Wawa p'unchaykuna wiñaykuna: Imataq kayqa ninqa, imatapas ayllukunapaq yuyaykuykuna
Wawaqkuna paqarinmanta kawsayninpa ñawpaq watawanmi utqaylla hukchasqakunata rikuchkan, wiñaykuchkan. Kay wiñaykuykunapa hukninmanta, wiñay tukuykuna, wawaqkuna utqaylla pisi punchawpi yuyaywan chaylla ch'uyanchaywanmi hatun puriykuna ruwanku, kayqa sapaq kawsaypim ruwasqa pacha. Wakinkunaqa 2 wata chaykama sapa wawa kay pacha tukuykuna ruwanku, ichaqa sapa wawapa wiñay tukuykuna ruwasqanqa mana sapaqchu.
Wiñay Tukuykunamanta Runaq Yachaykuna
Wiñay tukuykuna; wawaqkuna sapa semanapi wiñayninpi rikuykuna, pisi punchawmi ichaqa aswan utqaylla hukchasqakuna ruwasqa pacha. Kay pachaqa sapa 2 hasta 4 punchawmi kachkan, ichaqa aswan punchawkama puriyta atinchik. Mana yachaykuchkanmanta, wiñay tukuykuna mana unquy ni chinkaypa unquywanmi, ichaqa kawsaypi allin wiñayninpa hukninmanta.
Aswan mama-taytakuna, wawankunapa wiñay tukuykuna pacha punchawkuna ruwasqapi, ruranankunata utqaylla hukchasqakuna rikuyta atinku. Puñuy ruwasqanpa chinkay, mikhuy munayninpa miraykuy utaq pisiykuy, ch'uyanchay, ñañaypa utaq taytapa qipaynin, chaylla ch'uyanchay utaq ñawpaqman chinkay, aswan waqaykuy hina rikuykuna kay pachapi sapaqmi. Kay hukchasqakuna mama-taytakunapaq manam allinchu, ichaqa sapaq punchawpi chaylla chinkayta atinchik.
Wiñay Tukuykunapa Hatun Rikuykuna Imataq?
Wawaqkunapa wiñay tukuykuna punchawkunapi rikuykuna kaykuna:
Pisiy mikhuy utaq utqaylla mikhuy munaynin
Mama utaq taytaman aswan qayllay munaynin
Sapa p'unchaw mikhuyta munay utaq mikhuyta saqiy
Aswan waqaykuywan ch'uyanchay
Puñuyta qallarichiyta sasachakuy utaq puñuy ruwasqanpa chinkay
Ch'uyanchaywan waqaykuy pacha
Ñawpaqta munasqan pukllay utaq ruraykunaman mana munaynin
Hatun ruphay, ch'iri utaq ch'aki hina tiyanakuy (pisi punchawmi)
Sapa sapa kawsayta munaychu, aswan qipaynin ruranakuy
Sapa wawapi kay rikuykuna tukuyqa mana rikuykuchkanchu. Chaymanta, wakin wawakunapi llañu ch'uyay utaq pisiy unquy hina rikuykuna rikuyta atinchik. Kay rikuykuna sapaqmi wiñay tukuywanmi; ichaqa rikuykuna aswan punchawmi utaq hatunmi, hampiyuq runawan rimanakuyqa wakinmi.
Wiñay Tukuykunapa Imaynaq Kunan Kunanmi?
Wiñay tukuykunapa ima chaymi yachaykuchkanchu. Chaymanta, wawaqkunapa kurkuwan yuyayninpa wiñayninwanmi wakin ima chaykuna rimaykuchkan:
Uma wiñaynin: Ñawpaq iskay wata, uman aswan utqaylla wiñayninpa pacha. Kay pachapi ñitin rurukunawanmi musuq tinkuykuna ruwanku, wawaqkuna aswan yuyaywan kurkunawanmi yachaykuna ruwanku.
Hormonakuna: Wiñay tukuywanmi wiñay hormonakuna, hukninmi wiñaynin hormonakunapa llamk'aynin aswanmi. Kaymi sunqupa hukchasqakuna ruwachiyta atinchik.
Puñuy ruwasqan: Wawaqkunapa wiñayninpi puñuyta ruray aswan sasachakuyta atinchik. Puñuy pachapi llamk'ay proteinakuna wiñayninman uman llamk'ayninmanmi yanapachkan.
Mikhuy: Wawapa allin, k'uchu mikhuyta mana ruwasqanqa wiñay tukuykuna ruwasqanta llamk'achkan. Tukuykuna pachapi mikhuy munayninpa k'uchuy rikuyta atinchik.
