Migrenmanta Yachaykuykikunata Riqsichiy: Sutiy, Sapsi Kamachiykuna, Rikuykuna, Mana Chinkaykuykuna
Migrenpaq imayna kasqanwan huk ñawpaq uma nanaykunawanqa rikhurqan?
Migrenqa, kawsaypa ima pachapi qallarisqachu, wakin kutikutikunawanmi rikhur, huk ratukunaqa horaswan, wakin ratukunaqa punchawkuna rikhurqachu, huk ñawpaq uma nanaypa kastanmi. Aswanmi llamk'aykunapi kachkanku runakunata chinkachin, llaqtapiqa lamar qochapi, kawsay chinkayuq unukunawanmi ñawpaqpi kachkan. Sumaq warmikunapi, qariwan rikhuy aswanmi; achka yachaykunapi warmikunapi phishqa runamanta huknin, qariwanqa iskay chunka runamanta huknin migrenwan kachkan. Wawa kawsaypi qallarisqachu, ichaqa hukninqa wayna kawsaypi qallariy, kutikutikunawanmi, sapa watapi, mana allin warmi kawsaypiqa, chayqa chinkayta atiy.
Migrenpaq klinikapaq imayna kasqankuna?
Migrenqa, kawsaypi tukuy pacha rikhurqaq, huknin kutikutikunawan ñawpaq uma nanaypa atakukunawanmi rikhur, neurologikupi huk sindromom. Tipikupi atakukunapi rikhurqaq ñawpaq uma nanayqa huk laduwanmi kachkan, sapa kutiqa chaymi chaypi, chayqa chinkay, chinkay nanaymi. Nanaywanmi aswanmi chinkay, wiksay chinkay, qhawariywan, uyariywan chinkaywanmi rikhur. Wakinkunaqa atakukunapi mana nanaywanmi kawsanku.
Migrenpaq rikhurqanpi genetikapaq ch'usaymi hatun ruwanakunata ruwachkan. Ayllupi chay kasqankunapi migren risku aswanmi. Ichapas genetikamanta, lamar qochapi chay ruwanakunam chay unukunata ruwachkan. Migrenqa mana sapa genetikamanta unukuqchu, genetikawan lamar qochawanmi ruwanakunata ruwachkan, chayta yachayqa aswanmi.
Migrenpaq hatun kastankuna imanakunata?
Migrenqa, klinikapi huk iskay kastamanmi rakisqa:
Aura mana kasqayuq Migren: Aswan rikhurqaq kastanmi. Ñawpaq uma nanay atakqa tipikupi tawa - pachak iskay chunka iskayniyuq horas rikhur. Nanayqa aswanmi huk laduwanmi kachkan, kawsaq ruraykunawanmi chinkayta atiy. Atakukunawan qhawariywan uyariywan chinkaymi rikhur.
Aurayuq Migren: Migren unuqkunamanta chunka hukniyuq pachapi kachkan. Ñawpaq uma nanay qallarisqanpita ñawpaq – tipikupi huk hora ñawpaq – unuqkunapi chaylla qhawariy chinkay (zigzag siqikuna, qhawariylla chinkay, qhawariy p'unchaypi ch'usaqkuna), chinkay, ch'usay, uma muyuy, rimay chinkaywanmi rikhur. Aurayuq auramanachu atakukunawanmi chinkay kachkan.
Kaykunamanta, mana aswan rikhurqachu, ichaqa kronik migren (killa sapa p'unchay chunka phisqayuq ñawpaq uma nanay, pusaq p'unchay migren atakwanmi rikhur), imayna kastankunam rikhur.
Imayna migren rikhur? Imayna ch'usaykunam atakukunata kallpachin?
Migrenpaq imayna rikhurqanta tukuy yachay atiychu, unukuqpa uma lamar qochawan sinirwan ruwanakunam chay unukunata ruwachkan. Migren unuqkunapaq sinirpa chawpipi, huknin ch'usaykunam atakukunata kallpachin.
Genetikamanta ch'usaykunam migren rikhurqanta ruwachkan; ayllupi migren kasqankunapi risku llaqta chawpipi aswanmi. Chaymanta, chinkay, mana allin puñuy, hormonapaq ch'usay, pacha ch'usay, imayna mikhuy upyay, lamar qochapaq aswanmi, uyariywan chinkay, chaykunam sapa runapaq migren atak kallpachin.
Migrenpaq rikhuykunata imayna rikusunki?
Migrenqa tipikupi, tawa hatun pacha kutin kutin rikhur:
1. Prodrom Pacha:
Atak ñawpaq horaswan utaq huk punchaw ñawpaqpi, aswanmi phiñasqa, sunqu chinkay, mana munasqa, puñuywan mikhuywan chinkay, kunka llañuywanmi rikhur.
2. Aura Pacha:
Migren unuq sapa runapi mana rikhurqachu, ichaqa hukninpi ñawpaq uma nanay ñawpaqpi utaq chaywanmi, huk pacha qhawariy, uyariy utaq neurologik chinkay (qhawariy chinkay, qhawariy p'unchaypi ch'usaqkuna, chinkay, ch'usay, rimay chinkay) rikhur. Aura rikhuykunam huk hora hina rikhur.
