Tuxu: Bantéefam, Njàmmam ak Yoonu Jàmmu yu Mën
Lanq ci la?
Lanq, mooy jafe-jafe bu xam-xam ci wàllu yëngu-yëngu yu jëm ci wàllu yaram ngir aar yaram. Mu gën a fees ci jamono bi, bu yaram amee yeneen lu dul baax ci yoon wi, mu jëfandikoo lanq ngir génn leen ci yoon wi. Jafe-jafe ju mag ju lanq mooy aar yoon wi ci lu dul baax, ci yeneen mikrobu walla muc bu bari, ngir yoon wi sax ci wàllu yaram. Lanq bu gàtt, loolu day fees ci xel bu yaram amee jafe-jafe bu yàgg. Waaye bu lanq bi amee ñetti ayu-bés walla gën, te du gëna baax, loolu man na doon alal bu yàgg ci yaram, te war na am ay jëfandikukat ci wàllu yaram.
Lanq yi nekk ci nattu yi?
Tur ak jamono ju lanq, mooy lu am solo ngir xam lu tax, ak lu war a jëfandikoo ngir wone jafe-jafe bi. Lanq yi gëna am ci jamono yi ni mel ni:
Lanq bu ñàkk muc
Lanq bu ñàkk muc day am ci jamono bi, te du am muc, te gën a wone xel bu yaram amee xel bu xeeñ walla xel bu xas. Virus, alerji ak muc bu ñàkk ndam (reflü) lañu gëna tax. Bu dafa yàgg, man na tax xel bu yaram xas ak jafe-jafe ci nelaw.
Lanq bu muc
Ci lanq bu muc, yoon wi day jëfandikoo muc bu bari ngir génn ko. Gëna am ci jamono bi ci jafe-jafe yu am ci yoon wi, sinusit, bronxit walla zapale. Muc bi am ci yaram, ak jamono ju muc bi, man na wone alal bi am ci yaram. Bu muc bi amee xel bu xeeñ walla yàgg, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lanq bu yàgg ak bu dul gëna baax
Lanq bu am ci ñetti ayu-bés walla gën, te sax ci yaram, man na wone asthm, reflü, bronxit bu yàgg ak yeneen jafe-jafe yu mag ci yaram. Ci jamono bii, war na am ay jëfandikukat ak xam-xam bu gën a dëgg.
Lanq bu alerji
Lanq bu am ci yaram, mooy jafe-jafe bu yaram amee xel bu xeeñ ci alerji. Gëna am ci lanq bu ñàkk muc, te man na am ci xel bu yaram amee xel bu xeeñ, xel bu xas ak yeneen alerji. Man na gën a bari ci jamono yu am alerji ak jamono yu yaram amee xel bu xeeñ.
Lu tax lanq?
Lanq, ndaxte mooy jafe-jafe bu yaram aar yaram, man na am ci yeneen jafe-jafe yu bari. Gëna am ci jamono bi, virus ak bakteriya ci yoon wi, alerji, ndox bu xas ci yoon wi, ndox bu sigar, muc bu ñàkk ndam, asthm ak KOAH. Jamono ju lanq, jamono ju lanq, jamono ju lanq ak yeneen jafe-jafe, man na wone lu tax lanq bi.
Lu tax lanq bu muc?
Lanq bu muc, gëna am ci jamono bi ci jafe-jafe yu am ci yoon wi. Yaram day jëfandikoo muc bu bari ngir génn mikrobu ak muc bu bari. Sinusit, bronxit ak zapale lañu gëna am ci jamono bi. Lanq bu yàgg walla muc bu xeeñ, man na wone jafe-jafe bu mag, te war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lu tax lanq bu ñàkk muc?
Lanq bu ñàkk muc, gëna am ci jamono bi ci xel bu yaram amee xel bu xeeñ, alerji walla virus. Muc bu ñàkk ndam man na tax. Bu lanq bu ñàkk muc gën a bari ci guddi, muc bu ñàkk ndam man na tax. Bu lanq bu ñàkk muc yàgg, war na xam ndax am na jafe-jafe bu mag ci yaram.
Lu tax lanq ci xale yi?
Lanq ci xale yi, gëna am ci jamono bi ci jafe-jafe yu am ci yoon wi. Ndaxte yaramu xale yi du mat, loolu day tax xale yi amee jafe-jafe bu bari. Geniz ak muc, alerji ak yeneen jafe-jafe ci yaram man na tax lanq ci xale yi. Lanq bu yàgg, bu am ci feebar walla bu am ci xel bu yaram, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lu tax lanq bu yàgg walla lanq bu guddi?