Sumaq kawsaypa hukchasqakuna: Wasi muyuy, ayllupi musuq runapa yaykun, kaykuna wawakunapi sunqupa ch'uyanchaywanmi wiñay tukuykuna rikuyta atinchik.
Sapa runapa ch'iqnin: Sapa wawapa paqarin, kawsaypa ima ch'iqninmi sapaq. Chaymi wiñay tukuykuna pacha, hatun, rikuykunaqa hukchasqakuna ruwasqankuchkan.
Wiñay tukuykuna sapaqmi allin wiñayninpa rikuykuna. Ichaqa mama-taytakuna, manam allinchu rikuykuna rikuyta atipunkuqa hampiyuq runaman rimanakuywanmi allin puriyta atinchik.
Imayna Pachakunapi Wiñay Tukuykuna Rikuyta Atinchik?
Yachaqkuna, wawaqkuna paqarinmanta ñawpaq 20 killapi chaylla 10 wiñay tukuykuna ruwanku. Kay tukuykuna sapaqmi huk semanapi rikuyta atinchik. Ichaqa sapa wawapi kay pacha pisi punchaw utaq semanakunapi hukchasqakuna ruwasqankuchkan, aswan paqarin wawakunapi semanakunapa yuyayninpi paqarin punchawta yachachkan.
Wiñay Tukuykuna Aswan Rikuykuna Pachakuna:
1. semana: Musquy wiñaynin qallarinqa. Wawa llaqtaman rimaywan, uya k'uyuchkanwanmi kutichiyta qallarinqa.
5. semana: Sunqupa yachaynin aswanmi. Wawapi waqaykuywan ch'uyanchay rikuyta atinchik.
8. semana: Kutichiy pacha. Wawa mama-taytapa uyaman kutichiyta atinqa, imaymana ruranakunata qatiq.
12. semana: Imitay yachaynin wiñan. Wawa rimaykuna, uya k'uyuchkan imitayta qallarinqa, kurkunapa llamk'ayninmi wiñan.
19. semana: Imaymanaman ruk'uy, hap'iy, qatiy qallarinqa.
26. semana: Ayllupi rimay yachaynin aswanmi; 'mama' utaq 'tayta' rimayta qallarinqa, pukllayta ruwan, huk runaman kutichiyta atinqa.
37. semana: Kurkunapa puriy, tinkuy wiñan; wawa sayayta, ñawpaq puriyta yachayta munan.
46. semana: Rimay yachaynin wiñan, musuq simikuna, pisi rimaykuna ruwasqan qallarinqa.
55. semana: Ch'iqnin chinkayta atiy yachaynin wiñan; pisi ch'iqninwanmi atiyta atinqa.
64. wan 75. semana: Sapaq kawsaywan, yachaynin wiñan; sapaqmi imaymana ruranata atinqa, pukllaykuna yuyaynin rikuchkan.
Iskay wata chaykama puriq wawakunapi wiñay tukuykuna sapaqmi pisi, aswan mana ch'uyanchaywanmi ruwasqankuchkan.
Wiñay Tukuykunapi Mama-Taytakuna Imata Ruwanku?
Wiñay tukuykunapi wawapa sapa punchaw ruranin chinkayta atinchik. Kay pachapi sumaq sunquwan, yachaywan, yanapaywan kawsayta ruray, wawapa kay pachata aswan allin puriyta yanapay. Sumaqmi puñuywan mikhuywan chinkayta atinchik; chaymanta k'uchuyta ruray, wawapa munayninman yuyaywanmi punchawta saqiy.
Kay pachapi yachaykuna:
Wawapa kawsaypi allin kawsayta rikuchiy, qayllaykuyta rikuchiy.
Pisiy mikhuy utaq utqaylla mikhuy munaynin yachaywan qhaway; wawata mana ch'uyanchaywan allin mikhuywanmi uyariy.
Puñuy ruwasqanpa chinkayta yachaywan qhaway; aswan puñuy utaq qhaway pachapi qayllaykuy.
Mikhuyta munaychu, ch'uyanchaywanmi, sumaq sunquwanmi kawsayta ruray.
Utqaylla utaq hatun rikuykuna (hatun ruphay, aswan punchaw waqay, ch'iri, hatun ch'uyanchay hina) rikuyta atinqa, hampiyuq runamanmi rimanakuy.
Wiñay tukuykunawanmi yachaykuna, hampiyuq runapa yachayninwanmi rimanakuy aswan allinmi.
Sapa Punchaw Tapukuna
1. Wiñay tukuykuna wawaqkunapi imayna punchawmi ruwanku?
Wiñay tukuykuna sapaqmi paqarinmanta ñawpaq 20 killapi, huk semanapi ruwanku. Ichaqa sapa wawapi kay pacha pisi hukchasqakuna ruwasqankuchkan.
