Xam-xam ci boppam, ci bés bu nekk

Yeen nit ñi!

Dégluleen lool li ma wax.

Xamuma, waaye man naa am ne ginnaaw at bii, du ma am ci biir yéen ci kanam ba fàww.

Yeen Nit ñi!

Ni bésu Arafat mu sell, ni weeru Zilhicce mu sell, ni dëkku Màkka mu barke, noonu itam nit yi, alal yi ak kersa yi sell nañu, te dañuy am jàmm ci lu dul jàmm.

Samay xarit!

Suba, dingeen gis Yàlla, te dingeen laaj ci lépp li ngeen def tey. Bulen dellu ci fitna ba noppi di rey benn-benn ci yéen. Ku ci nekk ci yéen mu ngi fi, na yégal ci ñi ci dul fi. Man naa am ne ku la yégale, moo xam ak def lu gën ci ku ci déglu.

Samay xarit!

Ku am aman, na ko jox boroomam.

Fenn bu nekk ci riba dafa neexul, dafa suuf sama tàn.

Waaye, foog ngeen fey boroom boroomam. Bulen def lu bon, te bulen jàmmu ci bon.

Ci ndigal Yàlla, riba dafa neexul. Lépp ci riba yu bon ci jamono ja, suuf sama tàn la. Riba bu jëkk ci ma dindi mooy riba bu Abbas doom Abdulmuttalib.

Samay xarit!

Fitna yu jamono ja itam dindi nañu. Fitna bu jëkk ci ma dindi mooy fitna bu Rabia doom doom Abdulmuttalib.

Yeen Nit ñi!

Tey, shaytaan dafa sedd ci sa suuf, du ko gën a am doole ak sañ-sañ ci kaw sa suuf. Waaye, bu ngeen topp ci lu ndaw ci li ma dindiwul, dina ko gëna beg. Jéemleen def lu baax ngir aar seen diine.

Yeen Nit ñi!

Ma la leen di laaj ngir aar doomu jigéen, te ragal-leen Yàlla ci loolu. Yéen jël ngeen jigéen ci ndigal Yàlla, te jël ngeen ndigalam ngir aar seen kersa ak sell. Am nañu ci yéen, yéen it am ngeen ci ñoom. Sa doomu jigéen, sa doole ci kawam mooy aar kër gi, bul ko may kenn bu la neexul. Doomu jigéen it am na doole ci yaw, mooy nga jox ko lekk ak yéré bu mu war ci jamono.

Yeen Mu'min yi!

Ma leen bayyi ñaari aman, bu ngeen ci dox, du ngeen lumu yàq. Aman yooyu mooy Mbindu Yàlla Kur'aan ak sunu Nabiyu sunna.

Yeen Mu'min yi!

Dégluleen lool li ma wax, te aar-leen ko! Musalman mooy rakk Musalman, te Musalman yépp rakk nañu. Du laal doole ci lu am ci sa moroom, su fekkee ne mu may la ci mbég.

Samay xarit!

Bulen bon ci seen bopp. Sa bopp it am na doole ci yaw.

Yeen Nit ñi!

Seen Boroom benn la. Seen baay benn la. Yéen yépp doomu Aadama ngeen, Aadama it suuf la. Arab du gën non-Arab, non-Arab du gën Arab. Ku am weñ du gën ku am ñuul, ku am ñuul du gën ku am weñ. Gëna baax mooy ragal Yàlla. Ku gën ci Yàlla, mooy ku gën ci seen diggante.

Yeen nit ñi!

Yàlla dafa jox ku nekk sa doole. Ku nekk moom la ci lu mu def. Baay du jëfandikoo lu doomam def, doom du jëfandikoo lu baayam def.

Degg-leen! Bulen def ci ñaari lu jëkk:

Bulen jappale kenn ak Yàlla.

Bulen rey nit ci lu dul dëgg ci lu Yàlla tere.

Bulen def jafe-jafe ak jigéen.

Bulen xuloo ak xuloo.

Yeen nit ñi!

Suba, dinañu la laaj ci man. Lan ngeen di wax?

