Na Kaukaua ni Yago: Na Vuna, Na iVakadinadina kei na iTuvatuva ni Veiliutaki

Na cava na Kaikoso?

Na kaikoso, e kilai vakavuniwai me "pruritus" ka rawa ni laurai ena dua ga na tiki ni yago se ena yago taucoko, e dua na leqa e dau sotavi vakalevu. Ena levu ni gauna, e dau malua ka sega ni dede, ia ena so na ituvaki e rawa ni yaco me kaukaua ka dede, ka rawa ni vakaleqa vakalevu na bula ni veisiga. E dau semati vakalevu ena leqa ni kuli, ia e rawa talega ni dusia na levu ni mate se ituvaki duidui. Ena vuku ni ka oqo, e bibi me kilai vinaka na itovo ni kaikoso ka me vakayagataki na veivuke vakavuniwai me rawa ni vakarautaki kina e dua na ituvatuva ni veivakameautaki dodonu.

Na cava na Rarawa ni Kaikoso? E rawa vakacava ni kilai?

Na kaikoso e vakavuna e dua na rarawa, kama se titobu ena kuli ni tamata. E so na gauna e rawa ni vakaleqa vakalevu me vaka ga na mosi, ka rawa ni vakalailaitaka vakalevu na itovo ni bula. Na kaikoso dede e rawa ni vakavuna na leqa ni moce, mavoa ni kuli, veitalia ni bula vakavanua kei na leqa vakayalo. Na kena so na ivakatakilakila me vaka na kabakaba, damudamu se na vakavuna ni kuli, e rawa ni vakaraitaka na vuna e vuni tu e lalo.

Na vuna e rawa ni vakavuna na Kaikoso?

Na vuna ni kaikoso e rabailevu sara. Na ituvaki e dau sotavi vakalevu oya na mate ni kuli, veika e vakavuna na allergy, mate ni manumanu lailai, mate ni bulumakau, veisau ni hormone, leqa ni vo ni wai se ate, mate ni thyroid, veika e vakavuna na lomaocaoca kei na leqa vakayalo. E rawa talega ni vakavuna na so na wainimate, sega ni levu na dra, mate ni yago taucoko (me vaka na mate ni suka, mate ni dra, eso na mate ni mate levu) kei na veika e vakavuna na vanua.

Na Veisemati ni Mate ni Kuli kei na Kaikoso

Na kaikoso e dau laurai vakalevu me ivakatakilakila ni mate ni kuli. Na mamaca, eczema (dermatitis), urticaria (kurudesen), mate ni bulumakau kei na manumanu lailai (me vaka na uyos) e dau vuna levu ni kaikoso kaukaua ena kuli.

• Kuli Mamaca (Kserosis): E dau laurai vata kei na veisiga, mavoa, ka dau laurai vakalevu ena liga, qele kei na yava. Na draki batabata se mamaca, dau kaukauwa ni savasava ena wai katakata, kei na sega ni gunu wai vinaka e rawa ni vakavuna na mamaca ni kuli.

• Eczema: Kaikoso, damudamu kei na so na gauna e dau laurai kina na mavoa e vakavuna na wai, e dua na mate ni kuli dede.

• Uyos: E vakavuna na manumanu lailai Sarcoptes scabiei, ka dau laurai vakalevu ena bogi na kaikoso kaukaua, e dua na mate e rawa ni tauvi kina e dua tale.

• Urticaria: E dua na ituvaki e dau tekivu vakasauri ena kabakaba kei na damudamu ni kuli, e rawa ni oti vakatotolo ia e dau vakavuna na levu ni kaikoso.

Na Veisemati ni Mate ni Loma ni Yago kei na Kaikoso

Na kaikoso e sega ni vakavuna walega na leqa ni kuli; e rawa talega ni laurai ena mate ni vo ni wai, ate, thyroid, dra kei na so tale na mate ni loma ni yago.

• Leqa ni Vo ni Wai: Ena leqa ni cakacaka ni vo ni wai (vakabibi ena mate dede ni vo ni wai), e rawa ni laurai na kaikoso ena kuli taucoko.

