Xol bu metti: Yeneen yi, ay alal yi ak jamono ju war a jëfandikoo dogtor
Xol Bëgg
Xol bëgg, ay laaj yu bare ci wér-gu-yaram man na indi te am na yenn ci jamono yi mën a laaj ndimbal gu gaaw ci wér-gu-yaram. Ndaxte man na taxaw ci yenn jafe-jafe yu tar ci xol ak yaram yu nekk ci xol, mooy li tax xol bëgg dafa am solo ngir jàmmu ko. Ci àdduna si, ay nit yu bare ci ñu war a dem ci ndimbal gu gaaw, xol bëgg la tax.
Lan la ay sabab yu gëna am ci xol bëgg?
Xol bëgg man na am ci ay ndawi jafe-jafe yu bare. Ci ay yu gëna tar, jafe-jafe yu xol ak yaram yu nekk ci xol lañu, waaye am na it ay sabab yu yomb walla yu yàgg yu man a indi xol bëgg.
Ay sabab yu xol
Xol dal (infarktu miyokar): Dina am bu ay làkk yi di jox xol ndox di tëj; loolu dafa wone ci xol bëgg bu metti, xol bu ñaaw walla xol bu metti lool.
Anjina: Ndax ndoxu xol du gën a dem ci xol, xol bëgg dina gën a am ci jamono bu nit di def liggéey, xol bu ñaaw walla xol bu fees lañu ko xam.
Aort diseksiyon: Bu aort di tëj, xol bëgg bu gaaw te bu metti dina am.
Perikardit ak miyokardit: Bu zar ak yaramu xol di metti, xol bëgg dina gën a metti bu nit di nopp walla bu nit di toog.
Ay sabab yu yaram yu nekk ci xol
Pulmoner emboli: Bu ndoxu yaram yu nekk ci xol di tëj ci pexeem, xol bëgg bu metti ak nopp bu metti lañu ko xam.
Plorezi: Bu zar ak yaram yu nekk ci xol di metti, xol bëgg bu metti dina gën a am bu nit di nopp walla bu nit di xol.
Pnömotoraks: Bu ndoxu yaram yu nekk ci xol di génn, yaram yu nekk ci xol dina yàgg, xol bëgg bu gaaw ak nopp bu metti lañu ko xam.
Pnömoni: Yaram yu nekk ci xol di metti; feebar, xol ak xol bëgg lañu ko xam.
Bronşit, astım ak KOAH: Bu yooni ndox di tëj walla yaram yu nekk ci xol di metti, xol bëgg ak nopp bu metti lañu ko xam.
Ay sabab yu yaram yu nekk ci nopp
Reflü (Gastroözofageal reflü): Bu ndoxu nopp di génn ci yaram yu nekk ci xol, xol bëgg bu metti ak ndox bu xonq ci nopp lañu ko xam.
Jafe-jafe yu yaram yu nekk ci nopp: Bu nit am jafe-jafe ci nopp walla yaram yu nekk ci nopp di metti, xol bëgg dina am.
Jafe-jafe yu safara ak pankreas: Bu safara ak pankreas di metti, xol bëgg dina yàgg ci xol.
Ay sabab yu yaram ak loxo
Kostokondrit: Bu yaram yu nekk ci xol ak loxo di metti, xol bëgg dina am lool.
Yaram yu metti ak fibromiyalji: Bu yaram yu metti di yàgg walla di déglu, xol bëgg dina am.
Jafe-jafe yu loxo: Bu loxo di metti walla di dàq, xol bëgg dina gën a metti bu nit di nopp walla bu nit di def loxo.
Ay sabab yu xel ak beneen
Panik atak: Xol bu gaaw, yaram bu xees, baax bu metti ak xol bëgg bu metti lañu ko xam.
Zona: Bu virusu su ciçe di dellu, xol ak yaram yu nekk ci xol dina am xol bu metti ak yaram yu metti ci xol.
Beneen: Xol bu metti, nopp bu yàgg ak yaram yu nekk ci xol dina gën a metti, xol bëgg dina am.
Ay laaj yu man a am ak xol bëgg
Ay laaj yu xol bëgg mën a laaj ndimbal gu gaaw ci wér-gu-yaram:
Xol bu ñaaw, xol bu fees walla xol bu xonq,
Xol bëgg bu man a yàgg ci loxo, nopp, baak walla loxo,
Xol bëgg bu yàgg, bu dul yàgg ci toog, bu gën a metti bu nit di def liggéey,
Nopp bu metti,
Yaram bu xees,
Baax bu metti walla baax bu yàgg,
Nopp bu metti walla xol bu metti,
Yaram bu yàgg ak xol bu gaaw.