Samay xarit ñi tontu nañu:

"Nu ngi séen ne, nga yégal ndigalu Yàlla, nga def sa liggéey, nga may nu ndigalu ndigalu ak ndigalu."

Rasulullah jëli na baaraam bu ndijoor ci kaw asamaan ñetti yoon

"Seetal ko! Yàlla!

Seetal ko! Yàlla!

Seetal ko! Yàlla!"

Serigne Muhammad Sallallahu Aleyhi wa Sellem

Doole yu bare ci wutal ci jamono, ci xam-xam bi, loolu ñu koy wax hipersomnia. Loolu mooy ne nit ki ci guddi ak bés, dafa am doole bu bare ci wutal, te dafa am jafe-jafe ci nekk ci xel ak liggéeyam ci bés. Hipersomnia, man na wàññi noppaliku ak dund gu baax, te loolu dafa bëgg ndimbal bu xam-xam. Ci xat bi, danu xool ndawtal yu gëna am ci hipersomnia ak ni mu jëm ci xaalis ak jàmmu dund.

Ndawtal yu gëna am ci doole yu bare ci wutal

1. Lan la Hipersomnia?

Hipersomnia mooy jafe-jafe bu wutal bu doy waar, bu tax nit ki ci bés di wutal. Loolu man na ñu ko xool ci ñaari yoon: Hipersomnia idiopatik ak hipersomnia sekonder. Hipersomnia idiopatik mooy bu amul sabab bu xam-xam, te sax bu nit ki guddi bu yàgg, mu mana nekk ci bés di wutal. Hipersomnia man na wàññi dund gu baax ci jamono ak liggéey, te xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam ak wutal. Xam-xam ak jàmmu ci xam-xam mooy lu am solo ci xam-xam bi.

2. Wutal yu am ci Narkolepsi

Narkolepsi mooy jafe-jafe ci xel bi di doxal wutal ak yàggu. Ñi am loolu, dafa am wutal yu am ci bés, yu amul doole ak wutal yu am ci jamono. Ci narkolepsi, man na am jafe-jafe ci yaram (katapleksi), jafe-jafe ci yéeg ak yàggu (paralysi ci wutal), ak rëy-rëy yu mel ni gëm-gëm. Narkolepsi dafa am solo ci xam-xam, ndax man na wàññi dund ak noppaliku, te xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam.

3. Depresiyoŋ ak doole yu bare ci wutal

Jafe-jafe ci xel, rawatina depresiyoŋ, dafa am doole bu bare ci wutal. Ñi am depresiyoŋ, dafa am yàggu bu yàgg, doole bu gàtt, ak doole bu bare ci wutal ci bés. Man na am jafe-jafe ci wutal, insomnia (wutal bu amul) walla hipersomnia. Jàmmu ci xel ak ndimbal ci farmasi man na am ci jàmmu bi.

4. Sendromu Yàggu bu Yàgg (CFS)

Sendromu yàggu bu yàgg mooy yàggu bu amul ndam, bu amul sabab bu xam-xam, te du yàggu bu yàgg ci jamono. Bu nit ki wutal bu baax, man na sax yàggu, ak yaram ak bopp a metti, jafe-jafe ci xel ak xam-xam. Bu CFS am, danuy xool ndawtal yu gëna am ci anam bi.

5. Apne ci wutal: sabab bu wutal bu amul ndam

Apne ci wutal mooy jafe-jafe bu wutal bu am ci jamono, bu tax yaram du nopp. Loolu man na tax nit ki di yéeg ci guddi, te wutal du noppaliku; loolu man na tax doole bu bare ci bés ak wutal. Jàmmu ci apne ci wutal du tax rekk wutal baax, waaye man na wàññi jafe-jafe yu mel ni xol ak yaram.

6. Jafe-jafe ci tiroyid ak yàggu bu yàgg

Tiroyid mooy yaram bi di doxal doole. Bu tiroyid du liggéey baax (hipotiroyidism), doole ci yaram dafa gàtt. Loolu man na tax yàggu, doole bu gàtt ak wutal. Hipotiroyidism man na jàmmu ci farmasi.