Lanq bu yàgg walla bu gën a bari ci guddi, man na wone asthm, muc bu ñàkk ndam, jafe-jafe yu mag ci yoon wi walla sigar bu yàgg. Bi ñuy nelaw, muc day sax ci yoon wi walla muc bu ñàkk ndam day génn ci yoon wi. Ci nit ñi am asthm, yoon wi day xas ci guddi, te lanq bi gën a bari. Bu lanq bi xas ci guddi, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Yoonu jàmm ci lanq
Ngir wone jafe-jafe yu am ci lanq, man na jëfandikoo yeneen yoonu jàmm ak yoonu yàgg. Waaye yoonu jàmm bi, lanq bi ak turam lañu war a xam.
Naataange ci ndox
Naataange ci ndox, mooy yoonu jàmm bu gëna am ci lanq. Ndox day tax muc bi gën a yàgg, te génn ko ci yoon wi. Day tax xel bu yaram amee xel bu xeeñ, te day jàpp ci wone feebar bi.
Yoonu jàmm ci ndoxu biir kër
Ndox bu xas ci kër, man na xas yoon wi, te day tax lanq bi gën a bari. Ci jamono ju sedd, ndoxu kër bu am ci yaram, day jàpp ci xale yi ak mag yi ci lanq.
Nelaw bu baax ak bu yàgg
Bi yaram nelaw, yaram day jàpp ci wone feebar bi, te yaram day gën a am doole. Bu nelaw bi du baax walla du yàgg, lanq bi ak xel bu yaram amee xel bu xeeñ man na yàgg.
Bàyyi yeneen lu xas
Ndox bu sigar, parfum bu bari, jafe-jafe ci kër ak ndox bu xas; man na tax yoon wi xas ak lanq bi gën a bari. War na nekk ci kër bu set, bu am ndox ak ndoxu kër bu baax.
Noppalu bu baax
War na noppalu ci jamono bi, te war na noppalu ci yaram, ngir yaram am doole. Ci lanq bu am ci feebar, noppalu yaram am solo.
Naataange ci ndox bu dal
Ndox bu sedd walla bu xel, man na xas xel bu yaram, te man na tax lanq bi gën a bari. Ndax loolu, ndox bu dal walla ataya bu dal lañu war a jëfandikoo.
Bàyyi sedd
Raxas ak ndigalu kaw ak wàllu kaw, ci jamono ju sedd, man na aar xel bu yaram amee xel bu xeeñ ak wone lanq bi.
Toogal ci kaw
Ngir wone lanq bu guddi, toogal ci kaw walla toogal ci kaw ci nelaw, man na aar muc bi ci yoon wi, te man na tax yaram gën a am ndox.
Bàyyi alerji ak xeer
Ci nit ñi am lanq bu alerji walla bu ñàkk muc, bàyyi xeer, polen ak yeneen alerji am solo. War na setlu kër gi ak raxas ko, ngir jàpp ci bul fa.
Lekkal bu baax
Bàyyi lekk bu xas, bu am acid ak lekk yu man a tax lanq. Bu lanq bi am ci xel bu yaram, xel bu xeeñ, feebar, walla gëna am ci yaram, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lu war a def ci lanq bu ñàkk muc?
Ngir wone lanq bu ñàkk muc, war na setlu ci xel bu yaram amee ndox. Ndox bu dal, naataange ci ndox ak ndoxu kër bu baax man na jàpp. Bu lanq bi yàgg, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lanq ci jamono ju jigeen am doom
Ci jamono ju jigeen am doom, lanq man na am ndax xel bu yaram amee xel bu xeeñ, feebar walla alerji. Ci wone feebar, war na jëfandikoo yoonu jàmm yu dul am jafe-jafe ci jigeen ak doom: naataange ci ndox, ndoxu kër bu baax, noppalu bu baax ak bàyyi yeneen lu xas. Bu lanq bi gën a bari, feebar walla xel bu yaram amee xel bu xeeñ, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lu man a jàpp ci lanq bu muc?
Ngir muc bi génn, naataange ci ndox war na gën a bari, ndoxu kër bu baax man na jàpp. War na bàyyi ndox bu sigar ak yeneen lu xas. Bu lanq bu muc yàgg, bu am ci feebar walla bu gën a bari, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Lu war a setlu ci lanq ci xale yi
Ci xale yi, noppalu ak naataange ci ndox lañu gën a jàpp. Ndoxu kër bu baax lañu war a jëfandikoo. Warula jëfandikoo garab bu jëfandikukat du ko wax, bu lanq bi yàgg walla bu am ci yeneen jafe-jafe, war na jëfandikoo jëfandikukat.
Yoonu jàmm ci lanq ci bébé
Ci bébé, raxas guñ, ndoxu kër ak setlu bu yàgg am solo. Bu leeral ne lekk bi xas, lanq bi gën a bari walla gën a xas, war na jëfandikoo jëfandikukat ci jamono bi.
