Xame bu xol: Màndargaay, ay alal ak yoon yu jëme ci jàppale

Lu muy jëm ci Xol bu Wóor te Naka la di Jëfandikoo?

Xol bu wóor, ci làkk biñuy jëfandikoo ci faj, ñuy wax "miyokard enfarktüsü" te mooy xaalis bu am solo ci wér-gu-yaram, mu gën a xew bu koroner arter yi di xol bi noppaliku walla mu am lu metti ci yeneen yoon, ba xol bi du am ndox mu am oksijëŋ bu doy, di jëfandikoo xaalis bu am solo ci wér-gu-yaram. Bu ndox ak lekk ak oksijëŋ bi neexee, xol bi dina am lu metti ci yeneen yoon, ba ci fànn yu ndaw ci xol bi, cell yu xol bi dañuy ñàkk, te duñu man a dellu. Loolu am na lu ëpp solo, bu ci damm yi ci xol bi, ñuy wax "plak", yaa ngi xëy ci xol bi, di lekk ak kolesterol ak yeneen lu mel ni ko, ba ci jamono ju gëna yàgg, di noppaliku damm bi walla di jëfandikoo pith, ba ci xol bi. Bu ndaje ak faj bu baax te ci jamono jàmm, xol bi dina yàgg ci jàmm, te ci jamono ju nekk, xol bi man na am lu metti ci yeneen yoon.

Xol bu wóor, mooy benn ci li gën a jëm ci ndogal gu dee ci àdduna si, te dafa soxla faj bu yàgg. Jàngat yi wone na ne, bu xol bu wóor du am faj ci jamono jàmm, man na jëfandikoo xaalis yu metti ak yu dul man a dellu ci xol bi.

Lan la Xol bu Wóor di Wone?

Li xol bu wóor di wone, man na yàgg ci nit ku nekk. Waaye li ci gën a metti ci laata, ni ñi ci gën a gis, mooy:

• Ci xol bi, xol bi di metti, walla di xëy, ni ñuy wax ci xol bi, mu mel ni lu metti ci xol bi walla lu yàgg ci xol bi.

• Metti walla lu metti bi di yàgg ci loxo ju cammooñ, ci baat, ci yaram, ci lëndëm walla ci baak.

• Man a am lu metti ci yaram, te man a am lu metti ci yaram bi di yàgg ci xol bi.

• Teru sedd, walla teru sedd bu am ci jamono ju yàgg.

• Xol bi di xëy, walla xol bi di am lu dul yàgg.

• Man a am lu metti ci bopp, walla man a am lu mel ni nit ki di sikk, walla di sikk ci boppam.

• Metti ci ndigg, ndigg di xëy, walla man a am lu metti ci yaram bi di yàgg ci xol bi.

• Yàgg ci gëmmentu, walla yàgg ci yaram, bu mel ni du am lu jëm ci yaram.

• Ci tank walla ci tànk yi, man na am lu metti ci yaram.

• Xol bi di xëy bu yàgg, bu dul yàgg, te bu metti.

• Ci xol bi walla ci kaw yaram bi, man na am lu metti bu dul man a wone lu tax.

Li Xol bu Wóor di Wone ci Jigéen yi

Ci jigéen yi, li xol bu wóor di wone, man na am ci dara, ba ci xol bi du metti. Ci jigéen yi, li gën a metti ci laata, mooy:

• Yàgg ci gëmmentu, te du am lu tax,

• Metti ci nelaw, walla metti ci xel (buleen),

• Metti ci kaw ginnaaw, ci yaram walla ci suuf lëndëm,

• Ndigg di xëy, ndigg di metti, ak man a am lu metti ci yaram bi.

War nañu xam ne, ci jigéen yi, li xol bu wóor di wone, man na am ci dara, ba ci dara du mel ni lu ñuy xam.

Li Xol bu Wóor di Wone ci Nelaw

Xol bu wóor man na am ci nelaw, te man na am ci dara, ba duñu xam. Bu xol bu wóor amee ci nelaw, li gën a metti ci laata mooy:

• Jàpp ci xol bi, di xëy ci xol bi, ba nit ki jóg ci nelaw,

• Xol bi di xëy bu dul am lu tax,

• Teru sedd ak teru sedd bu yàgg,

• Metti ci baat walla ci yaram bi,

• Bopp di sikk ak yàgg ci gëmmentu.

Lan la Tax Xol bu Wóor?

Xol bu wóor, loolu am na ci koroner arter yi, bu benn walla ñaar ci ñoom noppaliku. Li gën a tax loolu mooy:

• Ateroskleroz (damm bu metti): Jamono ji, damm bi di lekk ak kolesterol, man na noppaliku damm bi.

• Jëfandikoo sigaar ak lu mel ni ko: Ñi di naan sigaar, xol bu wóor gën na am ci ñoom.

• Kolesterol bu gëna kawe, bu baaxul, bu ñuy wax LDL (“kolesterol bu bon”).

