Xam-xam ci boppam, ci bés bu nekk

Xibaar bu Wër Kol Xel mu Wóor

Kol xel, mooy nooy bu war a fees ci benn béréb ci kol, dale ko ci yaram bu ndijoor ba ci tamxarit yu loxol, te loolu man na tax nekk lu metti te man na woor nit ci boppam ci jamono ju nekk. Nooy bi man na mel ni mu dal, mu feex, mu yagg walla mu tax loxo du xam dara. Ci ay xaalis, nooy bi man na fees ci benn béréb rekk, waaye am na it lu tax mu woor ci kol boppam. Man na am ci kol bu ndijoor walla ci kol bu cammooñ, waaye lu yagg la mu woor ci ñaari kol yi. Nooy bi man na am ci jamono ju nit di waajal walla ci jamono ju nit di nopp, te loolu man na jox ndimbal ci xam lu tax nooy bi.

Lu Tax Kol Xel Yagg

Kol xel am na ay sabab yu bare. Sikkim yu sinir, ay jafe-jafe ci loxo bu ndijoor, ay mboolo-kas walla tendon yu metti, ay jafe-jafe ci mboolo yi, ak ay xel yu wér ci yaram man nañu tax loolu.

Fitt bu Nopp (Hernie Disque Cervical): Bu disk yi ci diggante nopp yi di sikk sinir walla omuril, nooy bi man na woor ci kaw kol ba ci tamxarit. Ba pare, nooy bi man na am ak metit ci diggante nopp ak loxo bu ndijoor, walla man na am it doole bu gëy walla du xam dara ci mboolo yi ci kol.

Jafe-jafe ci Mboolo bu Ndijoor: Ci xaalis yu mel ni loxo bu ndijoor bu dal, impingement syndrome, bursit, nooy bi man na woor ci loxo bu ndijoor ak kaw kol, te man na gëna fees bu nit di waajal loxo. Ci xaalis yu mel ni loolu, duñu gise waajal bu yagg ci loxo.

Lateral Epikondilit (Xel bu Tenis): Bu nooy bi di gise ci biti loxo bu ndijoor, loolu man na tax ci waajal yu bare ci loxo ak loxol. Nooy bi du gëna yagg loxo bu ndijoor.

Sikkim yu Sinir: Ci xaalis yu mel ni ulnar oluk syndrome ak carpal tunnel syndrome, bu sinir yi di sikk, nooy bi man na am ak du xam dara walla xel bu feex ci tamxarit. Ci carpal tunnel syndrome, loxo bu ndijoor ak diggante loxo yi la gëna metti, ci ulnar oluk syndrome, du xam dara man na tàmbalee ci loxo bu ndijoor ba ci loxo bu ñaari loxo yi.

Kol Xel yu Jëm ci Xol

Kol xel, am na ay xaalis bu man a mel ni meloon ci xol. Bu nooy bi metti, tàmbalee ci kaw, te gëna am ci kol bu cammooñ, man na mel ni meloon ci xol (infarktus myocard). Ci nooy yu jëm ci xol, nooy bi tàmbalee ci ndigg, woor ci baat, ginnaaw ak kol. Bu loolu am ak du am nafas, xel bu feex, baat du xam dara, walla yaram bu sedd, war nañu gàddu ci fajkat. Waaye du loolu tax nooy bu nekk ci kol mooy ci xol, war nañu def ay test ak ay jëfandikukat ngir xam lu tax nooy bi.

Naka Kol Xel Man a Wóor?

Kol xel man na gëna metti walla gëna yagg ci melokaan. Nooy bi man na mel ni mu dal, mu feex, mu yagg walla mu tax loxo du xam dara. Am na ci béréb bu kenn, am na it ci béréb yu bare. War nañu xam ci nooy yi di gëna metti bu nit di waajal walla bu nit di nopp. Nguuru nooy bi, jëfandikukat ak ay laatax, ak ay xel yu jëm ci nooy bi (misaal, du xam dara walla doole bu gëy) mooy jox fajkat ay xibaar bu am solo.