Ay laaj yu ci suuf mën a wone ne xol bëgg du ci xol:
Xol bëgg bu am ci lekk,
Ndox bu xonq walla ndox bu metti ci nopp,
Jafe-jafe ci nopp,
Xol bëgg bu gën a am ci yaram walla bu nit di nopp bu yàgg,
Yaram yu metti ci kaw, feebar walla yaram bu xees,
Xol bu metti lool.
Naka lañuy jàmm xol bëgg?
Dogtor yi, ngir xam sabab bu xol bëgg, dañuy tambali ci laaj ak jàmm ci wér-gu-yaram. Ay laaj yu ñu laaj ci ni:
Naka la xol bëgg tambali te kan la tambali?
Xol bëgg dafa yàgg walla dafa waxtaan waxtaan?
Am na ay mbir yu man a tax xol bëgg ni defar, lekk, walla stress?
Xol bëgg dafa yàgg ci beneen bopp?
Am nga woon jafe-jafe bu mel ni loolu ci kanam?
Ci jamono yu war, ay test yu gëna am lañu def:
Elektrokardiyogram (EKG): Dañuy seet xol ak yaram yu nekk ci xol.
Testu der: Dañuy seet ay laaj yu xol (ni troponin).
Grafi ak yaram yu nekk ci xol: Dañuy seet xol ak yaram yu nekk ci xol.
Tomografi (BT): Dañuy seet jafe-jafe yu metti ni emboli ak aort diseksiyon.
Baax ci xol bëgg ak "Nopp bu xees" ak nopp bu xees ci biir (grip bu nopp) ci xam-xam
Nopp bu xees ak nopp bu xees ci biir, man nañu indi ay laaj yu mel ni xol bëgg. Ñoom ñaar, loolu dafa taxaw ci virus.
Ay laaj yu nopp bu xees (Nazofarenjit)
Nopp bu tëj walla ndox,
Nopp bu metti,
Xol,
Yaram yu metti ak baax bu metti,
Feebar bu ndaw,
Hapşırık ak yaram bu yàgg.
Ay laaj yi man nañu wàññi ci nit ak nit te loolu dafa yomb. Bu feebar bu metti, nopp bu metti, yaram bu yàgg walla nopp bu metti, war nga dem ci dogtor.
Ay laaj yu nopp bu xees ci biir (Viral Gastroenterit)
Ndox bu xees,
Nopp bu metti ak yaram yu metti,
Nopp bu metti ak xol bu metti,
Yaram yu metti ak baax bu metti,
Feebar bu ndaw.
Ci waxtu bu ndaw lañu gëna am; waaye bu feebar bu metti, ndox bu xees bu metti, der bu xees walla xol bu metti, war nga dem ci dogtor.
Ay sabab yu nopp bu xees ak yooni jàmm
Nopp bu xees dafa taxaw ci rinovirus, nopp bu xees ci biir ci norovirus ak rotavirus. Jafe-jafe yi man nañu wër ci xol, hapşırık, yaram bu yàgg walla yaram yu metti.
Ngir jàmm:
Saafal sa loxo ak safara,
Bàyyil nit yu feebar,
Saafal lekk ak def ci jàmm,
Bàyyil defar ay mbir yu nit ñu bare.
Jàmm ak ndimbal
Nopp bu xees ak nopp bu xees ci biir, virus lañu, ndax loolu antibiyotig du am solo. Yenn ci ay laaj yi ñu def ngir wàññi laaj yi:
Ngir nopp bu xees:
Naan ndox bu bare,
Lekk ndox bu xonq ni sup,
Toog,
Def gargara ak ndox bu salte ngir nopp bu metti.
Ci nopp bu xees ci biir:
Bàyyil lekk, naan ndox bu bare,
Lekk lekk yu yomb ci yaram,
Toog bu bare,
Ci xale, bul jëfandikoo ay liir bu dogtor du ko wax.
Kan la war a dem ci ndimbal gu gaaw ci xol bëgg?
Ci ay jamono yii, war nga dem ci ndimbal gu gaaw bu:
Xol bëgg bu gaaw, bu metti te bu dul yàgg ci toog,
Xol bëgg ak nopp bu metti, xol bu gaaw, yaram bu xees, xol bu metti, baax bu metti,
Xol bëgg bu yàgg ci nopp, baak walla loxo,
Bu amoon jafe-jafe ci xol walla yaram yu nekk ci xol te laaj yi gën a metti.