• Mate ni Ate: Na jaundice, cirrhosis kei na veivakatitiqataki ni sala ni bile, e rawa ni vakavuna na damudamu ni kuli kei na mata vata kei na kaikoso.

• Leqa ni Thyroid: Na sega ni cakacaka vinaka (hypothyroidism) se vakalevu na cakacaka (hyperthyroidism) ni thyroid e rawa ni vakavuna na kaikoso. Vakabibi ke so tale na ivakatakilakila me vaka na luluqa ni uto, veisau ni bibi kei na luluqa ni drau e laurai vata kei na leqa ni thyroid.

• Mate ni Suka kei na Mate ni Dra: Ena so na tamata e tauvi mate ni suka kei na so na mate ni dra, e rawa ni laurai na kaikoso ena tiki ni yago se ena yago taucoko.

Na Ivakatakilakila ni Kaikoso kei na Veika me Qarauni

Na kaukaua ni kaikoso, kena dede, gauna e laurai kina (me vaka na bogi e vakalevu kina), kei na so tale na ivakatakilakila e bibi ena kena vakadikevi. Na damudamu ni mata, kuli, sega ni kilai na luluqa ni bibi, luluqa ni uto, malumu, kabakaba se damudamu ni kuli e rawa ni dusia na mate e vuni tu e lalo.

Kaikoso ni Loma ni Loma (Neurogenic) kei na Kaikoso ni Yalo

Ena so na gauna, na vuna ni kaikoso e rawa ni semati ena nekeneke ni yago. Vakabibi ena dua na tiki ni yago, e dau laurai vata kei na kama se rarawa, ka dau vakavuna vakalevu na lomaocaoca kei na leqa ni yalo, e dau vakatokai me kaikoso vakayalo se neurogenic. E rawa talega ni laurai na leqa ni moce.

Na Cava me Cakava ena Kena Kilai na Vuna ni Kaikoso?

Me kilai na vuna ni kaikoso, na imatai ni iwalewale oya na vakadikevi vakamatailalai ni leqa kei na dikevi vakavuniwai. Kevaka e gadrevi, e rawa ni kerei na veitarogi oqo:

• Vakadikevi taucoko ni dra (me baleta na mate ni dra)

• Levu ni aini, vitamin

• Vakadikevi ni cakacaka ni ate, vo ni wai kei na thyroid

• Vakadikevi ni allergy (vakabibi ke vakabauta ni allergy na vuna)

• X-ray ni ucu (vakabibi ke laurai na tubu ni lymph node, se sega ni kilai na vuna ni kaikoso)

• So tale na vakadikevi ni laboratory kei na kena laurai ena iyaya

E dodonu me kerea na veivuke vakavuniwai o koya e sotava na kaikoso. Ena so na gauna, e rawa ni dede na kena kilai na vuna, o koya me vosota ka muria vakamatau na veivakasalataki e bibi.

Na Cava me Cakava kei na Veivakabulai ni Kaikoso?

Na ka bibi duadua ena veivakabulai ni kaikoso oya na kilai ni vuna e vakavuna. Na kena rawati vinaka na veivakabulai e semati vakadodonu ena kena kilai vinaka na vuna ka vakasavi tani. Na iwalewale raraba oya:

• Kaikoso ni Allergy: Kevaka e allergy na vuna, e rawa ni vakayagataki na wainimate antihistamine ka vakarautaka na vuniwai, kei na cream (topical agents) me vakayagataki ena vanua e dau kaikoso.

• Veivakameautaki ni Mate ni Kuli: Me dau vakayagataki wasoma na iyaya ni kuli me maroroi ka mamare, digitaka na soap kei na iyaya ni kuli e veiganiti, vakayagataka na isulu makawa ka galala.

• Kortikosteroid se So Tale na Cream/Marama Medikal: Na wainimate e rawa ni vakayagataki ena mate ni kuli ena ivakasalataki ni vuniwai; me qarauni na kena so na ivakarau ca.