Jëfandikukat ci Xam Kol Xel

Ngir xam lu tax kol xel, war nañu jëfandikoo ak xibaar bu yagg: jamono ju nooy bi tàmbalee, melokaanam, nguuru, ak ay laatax. Ci jamono ju fajkat di seet, war nañu seet nooy, waajal mboolo yi, sinir ak kas yi. Ay test yu gëna am solo man nañu def ni:

• Röntgen: Bu am trauma walla xam lu tax ci mboolo yi, mooy test bu jëkk ci xam lu tax nooy bi.

• Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG): Bu sikkim yu sinir, kas-tendon yu metti walla jafe-jafe ci loxo ak nopp lañu jëfandikoo.

• Elektromiyografi (EMG): Bu sinir du dox baax, ci xam carpal tunnel walla ulnar oluk syndrome, mooy test bu jëfandikoo.

Ngir xam lu tax nooy bi ak def njaxlaf bu baax, war nañu gise fajkat bu xam lool ci béréb bi.

Njaxlaf ak Yoonu Faj Kol Xel

Njaxlaf kol xel, dafa dale ci lu tax nooy bi:

• Ci jafe-jafe yu trauma (mbolo bu dagg, mbolo bu dindi, kas bu metti): War nañu jox béréb bi nopp, def alçi walla atel, waaye am na xaalis bu war a def njaxlaf ci loxo.

• Kol xel bu tax ci fitt bu nopp: Ci xaalis yu dul metti lool, jëfandikoo ay ndoxal xel ak kas, ak toppal nit ba ci fajkat. Bu sinir bi di metti lool walla nooy bi du yàgg, man nañu def njaxlaf ci loxo.

• Ci jafe-jafe ci loxo ak mboolo yi: Ngir yengu nooy bi, jëfandikoo ndoxal xel, nopp ci jamono ju gàtt, ak jëfandikoo fajkat. Bu ndoxal xel ak fajkat du am jafe-jafe, man nañu def injeksiyon ci mboolo walla njaxlaf ci loxo.

• Ci sikkim yu sinir (carpal tunnel, ulnar oluk syndrome): Jëfandikoo atel ngir yengu béréb bi, jox B12 vitamin, ak ci xaalis yu am solo jëfandikoo fajkat (parafin, TENS, ultrasound). Bu sinir bi di metti lool, man nañu def njaxlaf ci loxo.

• Ci lateral epikondilit: Yengu yengu, jëfandikoo band ci loxo bu ndijoor, ndoxal xel lañu jëkk a jëfandikoo. Bu loolu du am jafe-jafe, man nañu def injeksiyon steroid walla njaxlaf ci loxo.

Loolu bu am solo mooy xam lu tax kol xel, te jëfandikoo yoonu faj bu yépp ci nit bu nekk. Bu am kol xel, bul jëfandikoo bopp sa bopp, waaye gise fajkat bu xam lool ci béréb bi mooy yoonu wér.

Laaj yu Wér ci Kol Xel

1. Lu tax kol xel?

Kol xel am na ay sabab yu bare. Kas ak mboolo yu metti, sikkim yu sinir, jafe-jafe ci loxo bu ndijoor, fitt bu nopp ak ci xaalis yu gëna yagg, jafe-jafe ci xol man nañu tax loolu. Bu nooy bi di yàgg, metti lool walla di woor, war nañu gise fajkat.

2. Kol xel man na mel ni meloon ci xol?

Bu kol bu cammooñ di metti lool, tàmbalee ci kaw, te woor ci ndigg, baat walla ginnaaw, ak du am nafas ak yaram bu sedd, man na mel ni meloon ci xol. Ci loolu, war nañu gàddu ci fajkat.

3. Fajkat bu nuy gise ci kol xel?

Ngir kol xel, Ortopedi, Fajkat ci Yengu Yaram ak Njaxlaf, Neurologi walla Fajkat ci Xol ak Sin (Kardiyoloji) lañu war a gise. Ci laatax yi, dinañu yóbbu la ci fajkat bu wér.

4. Lu man def ci kër gi ngir kol xel?

Ci kas yu metti bu ndaw, nopp ci jamono ju gàtt, def ndox bu sedd ak jëfandikoo ndoxal xel yu dul jëfandikoo fajkat man nañu def. Waaye bu nooy bi di metti lool, yàgg walla bu am trauma, war nañu gise fajkat.

