Lii nga wara xam ci Zatürre (Pnömoni)

Lanuy yu Zatürre (Pnömoni) dañuy wone?

Pnömoni dafa dale ko ci yaram ak jafe-jafe yu am solo ci yaram, te bu kenn ci wàllul, man na indi mbirum dee. Lanuy gëna gëna am ci kaw, daal, dafa am feebar bu kawe ci kaw, dafa am yitte ak sedd, dafa am xolof, dafa am balgam bu bari te bu am weñ (jaale, vert walla xonq). Waaye, am na ay pnömoni yu ni mel ni, ci ndajeem, man na tàmbalee ak ndawlu xel, gàcce, xel bu ñàkk, xolof ak yitte ci loxo ak lëf, ba ci jamono jii, xolof bu ñàkk, feebar bu kawe, xel bu ñàkk ci biir, xolof ak ndawlu xel, te bu ndawlu xel, man na indi xel bu ñàkk. Ndaxte, bu am ci yaram, man na am xolof bu kawe ci yaram, xolof ci loxo, xolof ci yaram, xolof ci kaw, ak xolof bu ñàkk ci yaram.

Lanuy wone ni, am na ci jamono yu ni mel ni feebar bu sedd, te bu am ci yaram, man na mel ni feebar bu sedd. Waaye bu jafe-jafe yi gën a kawe walla bu am ci fan yu bare, ndaxte, bu am ci yaram, am na solo ñu dem ci jàmmu yaram, ba noppi ñu xam ni zatürre du am ci yaram.

Naka lañuy xam ni am na Pnömoni?

Bu dem ci jàmmu yaram, dañuy def ay jàmmu yaram bu am solo, te bu am ay lanuy wone, dañuy def röntgen ci yaram ngir xam ni am na feebar. Ci jamono yu am solo, man na am ay tahlil ci deret ak balgam. Xam-xam bu jàmm, dafa am solo ci jàmmu yaram.

Zatürre (Pnömoni) man na am ci yeneen?

Lu gën a bari ci pnömoni, bakteriya la, virus walla ci jamono yu ndaw mantar la. Feebar yu am ci kaw, ni feebar bu sedd (ni grip), dañuy am ci yeneen, te ci xolof ak ci xolof, man na am ci yeneen. Bu am ci yaram, ay mbir yu ñu jëfandikoo (ni ndox, cuub, lëf) man na indi feebar ci yeneen.

Zatürre, ci ndajeem, ci xale yu ndaw, mag, ñi am xolof bu ñàkk ci yaram walla ñi am feebar bu am solo, man na indi jafe-jafe bu kawe, te man na indi jafe-jafe bu am solo. Ci àdduna si, pnömoni mooy feebar bu gën a bari, te mooy feebar bu gën a indi dee ci àdduna si.

Lanuy indi Pnömoni ci yaram?

Am na ay mbir yu man a indi pnömoni ci yaram. Ñi ci biir:

• Mag ci at: Ñi am 65 at ak gën, risk bi gën a kawe.

• Feebar yu am solo ci yaram: Asthma, KOAH, bronşektazi, feebar ci yaram walla xol, feebar ci nopp walla ci beer, diyabete ak xolof bu ñàkk ci yaram (ni AIDS, feebar ci deret, transplantasyon).

• Sigara ak alkol: Dañuy wàññi yaram.

• Difficulté ci lekk: Ci ndajeem, paralysie, feebar ci xol, feebar ci loxo walla ci yaram.

• Kusma bu bari walla ci jamono yu ndaw, ndox ci yaram (aspirasyon)

• Ameliyat bu am solo ci jamono yu ndaw

• Jamono yu grip ak feebar yu ni mel ni virus am ci àdduna si

Xam mbir yii ak def lu man a def, man na wàññi risk bi ci pnömoni.

Lu man a def ngir wàññi Pnömoni?

Strateji yu man a wàññi zatürre man nañu def ci ay mbir yu bari:

• Defar feebar yu am solo ci yaram ak def ay jàmmu yaram bu am solo

• Ñam bu baax, baax ci yaram, baax ci xol

• Def lu baax ci yaram (sëqël sa loxo, bàyyi jamono yu bari)

• Jàmm ci sigara, alkol ak drogue

• Def lu man a def bu am difficulté ci lekk

• Bàyyi jamono yu bari ci jamono yu grip, jëfandikoo maske

• Ñi am xolof bu ñàkk ci yaram ak ñi ci risk bi, def lu baax ci yaram

Grip ak pnömoni yu ni mel ni man nañu jàpp ci vaksen. Ci ndajeem, grip virus, man na indi pnömoni, te man na wàññi yaram, ba indi pnömoni bu bakteriya. Ndax loolu, ci at bu nekk (ci eylul-ak-kasım), vaksen grip dafa am solo ci ñi am xolof bu ñàkk ci yaram walla ci risk bi.

Kan lañuy jëfandikoo vaksen Pnömokok?

Streptococcus pneumoniae, mooy lu gën a bari ci zatürre ci àdduna si. Vaksen pnömokok, mooy jàpp ci bakteriya bii, ci ndajeem ci ñi am 65 at ak gën, ñi am feebar ci xol-ak-yaram, diyabete, ñi am nopp bu ñàkk, ñi am feebar ci deret, feebar ci beer walla xolof bu ñàkk ci yaram. Ñi am xolof bu ñàkk ci yaram ak ñi am AIDS, man nañu jëfandikoo vaksen. Vaksen bi lañu def ci loxo, te ci at 5 lañu man a defaat.

