Na Rarawa ni Yava: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na iWalewale ni Veiliutaki

Na Cava na Rarawa ni Ucu ni Yava?

Na rarawa ni ucu ni yava, e rawa ni laurai vakalailai vei ira eso na tamata, ia vei ira tale eso e laurai vakalevu cake ka vakavuna na veivakararawataki. E dau vakaraitaki vakalevu ena tubu ni katakata kei na mosi ena ruku ni yava, ia e rawa talega ni dewa yani ena qaqalo kei na yava. Na rarawa kei na mosi e rawa ni vakuri tiko ga, se rawa ni vakalailaitaki ena so na gauna se yali sara. Kena i kuri, e rawa ni laurai talega na vakasama ni titobu se na malumu ena veitikina oqori.

Na Cava na Sindromu ni Rarawa ni Ucu ni Yava?

E kilai talega ena vosa vakavuniwai me "Grierson-Gopalan syndrome" na rarawa ni ucu ni yava, ka dau laurai vakalevu ena ruku ni yava, ia e rawa talega ni dewa yani ena qaqalo kei na yava. Na sindromu oqo e vakaraitaka na tubu ni katakata ena yava, rarawa, vakadua talega na malumu kei na titobu. Na kaukauwa ni leqa e duidui mai na dua na tamata ina dua tale, ia ena levu ni gauna e laurai vakalevu ena bogi ka rawa ni vakaleqa na vinaka ni moce.

Na tubu ni dau vakalevu na malumalumu ena veika kece e tarai kina na yava e kilai me "hyperesthesia" ka dua na ivakatakilakila e dau laurai ena sindromu ni rarawa ni ucu ni yava. E raici e ra na ivakatakilakila e dau so talega e rawa ni soqo vata kei na sindromu oqo:

• Na tubu ni katakata se rarawa, vakabibi ena bogi

• Na malumu kei na titobu ena yava se qaqalo

• Na mosi kaukauwa, mosi titobu se mosi vaka na iseleiwau

• Na bibi se mosi malumu ena yava

• Na damudamu ni kuli kei na tubu ni katakata

• Na tubu ni malumalumu ena veitaratara

Na kaukauwa kei na dede ni ivakatakilakila e rawa ni duidui vakalevu vei ira na tamata. E rawa ni dua e raica tiko ga na rarawa vakalailai, ia e dua tale e raica vakavuravura ka kaukauwa cake ena so na gauna.

Na Cava e Vakarautaka na Rarawa ni Ucu ni Yava?

Na vuna levu duadua ni rarawa ni ucu ni yava oya na "neuropathy" se na vakacacani ni draunikau. E dau laurai vakalevu vei ira era sa dede tu ni tauvi mate ni sukari se vei ira era sega ni lewai vinaka na levu ni sukari ena dra. Na vakacacani ni draunikau e rawa ni vakavuna me vakauta na itukutuku cala ni mosi ina mona, dina ga ni sega ni dua na mavoa ena tikina ya; oqo e rawa ni vakaraitaki ena titobu, malumu kei na rarawa ena yava.

Ia, e tiko talega eso na ituvaki tale e rawa ni vakavuna na rarawa ni ucu ni yava:

• Mate ni veivakaleqai ni vo ni vo ni yago (chronic kidney disease)

• Na leqa ni vakila ni kuli ena vakacacani ni draunikau lalai (small fiber neuropathy)

• Kua ni levu na vitamin B12, folate se B6

• Na gunu yaqona vakasivia

• Na lailai ni hormone ni thyroid (hypothyroidism)

• Na mate ni mate (infection) me vaka na Lyme disease

• Na mate ni manumanu ena yava me vaka na "athlete's foot"

• HIV/AIDS

• Na kumuni ni protein cala ena draunikau (amyloid polyneuropathy)

• Na gauna ni chemotherapy

• Na sivia ni vitamin B6

• Na veika ca ni so na wainimate

• Na tubu ni dra ena liga kei na yava (erythromelalgia)

• Na vakaleqai ena kaukauwa ni metali bibi me vaka na lead, mercury, arsenic

• Na matedewa ni dra (vasculitis)

• Na veivakacacani cala ni immune system ena tikina eso (sarcoidosis)

• Na mate ni mona me vaka na Guillain-Barre syndrome kei na chronic inflammatory demyelinating polyneuropathy (CIDP)

Vei ira eso na tamata, na vuna ni rarawa ni yava e sega ni rawa ni laurai vinaka dina ga ni vakayacori na veitarogi lelevu.