5. Ci kan la kol xel di am lu war a gàddu?

Bu nooy bi di am ak nooy ci ndigg, du am nafas, yaram bu sedd, xel bu feex walla baat du xam dara, war nañu gàddu ci fajkat. Bu doole bu gëy yàgg, loxo du waajal walla bu trauma di tax loxo du mel ba pare, war nañu gise fajkat ci jamono ju gàddu.

6. Bu kol xel di yàgg, lu man def?

Bu nooy bi di yàgg, di gëna metti ci yengu, walla bu am du xam dara, doole bu gëy, war nañu gise fajkat ngir xam lu tax nooy bi ak yoonu faj.

7. Test yu man a def ci kol xel?

Ci xam lu tax nooy bi, ci jamono ju fajkat di seet, röntgen, MRG, waaye am na it EMG ak test ci laboratuar lañu man a laaj. Test bu war a def, dina dale ci lu tax nooy bi.

8. Nit bu am kol xel man na def yengu?

Ci lu tax nooy bi, yengu yu wuute lañu man a jox walla war nañu nopp ci jamono ju nooy bi di metti. Ngir xam yengu bu yépp, laaj fajkat sa bopp.

9. Bu kol xel di metti lool, kan la war a def njaxlaf ci loxo?

Njaxlaf ci loxo lañu jëfandikoo bu ndoxal xel ak fajkat du am jafe-jafe, bu sinir bi di metti lool walla bu mboolo bu dagg, mboolo bu dindi. Yoonu faj dina dale ci laatax fajkat.

10. Kol xel man na mel ni meloon bu metti?

Ci ñaari xaalis, kas bu metti walla mboolo bu metti la tax, waaye am na xaalis bu man a mel ni meloon bu metti. Bu laatax yu am solo ci kaw, war nañu gise fajkat.

Njàngale

• World Health Organization (WHO): Musculoskeletal conditions

• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS): Namm ci loxo

• American Heart Association (AHA): Alal yu jëme ci xol bu metti

• Mayo Clinic: Namm ci loxo

• U.S. National Library of Medicine (MedlinePlus): Mbaax ak xew-xew yu loxo

Hünnap Lanuy?

Hünnap, ci turu bu xam-xam *Ziziphus jujuba*, mooy meññeef bu am solo ci doole ak nafa yu bari ci mbedd mi. Ñu xam ko lool ci ndawam ak ni mu mel ni olif, te boppam dafa am kawar bu xonq walla bu xonq-xonq bu leer. Hünnap man nañu ko lekk bu leer walla bu ñu suufal, te am na doomu suukar bu ndaw ak doomu tamxarit bu ndaw, loolu tax na ñu bare ci ñu ko bëgg.

Hünnap, am na boppam ci cosaanu fajkat yi ci téeméeri at yi, te ba léegi it, ñu ko jëfandikoo ci lekk ak ci nafa yu bari yu jëm ci wér-gu-yaram.

Hünnap Fuñu Ko Yëngale? Yëngaleem ci Àdduna Si

Hünnap mooy meññeef bu joge ci Asi, te ci Siin la am cosaan bu yàgg. Léegi, man nañu ko gis ci réew yu mel ni End, Pakistan, Turkia ak goxu Mediterane. Garab gi bëgg naweti ak jamono bu dal, te man na muñ ci naaw, di gëna yëngu ci suuf bu am kireem. Ci Turkia, ñu gëna gis ko ci goxu Marmara, Ege ak Mediterane, te ci weeru weeru, garab gi di jaxasoo, ba ci weeru diggante ak weeru tamxarit ñu koy jëfandikoo.

Nafay Hünnap ci Wér-gu-yaram Lan La?

Hünnap, am na vitamin ak mineral yu bare, loolu tax na ñu koy xam ni doole bu dëgg ci wér-gu-yaram. C vitamin, antioksidan yu bari, doomu garab ak suukar bu dëgg ci biir, dina jàppale sell yi.

Nafay mu gëna am solo ni:

• Dina jàppale ci dooleel wér-gu-yaram: C vitamin bu bari ci biir dina jàppale jikko yi ngir fagaru ci xew-xew yu metti.

• Dina jàppale ci doxalin garab gi: Doomu garab gi dina jàppale ci doxalin ndox, di yëngu doxalin bi ak yeneen doxalin yu wér.