7. Anemi (dofal ci deret) ak doole bu gàtt

Anemi mooy bu deret du am deret bu baax bu doy waar. Deret bu baax mooy yóbbu oksijë, bu yaram du am oksijë, doole bu gàtt ak wutal man na am. Anemi bu gëna am mooy bu amul ayer. Jàmmu bu baax man na wàññi jafe-jafe yi.

8. Diabete ak yàggu

Diabete mooy jafe-jafe bu yaram du man a doxal sukar ci deret. Bu sukar ci deret du am ndam, doole ci yaram du am. Loolu man na tax yàggu ci yaram ak xel, ak wutal bu bare. Jàmmu ci diabete man na wàññi jafe-jafe yi.

Doole yu bare ci wutal kan la war a xool?

Ñi ci jamono man nañu am yàggu ak wutal. Waaye bu loolu di am ci jamono, di wàññi dund ak liggéey, xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam. Bu ndawtal bi xam, jàmmu bu baax walla soppi dund man na wàññi jafe-jafe yi.

Laaj yu gëna am

1. Bu ma wutal ci jamono, ndax mooy jafe-jafe bu xam-xam?

Doole yu bare ci wutal, man na am ci dund, waaye man na am ci jafe-jafe bu xam-xam. Bu loolu di wàññi dund, war nga xool ci xam-xam.

2. Lan la faral di wutal ci hipersomnia ak narkolepsi?

Hipersomnia mooy doole bu bare ci wutal ci bés; narkolepsi mooy wutal yu am ci jamono ak jafe-jafe ci yaram. Narkolepsi dafa gëna metti ci xel.

3. Lan la depresiyoŋ di def ci wutal?

Depresiyoŋ man na tax wutal bu amul (insomnia) walla wutal bu bare (hipersomnia). Man na sax tax yàggu ci ëllëg, doole bu gàtt ci bés.

4. Ndax apne ci wutal man na jàmmu?

Waaw, apne ci wutal man na jàmmu. Jàmmu yi am ci soppi dund, jëfandikoo masin (CPAP), jëfandikoo aparéy ci bakkan, ak ci ay xaalis sax.

5. Lan la faral di wutal ci sendromu yàggu bu yàgg ak doole yu bare ci wutal?

Ñi am sendromu yàggu bu yàgg, doole bu bare ci wutal ak yàggu du yàgg. Waaye doole yu bare ci wutal man na am ci ndawtal yu bari.

6. Naka la ma xam ne am naa anemi?

Ndawtal ci anemi mooy yàggu bu yàgg, doole bu gàtt, weñ ak yàggu bu yàgg. Xam-xam ci deret mooy jàmmu bu baax.

7. Naka la jafe-jafe ci tiroyid di def ci wutal?

Bu tiroyid du jëfandikoo doole bu baax (hipotiroyidism), doole ci yaram dafa gàtt, wutal dafa gëna bare. Jàmmu bu baax man na wàññi jafe-jafe yi.

8. Ndax jàmmu ci diabete man na wàññi yàggu?

Bu sukar ci deret am ndam, doole ci yaram dafa gëna am, wutal dafa gàtt.

9. Baax na ma wutal bu bare waaye sax yàggu, lan la tax?

Loolu man na am ci ndawtal yu bari: apne ci wutal, depresiyoŋ, jafe-jafe ci tiroyid, anemi walla jafe-jafe ci yaram. Bu jafe-jafe yi yàgg, war nga xool ci xam-xam.

10. Lan la ma man a def?

Jëfandikoo wutal bu baax, lekk bu baax, jëfandikoo yaram. Waaye bu jafe-jafe yi yàgg, war nga xool ci xam-xam.

11. Ndax doole yu bare ci wutal gëna am ci mag?

Ci mag, wutal man na soppi, waaye hipersomnia bu yàgg man na am ci jafe-jafe bu xam-xam. Bu loolu di tàmbali, xam-xam mooy jàmmu.

12. Ndax doole yu bare ci wutal man na am ci xale?

Waaw, ci xale itam, wutal bu bare man na am ci ndawtal yu bari. Bu soppi walla tàmbali, war nga xool ci xam-xam bu xale.

