Puriin ak Asit Uriik: Bennal gi ñu am ci yaram ak soloam ci wér-gu-yaram

Pürin yi mbir yu xew ci mbirum dund ak lekk yu nu gëna lekk ci bés bu nekk, ñu am ci jamono ju nekk. Ndaxte ci kaw la, lekk yu ñu jël ci géej, yàpp yu bare, lew, ataya, kafe ak naan yu ñu def ak mburu, ñu am pürin bu bare. Pürin bi jëm ci yaram, ci jamono bu sell, ci yàquwaayu selli selli walla ci lekk, dina génn, te ci jamono bu mujj ci metabolism bi, dina soppi ci asit urik.

Lan la Asit Urik te Naka la ci Yaram?

Asit urik mooy mbir mu am ci yaram bi génn ci pürin yi, bu ñu yàqu. Li gën a bari ci soppi bi am ci beer, waaye ci yeneen organ yi it am na. Li gën a bari ci asit urik bi ci yaram, dina génn ci ndox, ci ndoxal, waaye beneen baat dina génn ci ndoxu nopp. Soppi ak génn asit urik ci yaram, dina yéemu ci nit ku nekk; at, jender ak yoon wi nit di dund, ñu am ci lu bari. Ci mag ñi, asit urik bi ci góor yi, ci diggante 5 mg/dL la, ci jigéen yi, ci 4.1 mg/dL. Waaye, ndimbal yi, ci yeneen xaalis walla yoon, dina yéemu.

Lekk yu am pürin bu bare ci yaram, dina yokk asit urik bi war a génn. Ci jamono bu sell, dina am yéene ci diggante asit urik bi ñu soppi ak bi ñu génn. Waaye, bu soppi bi bare walla génn bi yàgg, asit urik bi ci deret dina yokk (hiperurisemi) walla dindi (hipourisemi).

Asit Urik bu Yokk (Hiperurisemi) ak Ndimbal yi

Bu asit urik bi ci deret yokk ci diggante bi ñu war a am, ñu tudde ko hiperurisemi. Hiperurisemi, dina am bu asit urik bi ci ndoxal du génn bu baax, walla ci pürin bi ci yaram, walla bu pürin bi bare ci lekk. Asit urik bu bare ci deret, dina def kristal ci ngelaw, dina japp gut, te dina am ci beer, dina japp beer, dina def beer bu metti. Bu ñu dencu ko, dina yokk risku beer bu metti ak beer bu yàgg.

Ndimbal yi ci asit urik bu yokk, am na ci ndimbal ci askan wi, beer bu metti, diyabete, yàgg ci yaram, xol bu metti, anemi ak kan bu metti, ak lekk alkool bu bare. Itam, ndoxal bu génn ndox, farmasi yu defar ci yaram, tiroit bu yàgg, kanser ak jàmmu kanser, dina yokk asit urik bi. Yàgg ci yaram, lekk bu yàgg ak lekk bu yàggul, ñu am ci risk yi.

Alal yi ci Asit Urik bu Yokk

Ci jamono yu bare, asit urik bu yokk ci deret, du am alal yu gëna xamle. Waaye ci ñeneen, dina am alal yu mel ni gripp, ak alal yu ci suufu:

• Xol ak metti ci ngelaw

• Ci ëllëg, ngelaw yi dina yokk walla xonq

• Beer bu metti ak ndoxal bu néew

• Yaf, gàcce, ñàkk doole

• Yàgg ci loxo ak tànk

• Metti ci biir

• Yàgg ci xel (bu metti)

• Gut: Metti bu baax ci suuf loxo, xonq ak yaram bu sedd

Naka la Asit Urik bu Yokk ñu xam?

Asit urik bi, ci test bu ñu def ci deret la ñu xam. Test yi, ñu def ci jamono bu ñu xam beer, gut walla beer bu metti. Ci mag ñi, bu asit urik bi yokk ci 7 mg/dL ci góor, 6 mg/dL ci jigéen, ñu xam ne bu yokk la. Waaye, diggante yi, ci laboratuar, dina yéemu.

Naka la Asit Urik bu Yokk ñu jëfandikoo?

Ci nit ki ñu xam ne asit urik bi yokk, ñu xool ndimbal bi ci suufu. Ñu laaj ne lekk yu am pürin bu bare, ñu néewal, naan ndox bu bare, ak yoon wi nit di dund, ñu defal. Bu dogtor bëgg, dina jox farmasi walla jàmmu farmasi. Beer bu metti, diyabete, xol bu metti, ñu jëfandikoo ci jàmmu bi.