• Dina jox doole bu dëgg: Suukar bu dëgg ci biir dina jox doole bu yàgg ak bu wér ci yaram.

• Dina jàppale ci wér-gu-yaramu kaw: Antioksidan yi dina jàppale ci fagaru kaw gi ci yeneen lu bon, di wàññi ndawlu jamono.

• Am na nafa ci wàññi yàqu-yaram: Ay xam-xam yu bari wone na ne am na doole bu wér ci wàññi yàqu-yaram, bu baaxee ci jamono yu metti ak jamono yu am yàqu-yaram.

Hünnap bu Suufal: Doole bu Yàgg ci Wér-gu-yaram

Hünnap bu suufal, mooy doole bu yàgg ci vitamin, mineral ak doomu garab. Dina jox doole, te doomu garab bu bari ci biir dina jàppale ci doxalin garab gi. Hünnap bu suufal itam;

• Dina jàppale ci sellal doole bu suukar (bu ñu lekk ci lim mu baax),

• Dina jàppale ci wér-gu-yaramu tànk ak bëñ, bu am calcium ak phosphore bu bari,

• Dina jàppale ci yàgg ci xol,

• Ak magnesium bu bari ci biir dina jàppale ci sellal xel.

Nafay Hünnap bu Melax

Hünnap bu melax, mooy meññeef bu ñu def ci ndox ba mu gëna yàgg, di jox doole bu bari. Am na doole bu bari ci fer, bu baaxee ci ñi am yàqu-fer. Dooleem bu yàgg dina jàppale ci jamono yu am yàqu-doole walla jamono yu am doole bu bari. Itam, dina jàppale ci dooleel wér-gu-yaram, doxalin xol ak sellal doxalin yaram.

Sirka Hünnap: Doole bu Dëgg ak Jëfandikooku ci Bés-bés

Sirka hünnap, dina jàppale ci doxalin garab gi, te antioksidan ak antibakteriyen yi ci biir dina jàppale ci fagaru yaram ci yeneen lu bon. Dina jàppale ci sellal doole ak wér-gu-yaramu kaw, mooy doole bu dëgg ci wér-gu-yaram ak xol.

Nafay Ataya Hünnap

Ataya hünnap, ñu xam ko lool ci dooleem bu yàgg ci wàññi yàqu-yaram ak sellal xol. Bu ñu koy lekk bu yàgg, dina jàppale ci wàññi yàqu-yaram, di jox yaram doole, di jàppale ci ñi am yàqu nelaw. Dina jàppale ci doxalin garab gi, di wàññi yàqu bi ci ndox, ak dooleel wér-gu-yaram.

Ndax Hünnap Mën Nañu Ko Lekk ci Jamono Jabar?

Ci jamono jabar, hünnap mooy ab doole bu dëgg ci vitamin ak mineral. Doomu garab gi dina jàppale ci doxalin garab gi, dina jox doole, dina jàppale ci sellal wér-gu-yaram. Waaye, ci jamono jabar, du baax ñu lekk lool, mooy tax ñu wara jëfandikoo hünnap ci lim bu baax te ci ndigalu dogtor.

Hünnap ak Wér-gu-yaramu Jafe-jafe: Ndax Dëgg La Mu Am Nafa?

Hünnap, ci dooleem bu yàgg ak dooleel wér-gu-yaram, man na jàppale ci wér-gu-yaramu jafe-jafe. Antioksidan yi ci biir man nañu jàppale ci doxalin deret ak sellal doole. Waaye, xam-xam ci loolu barewul, mooy tax ñu wara xam xaalisam bu jëm ci wér-gu-yaram, ba tey jëfandikoo ko.

Nafay Hünnap bu Leer

Hünnap bu leer, am na ndox ak vitamin bu bari. C vitamin bu bari ci biir dina jàppale ci sellal wér-gu-yaram, ndox bu bari dina jox yaram ndox, di wàññi yàqu bi. Hünnap bu leer, fer ak mineral yi ci biir dina jàppale ci doxalin deret. Itam, dina jàppale ci wér-gu-yaramu kaw ak sellal kaw gi.