• Diyabet (xew-xewu sukër): Damm bi du am yëg-yëg, te man na jëfandikoo damm bu metti.

• Tansiyon bu gëna kawe (hipertansiyon).

• Yaram bu mag, te du am lu jëm ci yaram.

• Jëfandikoo ci askan wi: Bu amoon ci kër gi xol bu metti walla xol bu wóor, man na tax loolu.

• Góor-góorlu: Bu nit ki mag, damm bi man na metti.

• Ci jigéen yi, bu nelaw bi weesu, estrojen bu tax xol bi am yëg-yëg, dina gëna néew.

• Ci deret bi, bu am lu wone inflamasyon (misal: C-reaktif protein, homosistein) bu gëna kawe.

Ci kaw loolu, bu nit ki amee stress bu yàgg, walla jëfandikoo yaram bu metti, walla damm bi di yàgg, man na tax xol bu wóor.

Lan la Xol bu Wóor di Mel?

Ci faj, xol bu wóor am na ay tur yu bari:

• STEMI (ST Segment Elevasyonlu Miyokard Enfarktüsü): Koroner arter bi noppaliku, xol bi dina am xaalis bu metti ci yaram bi, te ci EKG, dina am ay yëngu-yëngu yu gëna yàgg.

• NSTEMI (ST Segment Elevasyonsuz Miyokard Enfarktüsü): Koroner damm bi du noppaliku, waaye dina am lu metti, te ci EKG, dina am lu mel ni ST bu gëna kawe.

• Koroner spazm (Unstabil anjina): Koroner arter yi di yàgg, ba ci jamono ju ndaw, waaye war nañu xam ne, bu metti, war nañu jàpp ko ci yaram.

Naka lañuy Xam ne Xol bu Wóor?

Ci ñi ñuy xam ne xol bu wóor am na ci ñoom, jàngat bi war na yàgg te war na am yëg-yëg. Li gën a metti ci laata mooy:

• Elektrokardiyografi (EKG): Dina wone yëngu-yëngu yu xol bi, te man na wone li xol bu wóor di jëfandikoo.

• Jàngat ci deret: Bu baaxul, troponin ak yeneen enzym ak protein yu wone xaalis bu metti ci xol bi, lañuy xool.

• Jàngat ci yaram: Ekokardiyografi (EKO), röntgen ci yaram, walla tomografi (BT) walla manyetik rezonans (MR) lañuy jëfandikoo.

• Koroner anjiyografi: Dina wone fa damm bi noppaliku ak ni mu metti. Man nañu jëfandikoo ko ci faj.

Lan la War a Jëfandikoo Bu Xol bu Wóor di Jëm?

Bu xol bu wóor di jëm, war nañu def lu yàgg, ndax mooy lu am solo ci dund. Li gën a metti ci laata mooy:

• Bu xol bi di metti, bu nit ki amee lu metti ci xol bi, bu xol bi di yàgg ci loxo ju cammooñ, bu nit ki amee yàgg ci gëmmentu, walla bu metti bi di yàgg ci xol bi, war nañu woowu fajkat yi (jappale ci fajkat).

• Nit ki war na toog, te du am lu metti ci boppam, te war na jéem a dëgg.

• Bu mu nekk ci kër gi, war na laaj jappale ci ku ci gëna jege, walla war na tax fajkat yi man a dugg ci kër gi.

• War na jëfandikoo li fajkat yi wax, te war na xaar fajkat yi.

• Du war a naan farmasi ci boppam, du war a def jëfandikoo ci boppam, du war a wax ne "man na yàgg", te du war a wàññi li xol bu wóor di wone.

Faj ci Xol bu Wóor: Lan lañuy Def?

Xol bu wóor, war nañu jàngat ko ci jamono jàmm, te war nañu faj ko ci jamono jàmm. Li ñuy def ci jamono jàmm, mooy tax xol bi du am xaalis bu metti. Li gën a metti ci laata mooy:

• Ci jamono ju ndaw, lañuy jëfandikoo farmasi yu noppaliku damm bi ak farmasi yu wone deret bi.

• Bu koroner anjiyografi wone ne damm bi noppaliku, lañuy def "anjiyoplasti" (balon) walla "stent" ci damm bi.

• Ci ñi ci am, lañuy def "bypass" ci yaram, di jëfandikoo damm bu ñu jël ci yeneen fànn, ba ci damm bi noppaliku.

• Li ci gën a metti, kardiyolog walla fajkat yu xol yi lañuy jàngat.

Bu xol bu wóor amee xaalis bu am solo, nit ki war na naan farmasi ci jamono ju yàgg, te war na soppi boppam. Bu baaxee, war na bayyi sigaar, lekk bu baax, def sport, jàpp sukër ak tansiyon, te jàppale ci stress.

Lan lañuy Def ngir Wàññi Xol bu Wóor?

• Bayyi sigaar ak lu mel ni ko.

• Lekk bu baax, lekk bu yàgg, te war na bayyi lekk yu ñu def, lekk yu am lu metti ak sel.