Na Cava e Vakalevutaka na Rarawa ni Yava ena Bogi?

Na rarawa ena yava e rawa ni laurai vakalevu ena bogi. Ni oti na oca ni siga se na vuna rawarawa me vaka na mate malumu ena kuli, e rawa ni laurai vakalailai na rarawa, ia kevaka e dau vakauyaya ka vakuri tiko ga, e rawa ni ivakatakilakila ni vakacacani ni draunikau. E kilai ni na rarawa ni yava ena bogi e rawa ni vakaleqa na moce kei na vinaka ni moce. Eso na sala rawarawa me rawa ni vukea na leqa oqo:

• Vakarautaka na yava ena wai katakata (sega ni katakata vakalevu) me 10-15 na miniti

• Vakaceguya na yava ka laveta cake

• Vakayagataka na wainimate ni mosi se cream ena ivakasala ni vuniwai

• Masaji malua

Na Kila na Vuna ni Rarawa ni Yava

Na kila na vuna e vuni rarawa ni yava e bibi me rawa ni laurai na wainimate dodonu. Ia, e sega ni rawarawa me vakadidike vakadodonu na rarawa se mosi. Eso na sala e vakayagataki ena kena vakadidike e vaka oqo:

Itukutuku vakavuniwai kei na dikevi ni yago: Na vuniwai ena tarogi iko vakavinaka me baleta na nomu bula, wainimate o vakayagataka kei na ivakatakilakila o sotava. Ena dikeva talega na tikina e leqa me raica na nomu reflex, ivakatakilakila ni mate se veisau ena kuli.

Na vakadidike ni mosi kei na draunikau: Na electromyography (EMG) e vakadidike na cakacaka ni mosi kei na vukea na kila ni leqa e tu ena mosi se draunikau. Na vakadidike ni totolo ni draunikau e vakadikeva na totolo ni vakauta ni itukutuku ena draunikau eso.

Na vakadidike ni laboratory: Na vakadidike ni dra me raica na levu ni sukari, vitamin, cakacaka ni vo ni yago kei na thyroid. Kevaka e gadrevi, e rawa ni vakadikevi na mimi se na wai ni uto.

Biopsy ni draunikau: Ena so na gauna, kevaka e dredre me laurai na vuna, e rawa ni kau e dua na tiki lailai ni draunikau me vakadikevi ena microscope.

Na Sala me Muri kei na Wainimate ni Rarawa ni Yava

Na wainimate ni rarawa ni yava e vakatau ena kena laurai vinaka na vuna ka vakarautaki kina na sala me muri. Me kena ivakaraitaki, kevaka e vuni na diabetic neuropathy, na lewai ni sukari kei na taqomaki ni draunikau e bibi, ia kevaka e vuni na manumanu, na cream ni vakamavoa manumanu e vakayagataki.

Kevaka e sega ni rawa ni wainaka na vuna se sega ni laurai, e vakayagataki na sala me vakavinakataka na bula ni tamata kei na vakalailaitaki ni ivakatakilakila. Eso na ivakasala kei na sala ni wainimate e wili kina:

• Na vakataucokotaki ni vitamin e laurai ni lailai (vakabibi B12, B6, folate) ena veidusimaki ni vuniwai

• Qaravi ni gunu yaqona vakasivia

• Kevaka e gadrevi, na dialysis ena leqa ni vo ni yago

• Na soli ni hormone kevaka e lailai na thyroid

• Na lewai ni sukari, kakana dodonu, wainimate se insulin vei ira na tauvi mate ni sukari

• Kevaka e gadrevi, na wainimate ni mosi se cream

Na sindromu ni rarawa ni ucu ni yava e sega ni vakaleqai vakadua na bula, ia ena dede e rawa ni vakaleqa na bula ni veisiga kei na moce. Na kena laurai kei na wainimate e dodonu me vakayacori vakatamata, ena veidusimaki ni vuniwai kei na dikevi wasoma me rawa ni rawati kina na iotoka vinaka.