Lu War a Jàmm ci Jëfandikooku Hünnap

Hünnap am na nafa yu bari ci wér-gu-yaram, waaye bu ñu lekk lool man na japp ci yeneen ñi ci yàqu bi ci ndox walla ci alerji. Bu baaxee ci ñi am jafe-jafe ci sellal suukar ak ñi am xel ci diabet, ñu wara lekk hünnap ak ay jëfandikookam ci lim bu baax. Ñi am jafe-jafe bu yàgg walla ñi di naan garab, ñu wara laaj dogtor ba tey jëfandikoo hünnap ci lekkam.

Laaj yu Wér ci Hünnap

1. Ñaata Hünnap lañu wara lekk ci bés?

Lim bu ñu wara lekk hünnap ci bés, dafa dale ko ci xaalis bu nit ak soxlaam. Gëna baax mooy lekk ndaw-ndaw hünnap bu leer walla bu suufal. Ñi am jafe-jafe bu yàgg walla ñi di naan garab, ñu wara laaj dogtor ba tey xam lim bu ñu wara lekk.

2. Ndax Hünnap bu leer mën nañu ko jëfandikoo ci ñi am diabet?

Hünnap am na suukar bu dëgg, mooy tax ñi am diabet wara lekk ko ci lim bu baax. Bu ñu wara sellal suukar, ñu wara laaj dogtor ba tey jëfandikoo ko.

3. Ndax am na jafe-jafe ci lekk hünnap ci jamono jabar?

Ci jamono jabar, hünnap man na jàppale ci dooleel wér-gu-yaram. Waaye, bu ñu lekk lool ak alerji, lim bi wara am ci ndigalu dogtor.

4. Ndax am na faral di wér ci hünnap bu suufal ak bu leer?

Hünnap bu suufal, ndoxam tuuti na, mooy tax vitamin ak suukar gëna bari, doomu garab gëna bari. Waaye, suukar bu bari ci biir, mooy tax ñu wara xam lim bi. Ñaari mel yi man nañu leen lekk ci lim bu baax.

5. Lan la ay jafe-jafe yu mën a xew ci jëfandikooku hünnap?

Hünnap, bu ñu lekk lool, man na japp ci yàqu bi ci ndox, di wàññi ndox walla alerji ci yeneen ñi. Bu la xew, nga wara taxawal lekkam, ba tey laaj dogtor.

6. Ci kan lañu wara jëfandikoo hünnap bu melax?

Ñi am yàqu-fer, ñi soxla doole walla ñi bëgg suukar bu dëgg, man nañu jëfandikoo hünnap bu melax. Waaye, ñi am diabet walla jafe-jafe bu yàgg, ñu wara laaj dogtor.

7. Ñaata ataya hünnap lañu wara naan ci bés?

Ataya hünnap, gëna baax mooy naan 1-2 ataya ci bés. Waaye, ñi am yàqu ci ndox walla jafe-jafe bu yàgg, ñu wara topp ndigalu dogtor.

8. Ndax hünnap dina jàppale ci sellal doole?

Hünnap, doomu garab bu bari ci biir dina jàppale ci sellal doole bu yàgg. Waaye, mooy meññeef bu am doole, mooy tax ñu wara xam lim bi.

9. Ndax alerji ci hünnap dafa bari?

Alerji ci hünnap dafa tuuti, waaye ci yeneen ñi man na japp ci xol, yàqu kaw, walla yàqu ci ndox. Bu la xew, nga wara taxawal lekkam, ba tey laaj dogtor.

10. Ndax xale man nañu lekk hünnap?

Ci xale yu wér, hünnap man nañu ko lekk ci lim bu baax. Waaye ci xale yu ndaw ak bayi, ñu wara taxawal lekkam, ba tey seet alerji.

11. Naka la hünnap dina jàppale ci wér-gu-yaramu kaw?

Antioksidan ak vitamin yi ci biir hünnap dina jàppale ci sellal kaw gi ci yeneen lu bon, di sellal kaw gi ak leeram.

12. Naka la wara aar ay jujube (pekmek, vinaar, ataya)?

Jujube bu bees dafay wara nekk ci bët set ak bët sedd, jujube bu ñu daggale itam dafay wara nekk ci ndab bu dul jox ndam, baaxul mu gis jant. Pekmek, vinaar ak ataya itam, dañuy wara aar ci seen ndab ak ci xaalis yu ñu laaj.

