana yaku, mana llimp'u mikhuy, sapa antibiyotikukuna, mikhuy mana uyariykuna ch'iri ruwachkan.

4. Ch'iri imayna amachakuy?

Maki llimp'iyta achka ruwakuy, kuska yaku, allin wayk'usqa mikhuy mikhuy, pasturizaykusqa mana ñuñu rurasqakunamanta qochuyta amachay.

5. Wasiypi ch'iri imayna hampikuy?

Sullk'a, chawpi ch'iri ukupi, ch'usay chinkayta amachaypaq achka yaku churanan, ch'uyay mikhuykuna akllan. Probiyotik utaq sinku chaskikuy hampiq kamachikuyniyuqmi ruwakuy.

6. Dehidrasyon rikhuykuna imataq?

Simi, qara ch'aki, pisiy mana achka, yana pisiy, ñawi upyay mana achka, ch'inkay, wawapa phiñasqa/uyariy tukuy ch'usay chinkaypa rikhuykuna.

7. Ch'iri ukupi imayna mikhuykuna allin?

Kitu, arroz, sancuchusqa papa, yawar mikuy, ayran, t'anta hina ch'uyay karbonhidratokuna, protein rurasqakuna akllan. Wawa, runa ch'usay chinkayta achka churanan.

8. Antibiyotikukuna ch'iri ruwachkanchu?

Arí, sapa antibiyotikukuna wiksay flora tukuy ch'iri ruwachkan. Hampiq kamachikuyniyuq mana antibiyotikukuna ruwakuyta amachay.

9. Mayqan pacha hampiqman chayamuy?

Sinchi ch'iri, ch'usay, hatun ruphay, yawar q'aya, mana ch'usay churanapaq, dehidrasyon rikhuykunaqa hampiq wasiypi chayamuy.

10. Sumaq ch'iri imataq, mayqan unquykunapi rikusqa?

Tawa semana ch'iri kashanqa "sumaq" nisqawan yachachkan, aswan irritabl wiksay unquy, celiac utaq inflamatuvar wiksay unquykunawan tinkuy.

11. Probiyotikukuna ch'irita allinchan?

Sapa yachaykunapi, probiyotikukuna akutu ch'iri pacha ch'usaqta ch'ikninkuchkan, wiksay flora yanapachkan; ichaqa ruwakuyta yachaqninwan rimanakuy.

12. Ch'iri usuchkanchu, imayna yachani?

Aswan unquy ch'iri (uqari: rota utaq norovirus) usuchkan. Maki llimp'iy, sapa runapa ruranakunata mana rakiy allinmi.

13. Mayqan hampikuna ch'iri ruwachkan?

Aswan antibiyotikukuna, sapa wiksay hampikuna, kemoterapiya hampikuna ch'iri ruwachkan; hampikuyta saqayta munaspa hampiqwan rimanakuy.

14. Ch'usay chinkaykuna, hayka yakuta upyay?

Yaku, ruwasqa oral rehidratasyon solusyonkunawan ch'usay kutichiy. Saatiykama utaq sapa q'aya ch'usaykama, wawa hampiqninmi nisqawan.

15. Ch'iri ukupi mayqan pacha mikhuyta saqay?

Runa kawsaypi, mikhuyta saqayta mana kamachkanchu. Sinchi ch'usay, mana ch'usay churanapaq, mikhuyta hampiq kamachikuyniyuqmi ruwakuy.

Qillqakuna

• Dunia Salud Qhapaq (WHO): Ch'iri Unquy Kamachiy Qillqa

• Estados Unidos Unquy Kamachiy (CDC): Ch'iri – Qhawariy

• Europa Wawa Wiksay, Qullqi, Mikhuy Kamachiy (ESPGHAN) Kamachikuna

• The New England Journal of Medicine: Wawa Akutu Wiksay Unquy Kamachiy

• American Academy of Pediatrics (AAP): Wawa, Wawa Ch'usay Kutichiy Kamachiy

Kay qillqapi tukuy yachaykuna, kunan hampikuy kamachikuna, sumaq yachaykunamanta hamuq. Unquy, hampikuy pacha, hampiq yachaqninwan rimanakuy.