• Def sport bu yàgg (ci at mi, ci waxtu bu yàgg, ci sport bu yàgg lañuy jëfandikoo).

• Jàpp yaram bi ci boppam.

• Jàngat deret bi, sukër ak kolesterol, ci jamono ju yàgg.

• Bu soxla, jàngat ci fajkat yi ci jamono ju yàgg.

• Jàppale ci faj ci xew-xew yu yàgg (tansiyon, sukër, kolesterol bu gëna kawe).

Lañuy Laaj Ak Yoon-Yoon

Néew na ne ku xol bu wóor am, dina am metti ci xol bi?

Déedéet, xel mu metti ci wàllu xol mooy li ñu gëna gis, waaye du nekk ni ku nekk dina ko am. Ndaxte ci jigéen yi, ñi am xol suukar walla ñi mag, ay laaj yu mel ni xol metti, gëdd walla ay laaj ci ndigg mu xol man nañu am.

Ndax am na jafe-jafe ci jëfandikoo aspirin bi ci jamono bi xol metti?

Aspirin man na fay baax ci ñi am xel mu metti ci xol. Waaye jëfandikoo aspirin war na am ndigalu dogtor ak ndimbalug dogtor, du nekk ni ku nekk man naa ko jëfandikoo.

Lii xel mu metti ci xol dina am ba loolu yàgg?

Ay laaj yi man nañu yàgg ci fukk ak ñaari waxtu walla yàgg ci waxtu wu gàtt. Xanaa laaj yi yàggul, waaye risk bi du gën a yàgg. Ndaxte bu laaj yi jëkk, war nañu wut ndimbalug dogtor.

Ndax xel mu metti ci xol ak xol mu taxawul benn lañu?

Déedéet, xel mu metti ci xol (infarksiu miyokard) mooy bu xol du am oxygène ci beneen boppam; xol mu taxawul (arrest kardiyak) mooy bu xol taxawul ba fàww. Xel mu metti ci xol man na tax xol mu taxawul.

Lu war a def bu xel mu metti ci xol ci jamono bu nekk benn?

War nañu woowee ndimbalug dogtor, su soxlaale, laaj ndimbal ci ku ci gëna jege, te ba dogtor ñëw, war nañu toog ci jàmm ak suuf.

Lu tax ci jigéen yi xel mu metti ci xol am ay laaj yu wuute?

Ci jigéen yi, xel mu metti ci xol man na am ay laaj yu wuute ndaxte ay farlu ak ay wuute ci jëmm ak yaram. Ay laaj yu mel ni gëdd, xel mu metti walla xol metti man nañu am ci boppam.

Ndax am na risk ci xel mu metti ci xol ci ndaw yi?

Waaw, ndaxte ci ay xaalis, ay farlu walla ay xaalis yu jëmm ci yaram, ndaw yi man nañu am xel mu metti ci xol.

Jamono bu xel mu metti ci xol jeexee, kan lañu man a dellu ci dund bu jëm ci kanam?

Ci jamono bii, war nañu topp ndigalu dogtor, ndaxte ci xel mu metti ci xol ak jàmmu dogtor, war nañu topp ndigalu dogtor. Gëna yomb la dellu ci dund bu jëm ci kanam ndaxte war nañu topp ndigalu dogtor.

Lu man a wóor ci wàllu dund ngir wàññi risk bi?

Bayyi sigaar, lekk ba mu neex, def ay sport, wàññi xel ak suukar, jàng ci wàllu suux, lépp loolu man na wàññi risk bi ci xel mu metti ci xol.

Bu amoon ay xel mu metti ci xol ci kër gi, lu war a def?

Bu amoon xel mu metti ci xol ci kër gi, war nga gëna fanaan ci sa dund, topp ndigalu dogtor ak def ay jàmmu dogtor bu yomb.

Ndax ci laaj yi ci xel mu metti ci xol man nañu am ay laaj ci ndigg?

Waaw, ci ay nit, xel mu metti ci xol man na am ay laaj ci ndigg, xel mu metti, xol metti walla xol mu metti ci ndigg.

Ndax yàgg ak wàññi kilo man na tax xel mu metti ci xol?

Yàgg ak wàññi kilo bu baaxul, man na tax xel mu metti ci xol. War nañu wéy ci kilo bu baax.

Ndax check-up man na wóor risk bi ci xel mu metti ci xol?

Jàmmu dogtor ak check-up man na wóor risk bi ci xel mu metti ci xol, te man na tax ñu def ay jàmmu dogtor bu yomb.

Man nañu jëfandikoo

• Organisation mondiale de la santé (OMS) – Maladies cardiovasculaires

• American Heart Association (AHA) – Ay laaj ak ay jàmmu xel mu metti ci xol

• European Society of Cardiology (ESC) – Ay ndigalu syndromes coronaires aigus

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Xam-xam ci xol

• Ay ndigalu The Lancet ak Journal of the American College of Cardiology ci ay jàmmu ak ay xam-xam yu bees