13. Lan la jujube am ci vitamin ak mineral?

Jujube am na lool ci vitamin C, potasyum, fer, fosfor ak magnesiyom.

14. Naka la jujube man a jóg ci niir bu dëggu?

Waaw, ndax mooy am sukër bu dëggu ak doole ci alal, jujube man na jox doole bu dëggu ci bés bu nekk.

Man nañu jëfandikoo

• World Health Organization (WHO). Traditional Medicine Fact Sheet.

• Food and Agriculture Organization (FAO). Production Statistics of Jujube.

• “The effect of Ziziphus jujuba fruits on health.” Journal of Ethnopharmacology.

• United States Department of Agriculture (USDA) National Nutrient Database.

• Altıok E, et al. “Nutritional and Functional Properties of Jujube.” Nutrients, 2021.

Lanuy Po2 Waññiku?

Waññiku Po2 mooy buñ gis ne doxalin oksijëen ci deret dafa néew ci ndigalu yaram. Loolu mooy mujj ci lu yaram soxla ci oksijëen du am bu baax, te loolu dafa wone ni am na jafe-jafe ci yoon wi yaram di noppalu ci oksijëen. Waññiku ci ndigalu Po2 dina indi ni oksijëen bu ñuy yóbbu ci sell yi ak loxo yi dina néew. Noonu, jëfandikukat yi ci bés bu nekk dina gëna metti, am na laaj ci doole ak jafe-jafe yu bari ci yaram.

Lanuy Tax Po2 ci Deret Waññi?

Waññiku Po2 ci deret man na jot ci lu bare. Li gën a metti ci lu tax mooy jafe-jafe yu yoon wi di noppalu (mel ni jafe-jafe yu akciy noppalu - KOAH, asma, zatürre), jafe-jafe yu xol, jafe-jafe yu deret mel ni anemi ak jafe-jafe yu yoon wi di doxal deret. Itam, metti ci karbonmonoksid walla jafe-jafe yu mel ni apne ci nelaw man na indi waññiku ci ndigalu Po2.

Góor gi mag, jafe-jafe yu yaram yu daaw, waxtaanu noppalu ak jafe-jafe yu metabolism man nañu itam indi waññiku ci Po2. Ndax sabab yi man nañu bari ci nit ku nekk, war nañu gis doktoor ngir xam lu tax.

Naka Lañuy Xam Ni Po2 ci Deret Waññi?

Bu ñuy seet waññiku ci ndigalu Po2, ñuy def analiz ci deret bu arteriyel. Waaye test bii ñuy laaj ci jamono yi am na metti ci noppalu, metti ci xol, yëngu-yëngu ci bopp, walla metti ci xel. Itam, ci xaalis yi ci suufu lañuy laaj test bu Po2:

• KOAH ak jafe-jafe yu noppalu yu des

• Metti ci noppalu

• Metti ci xol walla waññiku ci dooleem xol

• Jafe-jafe yu doxalin deret bu metti walla tëj ci yoon wi

• Metti ci wérgu-yaram bu tardu ci jamono bu laajoon anestezi

• Metti ci karbonmonoksid walla metti yu des

• Jafe-jafe yu noppalu ak metabolism

Bu amee jafe-jafe ci noppalu, yëngu-yëngu ci bopp walla metti ci xel, war nga dem ci kër gu jëmm ci wérgu-yaram ngir ñu def seetaan yi war.

Benn Benn Lanuy Wone Waññiku Po2?

Bu waññi ci ndigalu Po2 ci deret, man nañu gis xaalis yii:

• Metti ci wax, jafe-jafe ci xam baat

• Jafe-jafe ci xel ak doxalin xel

• Yëngu-yëngu ci bopp ak bayyi xel

• Metti ci xol

• Metti ci noppalu walla noppalu bu gëna gaaw

• Metti ci doole, waññiku ci doole

• Metti ci yaram, yàgg ci metti

Ku am xaalis yii, war nga dem ci jëmmu wérgu-yaram ba pare ñu def test bu deret bu war.

Naka Lañuy Fésal Waññiku Po2?

Fésal bi, ñuy def ko ci lu tax waññiku Po2 ak xaalis bu yaram. Li gën a metti ci fésal mooy jox oksijëen. Bu ñuy jox oksijëen, ndigalu oksijëen ci deret dina gëna yàgg, noonu yaram dina am oksijëen bu soxla.