Yoonu jàmm ci lanq bu alerji
Prensip bu mujj ci xolal ak yeneen alerji, mooy baaxal ci alerji yi di ko taxawal. Woneek ci biir ak ndox, naan ndox bu bare, jëfandikoo farmasi ak spray bu nopp, bu dogtor jox ndigal.
Naka lañuy wàññi ak jàppale xolal?
Ngir xolal bi gën a yàgg, war nañu jëfandikoo dawal bi taxaw ci suuf. Noppaliku, naan ndox, dund bu baax ak jëfandikoo farmasi bu dogtor jox ndigal, ci ñaari xolal yi, loolu mooy tax xolal bi gën a yàgg. Bu xolal bi yàgg walla gën a metti, war nañu dem ci dogtor.
Laaj yu gëna metti ci kaw
1. Kan mooy xolal bi di metti?
Bu xolal bi yàgg ci fan ñetti ayu-bés, feebar, manul nopp, balgam bu xonq walla xol bu metti, war nañu dem ci dogtor.
2. Ndax xolal bu dul gëna yàgg mooy alal kanser?
Xolal bu dul gëna yàgg du kanser, waaye bu amoon cigare, wàññi yaram, ak metit bu metti, war nañu jëfandikoo jàngat bu yagg.
3. Ndax ci xolal bu xale, antibiyotik laaj na?
Ci xale, xolal bi loolu taxaw ci viral, antibiyotik du laaj. Jëfandikoo farmasi war na ci ndigal bu dogtor.
4. Naka laa wàññi xolal bu guddi?
Yaatal kaw gàddaay, woneek ci biir, baaxul lekk bu metti ci guddi, loolu man na jariñ.
5. Lan la lekk ak naan yi di taxaw xolal?
Lekk bu xonq, bu metti, naan bu xonq walla bu sedd, man na taxaw xolal. Naan bu dal ci xolal laaj na.
5. Ci jigeen bu am doom, lan lañu man a jëfandikoo ci xolal?
Ci jigeen bu am doom, jëfandikoo farmasi war na ci dogtor. Jëfandikoo yoon yu dëgg lañu gëna jëfandikoo.
7. Ci xolal bu balgam, ndax weñu balgam am solo?
Waaw, balgam bu weñ, bu ñuul walla bu xonq, man na taxaw ci feebar walla xaalis bu yagg. Bu balgam bi yàgg walla am xeex, war nañu dem ci dogtor.
8. Ndax xolal bu alerji du yàgg?
Bu alerji taxaw, xolal bi man na yàgg. Bu jëfandikoo farmasi ak woneek ci alerji, man nañu jàppale xolal bi.
9. Ndax farmasi yu xolal man nañu jëfandikoo ci nit ñépp?
Déedéet, bu xolal bi taxawul, farmasi du laaj. Jëfandikoo farmasi bu baaxul man na taxaw xolal bi.
10. Ci xale bu ndaw, kan lañu war a jàppale ci xolal?
Bu manul nopp, bu xonq, bu manul lekk walla feebar bu metti, war nañu dem ci jamono.
11. Naka lañu war a jàppale xolal ci nit ñi am asthme?
Ci nit ñi am asthme, jëfandikoo inhaler, spray walla farmasi yu dogtor jox ndigal, ak woneek ci yeneen alerji, am solo.
12. Naka la sigaar di taxaw xolal?
Sigaar di metti yoonu nopp, di gën a taxaw balgam, di tax xolal bi gën a yàgg, war nañu bayyi.
13. Ndax am na yoon yu dëgg ci kër ngir jàppale xolal?
Naan ndox bu bare, woneek ci biir, naan ataya bu leer, noppaliku, loolu lañu man a jëfandikoo ci kër.
14. Naka lañu jëfandikoo test ci xolal bu yàgg?
Ginnaaw jàngat bu dogtor, bu laaj, man nañu jëfandikoo x-ray, test bu nopp, test bu alerji walla endoskopi.
15. Ndax xolal bu yàgg ci boppam, war nañu dem ci dogtor?
Bu xolal bi yàgg ci boppam, du am solo, waaye bu gën a yàgg walla bu taxaw, war nañu jàngat.
Melooy xam-xam
Organisation mondiale de la Santé (OMS) – “Infections respiratoires aiguës”
Centres pour le contrôle et la prévention des maladies (CDC) – “Xolal ak xolal bu yàgg”
European Respiratory Society (ERS) – Jàngat ak jàppale xolal
American College of Chest Physicians (CHEST) – “Jàngat xolal”
British Thoracic Society – “Jàngat ak jàppale xolal bu yàgg”