Na Tarogi Wasoma

1. Na cava e vakavuna na rarawa ena ruku ni yava?

Na rarawa ena yava e dau vakavuna vakalevu ena vakacacani ni draunikau (neuropathy), lailai ni vitamin, mate ni sukari, gunu yaqona vakasivia. E rawa talega ni vakavuna na mate ni manumanu, so na mate ni metabolism se vakadredretaka na wainimate eso.

2. Na rawa ni oti ga vakataki koya na rarawa ni yava?

E rawa ni oti vakalailai kevaka e sega ni vakacacani na draunikau se sega ni mate levu, ia kevaka e vuni na vakacacani ni draunikau se mate levu, e rawa ni tudei. Kevaka e dede na rarawa kei na kaukauwa, e dodonu me sikova na vuniwai.

3. Na cava e rawa ni caka ena vale me vukea na rarawa ni yava?

Kevaka e sega ni levu, e rawa ni vakaceguya na yava, qarauna na katakata levu, maroroya me sega ni mal dry, vakaceguya ena wai katakata vakalailai, digitaka na ivava vinaka. Kevaka e laurai vakalevu na ivakatakilakila, kakua ni vakayagataka na wainimate sega ni vakatara na vuniwai.

4. Na cava e vakalevutaka na rarawa ni yava ena bogi?

Na draunikau e rawa ni vakalevu na malumalumu ena bogi, na veisau ni cicivaki ni dra kei na vakabauta ni vakasama ena siga e rawa ni vakavuna me laurai vakalevu na rarawa ena bogi.

5. Na cava na mate e rawa ni ivakatakilakila ni rarawa ni yava?

Diabetic neuropathy, lailai ni vitamin, leqa ni thyroid, mate ni vo ni yago, mate ni manumanu, so na mate ni mona kei na mate ni immune system e rawa ni vakavuna na rarawa ni yava.

6. Ena cava na gauna me sikovi kina na vuniwai?

Kevaka e soqo vata na rarawa ni yava kei na mosi kaukauwa, malumalumu, sega ni yali na titobu, dredre ni lako, totolo ni tubu ni leqa, mavoa se ivakatakilakila ni mate ena kuli, e dodonu me dikevi vakavuniwai vakatotolo.

7. Na cava na veitarogi e caka ena rarawa ni yava?

Ni sa tauri oti na itukutuku ni bula, ena caka na vakadidike ni dra, vakadidike ni draunikau kei na mosi, kevaka e gadrevi, na biopsy ni kuli se draunikau.

8. Na vukea na vitamin supplement na rarawa ni yava?

E rawa ni vukea kevaka e laurai ni lailai na vitamin, ena veidusimaki ni vuniwai kei na kena iwalewale dodonu.

9. E tiko na kena ca tudei na kama ni yavamu?

Kevaka e sega ni laurai vakatotolo ka vakabulai na leqa e tu e ruku, me vaka na neuropathy ni mate ni sukwa e levu, e rawa ni vakavuna na vakacacani tudei ni draunikau ni yava.

10. E rawa ni yaco na kama ni yava vei ira na gone?

Keirau sega ni dau yaco vakalevu, ia eso na leqa ni metabolism se neurological e rawa ni vakavuna na kama ni yava vei ira na gone. Ena ituvaki va qo, e dodonu me vakadikevi na vuniwai ni gone.

11. E kama taucoko na yava se e dua ga na vanua?

E rawa ni yaco ena qele ni yava, se rawa talega ni dewa cake i na qaqalo kei na duru. Na vanua kei na dewa ni ivakatakilakila e rawa ni solia na ivakasala me baleta na vuna.

12. E rawa ni yaco talega na vakila va qo ena so tale na tikina ni yagoda?

Na liga kei na qele ni duru, ena so na gauna e rawa talega ni yaco ena liga e cake na kama se na vakila ni vavaku. Na ivakatakilakila va qo e rawa ni vakaraitaka na leqa levu ni draunikau se dua na mate levu e yaco ena yagoda.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO): Neurological Disorders: Public Health Challenges

• American Diabetes Association (ADA): Diabetic Neuropathy Position Statement

• American Academy of Neurology (AAN): Small Fiber Neuropathy and Neuropathic Pain Guidelines

• National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS): Peripheral Neuropathy Information

• Mayo Clinic: Burning Feet (Medical Review, 2023)