13. Ban jafe-jafe yu des man na tax doole yu bare ci wutal?

Jafe-jafe ci nopp, jafe-jafe ci yaram, jafe-jafe ci farmasi, ak jafe-jafe ci xel man na tax loolu.

Man yi ñu jëfandikoo

• Organisation mondiale de la santé (OMS) – Fiche d'information sur les troubles du sommeil

• Association américaine du sommeil (AASM) – Classification et gestion des troubles du sommeil

• Centres américains de contrôle et de prévention des maladies (CDC) – Ressources sur le syndrome de fatigue chronique

• Association américaine de psychiatrie (APA) – Critères diagnostiques du trouble dépressif majeur

• Association américaine du diabète (ADA) – Directives de gestion du diabète

• Journal of Clinical Sleep Medicine – Revues sur l'hypersomnie et la narcolepsie

Gis-gis bu iñ batte walla xelal ci yaram, loolu ñu leen di woowee "parestezi" te am na lu bare ci nit ñi mu tax ñu mer. Ndaxte am na xaalis yu bare yu mën a joxe loolu, ba tax yeneen ci ay xaalis ak dooleem am solo. Ci suuf si, dinañu xam ndax lu tax iñ batte di am ak li ñu wara xam ci xaalis yi.

Toppu Sinir ak Xelal

Bu sinir yi toppu ci benn fa, xel ak sinir yi duñu liggéey ba mu neex, loolu tax ci yaram xelal ak iñ batte. Benn ci ay misal yu gëna xam, karpal tünel sendrom, mooy bu sinir median toppu ci loxo, loolu tax ci loxo ak baaraam xelal, iñ batte ak mer. Noonu itam, bu sinir siyatik toppu ci loxo, dina tax ci tank iñ batte ak xol. Toppu sinir yi loolu, loolu am na lu bare ci doxalin yaram (ni doxalin yu bari, ni yaram nekk, walla trauma), waaye mën nañu def ay jëfandikukat ngir xam ak wut ndimbal.

Noppalu Sinir ci Diabete (Diabetik Neuropati)

Bu sukaru yaram yàgg ci kow, mën na tax sinir yi ñu ñakk doole. Neuropati bu ñu gën a gis ci diabete, dina joxe iñ batte, xelal ak safara ci loxo walla ci tànk; loolu am na ci yeneen bopp. Ndaxte nit ñi am diabete am nañu loolu, ba tax jàmm ak sukaru yaram ak toppandoo ak dogal am solo.

Bokk ci Vitamin yi

Bu amul vitamin yu am solo ci yaram, mën na tax sinir yi duñu liggéey ba mu neex. Ndaxte vitamin B12 bu ñaaw, dina joxe toppandoo ci sinir yi, ba tax iñ batte ak xelal. Vitamin B12 bu ñaaw, loolu am na ci nit ñi duñu lekk lekk yu xew ci mala, walla bu yaram du jàpp, walla ci mag ñi. Bu ñu def ndimbal ci loolu, yeneen ci ay xaalis yi dina gën a yàgg.

Xaalis yu Sinir bu Diggante: Multipl Skleroz (MS)

Multipl skleroz, mooy bu yaram di fecc siniram, mooy xaalis bu yàgg te di gën a ñàkk doole. Ci loolu, sinir yi ñu wër dinañu ñaaw, ba tax sinyal yi duñu dem ba mu neex. Ci MS, dina am iñ batte, xelal, jafe-jafe ci gis, ñàkk doole ci yaram ak jafe-jafe ci doxalin. Ndaxte loolu mën na mel ni yeneen xaalis, war nañu gis jëfandikukat bu sinir.

Noppalu Sinir bu Bokk (Periferik Neuropati)

Bu sinir yi ci yaram baaxul, loolu ñu koy woowee "periferik neuropati". Trauma, xel, ay xaalis yu yàgg walla ay xaalis yu ñàkk doole mën nañu tax loolu. Ci loxo ak tànk, iñ batte, safara, xelal, loolu la periferik neuropati di joxe. Bu ñu xam lu tax, mën nañu def ndimbal ngir jàmm.