2. Wiñay tukuy rikuykuna ch'uyanchay utaq pisiy mikhuy imayna punchawmi kachkan?
Kay rikuykuna sapa 2 hasta 4 punchawmi kachkan, sapaqmi chaylla chinkayta atinchik. Rikuykuna aswan punchawmi utaq hatunmi, hampiyuq runamanmi rimanakuy.
3. Wiñay tukuykuna unquymi?
Mana, wiñay tukuykuna sapaqmi unquy rikuykuna mana kachkanchu. Kaykuna allin wiñayninpa sapaq kawsaymanta.
4. Wawa wiñay tukuyta ruwasqankuchkanqa imata ruwani?
Wawaman sumaq sunquwan, yachaywan kawsayta ruray, qayllaykuyta rikuchiy aswanmi. Mana atinqa hampiyuq runamanmi rimanakuy.
5. Wiñay tukuykuna sapa wawapi hukchasqachu?
Mana, wiñay tukuykuna wawamanta wawaman hukchasqakuna ruwasqankuchkan. Pachaynin, rikuykuna, pacha sapa runapa ch'iqninmi.
6. Wawapa wiñay tukuy rikuykuna yachayta imaynaqmi kay allin?
Wawaqkunapa sunquwan kurkunapa wiñaynin allin puriyta yanapaypaq, kay pachapi ruranankunapa hukchasqakuna yachay, mama-taytakunapa ch'uyanchayta chinkayta atinchik, munayninkunata aswan allin qhawayta atinchik.
7. Wiñay tukuy pachapi ruphay utaq ch'uyay rikuyta atinqa imata ruwani?
Pisi ruphaywan ch'uyaykuna wiñay tukuywanmi. Ichaqa hatun ruphay, aswan punchaw waqay, ch'iri, hatun ch'uyay rikuyta atinqa hampiyuq runamanmi rimanakuy.
8. Paqarin wawakunapi wiñay tukuykuna imayna yachayta atinchik?
Paqarin wawakunapi wiñay tukuykuna semanakuna paqarin punchawmanchu, yuyayninpa paqarin punchawta yachachkan.
9. Wiñay tukuykuna wawapa wiñayninpaq imaynaqmi allin?
Kay pachakuna, aswan yuyaywan kurkunapa yachayninpa ñawpaqta yachayta qallarirqankuchkan, uman kurkunapa wiñaynin aswanmi rikuyta atinchik.
10. Wiñay kutiykuna waqtanpi ñuñuykuy ruwanakuyqa hukninchikmanmi hukchasqachu, imataq ruwasayta munani?
Wawaqa ñuñuyta munaymanchu utaq muyuyta munaymanmi. Amata chinkaychu, ama qollqaychu, mana chaykuchu, kaykunata rurayta munankiqa hampiqwan rimanakuy, allin ruwasayta maskhay.
11. Wiñay kutiykuna waqtanpa pisi punchawkuna imaynataq?
Achka punchawmi chaykunam kachkan, wakin kutillaqmi huk semana utaq aswan pisi punchaw kachkan. Sumaqmi wiñay kutiykuna pisi punchawmi, mana chaykuchu, chaykunam aswan chaykuchu, hampiyuqpa yanapayninmi munan.
12. Wiñay kutiykuna allin kayta munaspa imakunataq yuyarini?
Wawataqa mana qollqaychu mikuy, kawsaypi allin, qasiq kayta churay, waqaychaykuy, musuq puñuy munayninman, munayninmanmi yuyaykuy.
13. Kawsaypa hukchasqakuna wiñay kutiykuna ruwanakuyta ruwachkanchu?
Arí, kawsaypa hukchasqakuna, llakikuymi wiñay kutiykuna ruwanakuyta qallarichiy utaq pisi punchawta ruwachiy.
14. Wiñay kutiykuna qhipan wawapa imayna wiñaykuna rikuykuchkan?
Musuq ruraykuna, llaqta masikuna, wiñay yachaykuna, simi wiñaykuna, sapa sapa puriyta munaykuna rikuykuchkan.
Qillqakuna
World Health Organization (WHO). “Infant and young child feeding: Model Chapter for textbooks for medical students and allied health professionals.”
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). “Child Development: Infants (0-1 year).”
American Academy of Pediatrics (AAP). “Caring for Your Baby and Young Child: Birth to Age 5.”
Pediatrics (Hakemli dergi): “Patterns of growth and development in infants and young children.”
HealthyChildren.org, American Academy of Pediatrics.