Bu jox oksijëen du doy walla bu jafe-jafe bu nekk ci yaram soxla fésal bu des, man nañu jox garab walla def fésal bu dogal. Li gën a am solo ci fésal mooy xam jafe-jafe bu tax waññiku Po2, te def lu man ngir mu gëna baax. War nañu def fésal bu nit ku nekk ci wàllu doktoor.

Lu War Lañu Def Ngir Ndigalu Po2 ci Deret Dëgër?

Dund bu baax dina jappo ci ndigalu Po2 ci deret. Jàmm ci noppalu ak xol dina jariñ ci def xaalis yii:

• Bayyi sigaar ak alkool

• Fàttali xaalis bu ndox, bañ ci nekk ci suuf bu xóot

• Def sport ak dund bu yàgg ci yaram

• Naan ndox bu doy, lekk bu baax ak bu am solo

• Fàttali doole, jàmm ci yaram bu baax

Bu amee jafe-jafe bu yàgg walla metti ci noppalu, war nga topp seetaanu doktoor ak def seetaan bu yàgg.

Laaj yu Yàgg Lañuy Laaj

1. Lanuy Po2, te ndigalu Po2 ci deret lan la wone?

Po2 mooy ndigalu oksijëen ci deret. Ñuy xool ko ci test bu deret bu arteriyel, te dina jariñ ci xam ndax sell yi am nañu oksijëen bu doy walla déet.

2. Lan lañuy gis bu waññiku Po2 ci deret?

Li gën a metti mooy metti ci noppalu, metti ci doole, yëngu-yëngu ci bopp, metti ci xol, jafe-jafe ci xel ak waññiku ci doole.

3. Ndax waññiku Po2 man na indi jafe-jafe bu metti?

Waaw, bu waññiku Po2 metti, man na indi jafe-jafe ci sell yi, te man na indi jafe-jafe bu metti ci dund. Loolu dafa laaj seetaanu wérgu-yaram.

4. Ndigalu Po2 bu baax lan la?

Ndigalu Po2 bu baax ci deret bu arteriyel, ci diggante 75-100 mmHg la. Man na soppi ci goor, xaalis bu yaram ak doxalin yaram.

5. Lan lañuy def ngir xam waññiku Po2?

Test bu gën a am solo mooy analiz bu deret bu arteriyel. Bu soxla, man nañu def seetaan yu des.

6. Naka lañuy jëfandikoo ci waññiku Po2 bu jàmm?

Bu amee xaalis bu metti, war nga dem ci kër gu jëmm ci wérgu-yaram ba pare ñu jox oksijëen bu soxla.

7. Ndax waññiku Po2 du am solo bu yàgg?

Du yàgg ci jafe-jafe bu metti, waaye bu amee xaalis bu gëna yàgg, war nañu xam lu tax.

8. Ndax man nañu jox oksijëen ci kër?

Ci ay xalat, bu doktoor laaj, man nañu jox oksijëen ci kër, waaye war na ci topp doktoor.

9. Ndax sigaar dina waññi ndigalu Po2?

Waaw, jëfandikoo sigaar dina metti noppalu, te dina waññi ndigalu Po2 ci deret.

10. Ndax doole bu bari dina waññi Po2?

Man na, doole bu bari dina metti noppalu, te dina waññi ndigalu oksijëen ci deret.

11. Ban jafe-jafe lañuy gis ci waññiku Po2?

KOAH, asma, zatürre, waññiku ci dooleem xol, anemi ak jafe-jafe yu bari man nañu indi waññiku Po2.

12. Lan lañuy def ngir bañ waññiku Po2?

Def sport bu yàgg, lekk bu baax, bañ ci suuf bu xóot ak sigaar, topp seetaanu wérgu-yaram dina jariñ.

Melooy Xamle

• Jamono Bu Dunya (World Health Organization). Jafe-jafe yu noppalu yu yàgg.

• Jamono Bu Amerig (American Thoracic Society). Jàngat ci jox oksijëen.

• Jamono Bu Europ (European Respiratory Society) – Jàngat ci jëfandikoo ci wérgu-yaram.

• U.S. National Library of Medicine - MedlinePlus: Test bu deret bu gaz.