Vaksen, bu am feebar bu sedd walla feebar bu kawe, du lañu def. Vaksen grip, bu am allergie ci nopp, du lañu def. Vaksen grip ak pnömokok, lanuy indi jafe-jafe bu ndaw, te dañuy gëna gëna am ci loxo, xolof bu ndaw, xel bu ndaw, feebar bu ndaw.

Naka lañuy defar Zatürre (Pnömoni)?

Ci ndajeem, ay pnömoni man nañu def ci kër, waaye bu am jafe-jafe bu kawe walla ci risk bi, dañuy def ci jàmmu yaram. Defar bi, dafa dale ci lu indi zatürre, xaalis yaram ak lanuy wone. Ay ndawlu yaram yu laaj, antibiyotik (ci pnömoni bu bakteriya), feebar bu ndaw ak ndox bu bari lañu laaj. Bu am jafe-jafe bu kawe, man na laaj ndawlu yaram ci jàmmu yaram.

Defar bi bu tàmbalee ci jamono bu ndaw, man na indi jàmmu yaram bu baax. Waaye bu defar bi tàmbalee tarde walla bu am jafe-jafe bu kawe, man na indi jafe-jafe bu kawe ak dee. Ndax loolu, ñi am feebar, dañuy topp lu jàmmu yaram laaj.

Lañuy laaj ci lu gën a bari

1. Zatürre (pnömoni) man na am ci yeneen?

Ay virus ak bakteriya yu indi zatürre, man nañu am ci yeneen. Ci ndajeem, feebar ci kaw (ni grip) dafa am ci yeneen, waaye du ñépp ci pnömoni yu indi feebar bi am ci yeneen.

2. Zatürre ci ban at la gën a metti?

Ci ndajeem, xale yu ndaw, xale yu ndaw, ñi am 65 at ak gën, ñi am feebar bu am solo ak ñi am xolof bu ñàkk ci yaram, zatürre man na am jafe-jafe bu kawe.

3. Lanuy wone ci ndajeem zatürre?

Ci ndajeem, feebar, yitte, sedd, xolof ak balgam lañuy wone. Xel bu ñàkk, ndawlu xel ak xel bu ñàkk man nañu am ci kaw.

4. Naka lañuy xam ni am na pnömoni?

Jàmmu yaram, röntgen ci yaram ak bu laaj, tahlil ci deret walla balgam lañuy def.

5. Ci ban jamono lañuy dem ci jàmmu yaram?

Feebar bu kawe, xolof bu kawe, balgam bu weñ, xolof bu ñàkk walla bu xam ne xel bu ñàkk, war nga dem ci jàmmu yaram.

6. Man nañu defar zatürre ci kër?

Bu am jafe-jafe bu ndaw, ndawlu yaram ak defar bu laaj lañu man a def ci kër. Waaye bu lanuy wone gën a kawe, ci risk bi nga ci, walla bu feebar bi gën a metti, war nga dem ci jàmmu yaram.

7. Kan lañuy jëfandikoo vaksen grip ak pnömokok?

Ci ndajeem, ñi am 65 at ak gën, ñi am feebar bu am solo, ñi am xolof bu ñàkk ci yaram ak ñi ci risk bi, lañuy laaj. Nga laaj sa jàmmu yaram ci risk bi.

8. Naka lañuy jàmm ci pnömoni?

Ñu bare ci ñi am feebar, ci fan yu bare lañu man a jàmm. Waaye ci at, feebar yu am solo walla bu am jafe-jafe bu kawe, jamono bi man na gën a yàgg. Nga noppaliku ak topp jàmmu yaram.

9. Zatürre man na dellu?

Waaw, ci ñi am ci yaram, zatürre man na dellu ci fan yu bare. Risk bi ci yaram man na indi loolu.

10. Jafe-jafe yu vaksen bi am nañu solo?

Gëna gëna ndaw lañu, te ci jamono bu ndaw lañu am; xolof ci loxo, feebar bu ndaw, xel bu ndaw lañuy wone. Bu am jafe-jafe bu kawe, nga laaj jàmmu yaram.

11. Sigara ak alkol man nañu indi risk ci pnömoni?

Waaw, sigara ak alkol bu bari dañuy wàññi yaram, te man nañu indi risk ci pnömoni.

12. Bu am zatürre, naka lañuy wàññi sa bopp?

Noppaliku, naan ndox bu bari, jëfandikoo ndawlu yaram bu laaj, bàyyi jafe-jafe bu metti, te bàyyi jamono yu bari ak ñi ci kaw.

13. Lanuy gën a am solo ci wàññi zatürre?

Jëfandikoo aşı, toppi ndigal yu sell, doxal ci lu waral xel ak jàmm, ak defal ay jàngat ci yaram sa yoon, dañuy yoon yu gën a am solo ci wàllu wéy ci pnömoni.

Màndarga yi

• Jamono Bu Yàgg ci Yaram (WHO), Mbooloo ci pnömoni ak rapor yu àdduna ci pnömoni

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Pneumonia — Jàmm, Alal ak Yeneen Jàmm

• European Respiratory Society (ERS), Pneumonia: Ndigal ak Yeneen Ndigal

• American Thoracic Society (ATS), Ndigal ci Pneumonia bu mbooloo

• The Lancet Respiratory Medicine, Yaram ak àddina ci wàllu jëfandikoo bi ci pnömoni