Asit Urik bu Néew (Hipourisemi) Lan la? Naka la ci Yaram?

Bu asit urik bi ci deret néew ci diggante bi ñu war a am, ñu tudde ko hipourisemi. Hipourisemi, ci jamono yu bare, du am alal yu gëna xamle; ci jamono yu bare, ci test yu ñu def, la ñu xam. Ndimbal yi ci suufu, am na ci beer bu metti (Wilson), beer bu metti ci ndoxal (Fanconi), kan bu metti ci xel (Parkinson, multiple skleroz), kan bu metti ci yaram, kan bu metti ci deret, lekk bu néew ci protein walla pürin, farmasi yu am ak Cóy. Ci hipourisemi, jàmmu bi ci suufu la ñu laaj.

Naka la ñu wara xam ci dund bu baax?

Ngir asit urik bi ci diggante bu baax, lekk bu yéw, jëfandikoo ci yaram, naan ndox bu bare la ñu laaj. Ndaxte beer bu metti, gut walla asit urik bu yokk, ñu wara xam lekk yu am pürin bu bare, te ñu wara topp dogtor. Bu am alal walla laaj, dogtor la ñu laaj.

Laaj yu ñu laaj bu bare

1. Lan la asit urik?

Asit urik mooy mbir mu génn ci pürin yi ci yaram, te war na génn. Ci jamono bu sell, beer ak ndoxal la ñu génn ko ci yaram.

2. Ban lekk la yokk asit urik?

Pürin bu bare ci yàpp, lekk yu ci géej, beer, niéenti, yeneen lekk (lew), alkool, ataya ak kafe, dina yokk asit urik bi.

3. Lan la asit urik bu bare dina def?

Asit urik bu yokk, dina japp gut, beer bu metti, beer bu metti ci ndoxal, ak yeneen mbir yu metti. Bu ñu dencu ko, dina yokk beer bu metti.

4. Lu tax ñu laaj test asit urik?

Ci jamono bu ñu xam gut, beer bu metti, metti ci ngelaw walla xool beer, la ñu def.

5. Asit urik bu yokk dina am alal bu xamle?

Déedéet, ci nit yu bare asit urik bu yokk du am alal bu xamle. Waaye bu mu metti walla bu mu am, dina am metti ci ngelaw ak yàgg.

6. Naka la asit urik bu yokk ñu néewal?

Lekk yu am pürin bu bare, naan ndox bu bare, yaram bu baax, ak farmasi bu dogtor jox, dina jëfandikoo.

7. Lan la tax asit urik bi néew?

Asit urik bu néew, ci jamono yu bare, dina xam ne am na kan bu metti. Beer bu metti, beer bu metti ci ndoxal, lekk bu néew ci protein walla farmasi, dina tax.

8. Lan la gut ak asit urik?

Gut mooy mbir mu génn ci ngelaw, bu asit urik bi denc, te dina yokk metti ak yàgg. Ci jamono yu bare, dina am ci jamono bu sell.

9. Naka la asit urik bu yokk dina japp beer?

Asit urik bu denc ci beer, dina yokk beer bu metti, te ci jamono bu yàgg, dina yokk beer bu metti ci ndoxal.

10. Naka la may topp asit urik bi ci kër?

Ci kër, du yomb a def test asit urik. Waaye ci test ci deret, ci kërug jàmmu, la ñu topp.

11. Naka la lekk dina jëfandikoo ci asit urik?

Lekk dina am ci asit urik bi, waaye ci jamono yu bare, farmasi la ñu laaj.

12. Ban alal la may laaj dogtor?

Metti bu baax ci ngelaw, yàgg, beer bu metti, yàgg ci yaram, yàgg ci xel, la ñu laaj dogtor.

13. Lan la lekk bu néew ci pürin?

Lekk bu néew ci pürin mooy lekk bu ñu néewal pürin, ngir asit urik bi yéemu.

14. Naka la alkool dina yokk asit urik?

Alkool, ndaxte biir, dina yokk pürin ak asit urik. Néewal alkool dina jëfandikoo ci yéemu bi.

Man yi ñu jëfandikoo

World Health Organization (WHO): Noncommunicable Diseases - Gout

CDC - Centers for Disease Control and Prevention: Gout

American Kidney Fund: Understanding Kidney Stones and Uric Acid

American College of Rheumatology: Yoonu Topp Gout

National Institutes of Health (NIH): Xibaar ci Testu Uric Acid