• Veivakabulai ni Yago Taucoko: Ena so na gauna e rawa ni vakayagataki na antidepressant se so tale na wainimate ni yago taucoko.

• Phototherapy (Veivakabulai ena Rarama): Vakabibi ena kaikoso dede, e rawa ni vakarautaki ena ivakasalataki ni vuniwai ni kuli.

• Kaikoso Vakayalo: Veivakameautaki ni lomaocaoca, veivuke vakayalo kei na veivakabulai vakapsychiatric ke gadrevi.

Veivakameautaki Rawarawa e Vale

• Qarauna me kua ni veitaratara kei na veika e vakavuna na kaikoso kei na isulu e vakavuna na rarawa,

• Vakayagataka na moisturizer e sega ni boi, sega ni allergy,

• Kua ni dau kaukauwa ni savasava ena wai katakata, savasava ena wai malua,

• Kua ni dau kasikasi vakalevu na kuli, maroroya me lekaleka na meke, ka vakayagataka na gloves ena bogi ke gadrevi,

• Maroroya na draki me sega ni mamaca (e rawa ni vakayagataki na iyaya ni vakavuna na cagi mamare),

• Digitaka na isulu malua ka sega ni katakata,

• Vakayagataka na meditation, yoga, se veivakasalataki me veivuke ena kena lewai na lomaocaoca,

• Qarauna na itovo ni moce vinaka.

Na iOtioti ni Kaikoso Dede kei na Komplikesoni

Na kaikoso kaukaua se dede (vakabibi ke sivia na ono na macawa), e rawa ni vakaleqa vakalevu na itovo ni bula. Na kasikasi wasoma e rawa ni vakavuna na mavoa ni kuli, mate ni mavoa kei na kena tu na ivakatakilakila dede (scar). E rawa talega ni vakavuna na veisiga ni moce e saqata kei na lomaocaoca, ka vakaleqa na bula ni veisiga.

Na Bibi ni Veivuke Vakavuniwai

Na kaikoso, e so na gauna e dau nanumi me leqa lailai, ia e rawa ni ivakatakilakila taumada ni mate bibi. O koya gona, vakabibi ke dede, rabailevu se laurai vata kei na so tale na ivakatakilakila, e bibi me kerea na veivuke vakavuniwai.

Taro Dau Tarogi Wasoma

1. Na cava e rawa ni cakava e vale me vakamalumalumutaka na kaikoso ni yago?

Me vakamalumalumutaka na kaikoso e vale, e rawa ni maroroi me mamare na kuli, kua ni dau savasava ena wai katakata, vakayagataka na moisturizer e sega ni boi se kemikali, lewai na lomaocaoca ka qarauna na isulu e vakavuna na kaikoso. Ia ke sega ni yali na ivakatakilakila, e dodonu me sikova na vuniwai.

2. Na cava na mate e rawa ni ivakatakilakila kina na kaikoso?

Na kaikoso e rawa ni ivakatakilakila ni mate ni kuli, allergy, leqa ni vo ni wai kei na ate, leqa ni thyroid, mate ni suka, mate ni dra, eso na mate ni mate levu me vaka na kanesa.

3. Na cava na vuna ni kaikoso e laurai ena bogi?

Na kaikoso e vakalevu ena bogi e rawa ni vakavuna na uyos, eczema, mate ni ate se vo ni wai, allergy kei na lomaocaoca. Vakabibi ke dede ka kaukaua na kaikoso ena bogi, e dodonu me sikova na vuniwai.

4. E vakacava na veivakabulai ni kaikoso ni allergy?

E bibi me kilai na vuna ni kaikoso ni allergy. Ena ivakasalataki ni vuniwai, e rawa ni vakayagataki na wainimate antihistamine kei na cream ni kuli. Kevaka e gadrevi, me veisau na itovo ni bula.