Jafe-jafe ci Tiroid: Hipotiroidizm

Hipotiroidizm mooy bu tiroid du joxe hormon bu am solo, loolu dina am ci yaram. Ndaxte metabolism bu yaram yàgg, sinir yi it dinañu ñàkk doole. Ndaxte ci loxo ak tànk, xelal ak iñ batte la gëna am. Dina am it yàgg, ñàkk doole, xelal ci sedd ak ñàkk xol. Ci ndimbal, dinañu joxe hormon tiroid.

Xel ak Xaalis yu Xel

Ay xel walla xaalis yu yaram di fecc mën nañu tax sinir yi ñu ñàkk doole. Misal, zona bu virus herpes zoster joxe, dina joxe xel ci sinir yi ak safara ak iñ batte ci kaw yaram. Ay xaalis yu yàgg ni romatoid artrit it mën nañu tax sinir yi toppu walla ñaaw, ba tax xelal.

Iñ batte ci yaram am na fi ci jamono yu gàtt te du dara. Waaye bu loolu yàgg, walla gën a ñàkk doole, walla def lu metti ci dund, war nañu xam lu tax te def ndimbal bu baax.

Laaj yu gëna am ci kaw

1. Iñ batte ci yaram mën na am solo?

Lu ëpp solo, loolu du dara te dina gën a yàgg; waaye bu loolu yàgg, walla am ci yeneen xaalis, mën na am xaalis bu am solo, ba tax war nañu def jëfandikukat.

2. Naka la toppu sinir di gën?

Ndimbal bu toppu sinir, lu tax la. Bu loolu gàtt, noppalu, soppi doxalin ak doxalin mën na gën. Bu loolu metti, mën nañu def ndimbal walla jëfandikukat.

3. Diabetik neuropati mën na gën ba pare?

Diabetik neuropati ëpp solo yàgg te di gën a ñàkk doole. Bu sukaru yaram baax, dina gën a yàgg xaalis yi, waaye sinir yi bu ñaaw du gën ba pare.

4. B12 bu ñaaw, naka la xaalis yi?

B12 bu ñaaw; iñ batte ci loxo ak tànk, xelal, ñàkk doole, yàgg ak jafe-jafe ci xel mën na am.

5. Ci multipl skleroz, iñ batte mën na yàgg?

Ci MS, iñ batte mën na am ci jamono yu gàtt te gën a yàgg. Waaye xaalis yi mën nañu soppi ci nit ku nekk.

6. Ci periferik neuropati, naka la test yi?

Jëfandikukat ci sinir (EMG), test ci deret ak test ci xel mën nañu def.

7. Bu hipotiroidizm ndimbalul, mën na am jafe-jafe?

Waaw. Bu ndimbalul, du xelal rekk, waaye mën na am ci xol, metabolism ak xol it.

8. Zona mën na dellu?

Zona ëpp solo am na benn yoon; waaye bu yaram ñàkk doole, mën na dellu.

9. Naka la iñ batte di gën?

Ndimbal bu tax la gën a am solo. Bu loolu gàtt te du metti, noppalu, soppi doxalin ak doxalin mën na gën; waaye bu loolu yàgg, war nañu gis jëfandikukat.

10. Jëfandikukat vitamin mën na am solo?

Bu ñu xam vitamin bu ñaaw, ci jëfandikukat, jëfandikukat bu baax mën na am solo. Waaye jëfandikukat vitamin bu dul am solo du baax.

Xam-xam

• Organisation Mondiale de la Santé (OMS) – Xam-xam ci Xaalis yu Sinir

• American Diabetes Association (ADA) – Ndimbal ci Diabetik Neuropati

• American Academy of Neurology (AAN) – Xam-xam ci Periferik Neuropati

• Mayo Clinic – Parestezi ak Xaalis yu Mënees

• National Institutes of Health (NIH) – Vitamin B12 bu ñaaw ak Sinir

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Xel ci Sinir ak Ndimbal