Ay laaj yu ñu laaj ci yeneen
1. Xol bëgg du ci xol dal rekk?
Déedéet, xol bëgg man na taxaw ci ay sabab yu bare. Waaye bu xol bëgg tambali bu gaaw, bu metti walla bu yàgg, war nañu wut xol dal.
2. Nopp bu xees man na indi xol bëgg?
Lu yàggul, bu xol ak yaram yu metti di wër ci yaram, xol bëgg bu ndaw man na am.
3. Nopp bu xees ci biir man na indi xol bëgg?
Ci yenn nit, bu nopp bu metti walla reflü, xol bëgg dina am ci xol.
4. Kan la war a dem ci ndimbal gu gaaw?
Bu xol bëgg tambali bu gaaw, bu dul yàgg ci toog walla bu nit am jafe-jafe ci nopp, yaram bu xees, xol bëgg bu yàgg ci loxo, war nga dem ci ndimbal gu gaaw.
5. Lan la tax xol bëgg ci yaram?
Jëfandikukat bu metti, doxalin bu bon walla melooy yaram yu metti dañuy tax yaram yu metti ci xol; waaye bu metti bi doy waar, di egg ci jamono bu yàgg walla am na ay laaj yu ci topp, war na jàngalekat gis ko.
6. Ndax Covid-19 man na tax xol metti?
Waaw, ndaxte ci xew-xew yu metti ci yoonu nopp walla bu akciyééru yaram am na, man na tax xol metti. Ci xaalis bii, war na ñu gën a gaaw jëfandikoo ndimbal bu yaram.
7. Ndax xol metti man na am jàmm ak yoon wi di lekk?
Waaw. Ndaxte bu asidi bi ci ndigg mi dugg ci yoon wi di lekk (reflü) ak xew-xew yu ndigg mi, dañuy tax xol metti bu am ci jamono bi ñu lekk.
8. Ndax xol metti ci xale yi metti na?
Ci xale yi, loolu loolu amul solo, waaye bu metti bi doy waar walla doy waar, war na ñu dem ci jàngalekat.
9. Lu ñu man a def ci kër gi ngir xol metti bu yaram?
Fàww ñu noppi, jëfandikoo doxalin bu ndaw, jëfandikoo garab gu sedd walla garab gu metti bu ndaw. Bu am laaj, war na ñu laaj jàngalekat.
10. Lu ñu wara seetlu ba xol metti bu ndigg mi yagg?
Fàww ñu naan ndox bu doy, lekk lekk bu ndaw, noppi. Bu metti bi metti, dem ci jàngalekat.
11. Bu xol ak loxo metti, ban xew-xew lañu wara xalaat?
Xew-xew yu xol, xew-xew yu yaram ak loxo, walla xew-xew yu wàllu loxo ak disk dañuy tax metti bu am ci xol ak loxo.
12. Lu metti ci suuf xol bi ci ndijoor di wone?
Man na tax ci wàllu beer, safara, akciyéér walla yaram ak loxo; bu metti bi metti walla yàgg, war na ñu jàngale ko.
13. Ndax metti ci xol bu topp solo na?
Ci xaalis yu am, man na am ci soppi-soppi yu hormone walla lu ndaw, waaye bu metti bi doy waar, war na ñu jàngale ko.
14. Ndax xol metti man na am sabab bu xel?
Waaw. Xew-xew yu xel ak panik dañuy tax xol metti; loolu dañu koy xalaat bu ñu génnale yeneen sabab yu yaram.
15. Lu ñu man a def ngir taxul xol metti?
Fàww ñu aar xol ak akciyéér, doxalin bu yomb, ak aar xew-xew yu yaram, loolu man na wàññi risku xol metti.
Man yi ñu jëfandikoo
Jamono Bu Yaram (WHO), Xol metti: jàngale ak jëfandikoo
Jamono Bu Xol (AHA), Alal yu xol metti
Jamono Bu Akciyéér (ALA), Tax ak sabab yu xol metti
Jamono Bu Jàmm ak Aar (CDC), Nopp yu metti ak xew-xew yu yoonu nopp
Mayo Clinic, Xol metti: ndimbal bu bés
Jamono Bu Xol ci Europ (ESC), Sabab yu xol metti ci xol
UpToDate, Jàngale bu jëkk ci mag bu am xol metti ci kër gu ndimbal