5. Ena vica na ituvaki e dodonu mo lako vei vuniwai ena vuku ni katakata?

Kevaka e dede tiko na katakata (ke sega ni oti ena vica na macawa), ke tubu ena bogi, ke so tale na ivakatakilakila e tomani koya (tubu ni katakata, lutu ni yago, dromodromo, katakata ni yagodra, malumalumu) se ke vakaleqa vakalevu na bula vakavanua, e dodonu mo sikova e dua na vuniwai.

6. E rawa ni vakaleqai ira na gone na katakata?

Na katakata vei ira na gone e dau vakavuna na mate ni kuli, allergy se na manumanu lalai. Kevaka e rabailevu, kaukauwa se vakavuna na mavoa ena kuli, e dodonu mo sikova na vuniwai ni gone.

7. E vakaleqa na kuli na dau katakata tiko ga?

Io, na dau katakata tiko ga e rawa ni vakaleqa na kuli, vakavuna na mavoa; ka rawa ni tubu kina na matedewa kei na ivakatakilakila ni mavoa (skar).

8. E tiko beka na veiwekani ni katakata kei na veivakarusai ni vakasama?

Na veivakarusai ni vakasama e rawa ni vuna se vakalevutaka na katakata. O koya gona, na lewai ni veivakarusai ni vakasama e tiki bibi ni wainimate ni katakata dede.

9. E rawa ni tauvimate na pruritus?

Na katakata e sega ni tauvimate; ia eso na vuna me vaka na uyau (parasitic infestation), e rawa ni tauvimate vei ira na tamata.

10. Na cava me caka kevaka e katakata na mata?

Na katakata ni mata e dau vakavuna na allergy se mate tauvi. Ni se sega ni kilai na vuna, e bibi mo sikova na vuniwai ni mata, sega ni vakayagataka wale tu ga na wai ni mata se wainimate.

11. Na cava na ituvatuva ni vakadidike me kilai kina na vuna ni katakata?

Na wiliki taucoko ni dra, vakadidike ni cakacaka ni yakavi, vo ni yago kei na thyroid, vakadidike ni allergy kei na so na gauna na veiqaravi ni raivotu e rawa ni vukea na kena kilai. Kevaka e rairai, dede ka sega ni via oti na katakata, e rawa ni vakalevutaki na vakadidike.

12. Ena gauna cava e vakayagataki kina na wainimate ni katakata, e dua ga se e rabailevu?

Na cream, ointment se wainimate me gunu, e digitaki vakadodonu mai vei vuniwai me vaka na vuna kei na kaukauwa ni katakata. Qarauna mo kakua ni vakayagataka na wainimate ena nomu lewa ga.

13. E rawa ni kilai vakacava na katakata ni drauniu (neurogenic)?

Kevaka e sega ni dua tale na ivakatakilakila ena kuli, na katakata e tiko ena dua ga na vanua ka tomani ena mosi se katakata, se vakavuna na veivakarusai ni vakasama se lomaocaoca, e rawa ni okati me katakata ni drauniu. Ena ituvaki va oqo, e dodonu mo sikova e dua na vuniwai e kila vinaka na vanua oqo.

14. Na cava me caka kevaka e tiko na kabakaba, katakata kei na so tale na ivakatakilakila?

Ena ituvaki va oqo, me vakadeitaki na wainimate kei na vuna e vuni tu kina, e vinaka mo sikova na vuniwai ni mate ni kuli.

15. Na cava me caka kevaka e sega ni oti na katakata ena veiqaravi ni vale?

Kevaka e sega ni laurai na veisau vinaka ena veiqaravi ni vale se laurai eso tale na ivakatakilakila vou, e dodonu mo kere veivuke vakavuniwai vakatotolo.

Ivakadinadina

• World Health Organization (WHO), "Itch (Pruritus) – Key Facts and Global Perspectives"

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), "Itchy Skin – Causes and Management"

• European Academy of Dermatology and Venereology (EADV), "Clinical Practice Guidelines for Itch"

• American Academy of Dermatology (AAD), "Pruritus: Look Beyond the Surface"

• Mayo Clinic, "Itchy Skin: Causes, Diagnosis, and Treatment"