3. Nanay (Ñawpaq uma nanay) Pacha:
Ñawpaq uma nanayqa tipikupi huk laduwan, chinkay, chinkay nanaymi; ichaqa tukuy umawanmi rikhur. Nanaywanmi aswanmi wiksay chinkay, chinkay, qhawariy, uyariy, k'anchay chinkaywanmi rikhur. Ch'uyma, mana uyariy, mana k'anchaypi puñuy utaq samay aswanmi allinmi. Kay pachaqa horaswan utaq punchawkuna rikhur.
4. Postdrom Pacha:
Nanay chinkaymanta qhipa, runakunapi huk horas utaq punchawkuna ch'usay, ch'usay, aswanmi ñawpaq uma nanaylla, yuyay chinkay rikhur.
Migren imayna rikusun, imayna qhawayta atiy?
Migren qhaway, tipik rikhuykunawanmi klinikapi rikhur. Aswanmi atak qallariy pacha, rikhuykunapaq kastan, ch'usaykunata tapuy. Tipikupi ima ima rikhuykunam mana reqsisqa; ichaqa huknin rikhuy utaq manaraq rikhurqankuchu, aswanmi yachaykunata ruray. Qhaway ruraypi neurologista yachachiqmanta yanapayta munay.
Migren atakukunata kallpachiy ch'usaykunata imanakunata?
Sapa runapaq ch'usaykunam rikhurqachu, ichaqa aswanmi rikhurqankuna kaykunam:
Mikhuy mana mikhuy utaq yuyay
Mana allin puñuy
Chinkay
K'anchay k'anchay, aswan uyariy utaq aswan aswan k'achaykunam
Aqha (aswanmi puka wainata)
Chukula, ruraq aycha, ch'usaylla kawsaykuna hina mikhuy
Hormonapaq ch'usay (uqariy: qilla pacha)
Pacha ch'usay, pacha ch'usay
Kaspi upyana utaq huknin upyana
Kay ch'usaykunata yachay, aswanmi mana ruray, atakukunapaq kutikutikunata chinkayta atiy.
Mikhuy migrenpaq imayna ruwanakunata?
Migren atakukunawanmi huk mikhuykunawanmi rikhur. Sosis, salam, sujuk hina nitratyuq ruraq aychakuna; chukula; tiramin aswanmi qanchisqa kisikuna; huknin q'uchuy upyakuq utaq chiri upyakuq; ch'uyay ch'uyay mikhuywanmi ñawpaq uma nanay kallpachin. Chaymanta kafe, chay utaq aqha rikhuywanmi atak risku rikhur. Chaymi, sapa runapaq ima mikhuy nanayta kallpachin yachay, chayta yachay, allinmi.
Migrenpaq imayna qhaway ruraykuna?
Migrenpaq mana sapa, wiñay qhaway mana rikhurqachu, atakukunapaq kutikutikunata chinkay, kawsaypa allin kayta aswanmi atiy. Qhaway rurayqa runapaq atak kutikutikunapaq, atak chinkaypa kastan, huknin kawsay chinkaywanmi yachachiqmanta ruwasqa.
Qhaway Mank'a
Migren qhawaypi mank'akuna iskay hatun kastaman rakisqa:
Akut atak qhaway: Huk ñawpaq uma nanay kallpachin, ch'usaykunata chinkayta atiy. Sumaq nanay chinkay, nonsteroidal antiinflamatuvar, triptan, huknin migrenpaq qhaway yachachiqmanta ruwasqa.
Qhaway mana kutikutikunapaq (profilaktik) qhaway: Killa iskay utaq aswanmi migren atak rikhurqankunapi, atak kutikutikunawanmi utaq kawsay chinkaywanmi rikhurqankunapi. Beta bloker, antidepresan, antiepileptik, kalsiyum kanal bloker, botulinum toksin tipu A kay kastapi mank'akuna. Qhawayqa sapa kuti, yachachiqmanta ruwasqa kachkan.
Iskay kastapi, mank'akuna yachachiqmanta, yachayta ruwasqa kachkan. Chaymanta, ch'usay utaq chinkay aswanmi, yachachiqmanta antiemetik mank'akuna ruwasqa kachkan.
Mank'a mana qhaway, kawsay ruray chinkay
Migren unuqkunapi kawsay ruray chinkay atakukunata mana ruraypaq hatun ruwanakunata ruwachkan:
Sapa kuti, allin puñuy ruray
Chanin, allin mikhuy ruray
Chinkay chinkay, samay, samay ruray
Sapa kuti ruray, ch'uyay ruray
Ch'usaykunata yachay, chaykunata mana ruray
Chaymanta, magnesio, B2 vitamini, koenzim Q10 hina huknin yanapaykuna migren qhawaypi allinmi nirqanku. Ichapas kay yanapaykuna sapa runapaq mana allinmi, yachachiqmanta ruwasqa kachkan. Qichwa kawsaykuna utaq yanapaykuna akllaypi, ch'usaykunata yachay, siki, huknin organokuna allin kayta yachay.
Migren atakukunata mana ruraypaq imanakunata yachay?
Atakukunata chinkaypaq kay yachaykunata ruraykuchkan:
Sapa kuti mana mikhuyta ruraychu, mikhuykuna mana chinkaychu.
Puñuy ruray, aswanmi mana aswanmi puñuyta ruraychu.
Chinkayta mana ruraypaq samay, yoga utaq samay ruraykunata ruray.
Hava değişimi, lodos, iritasyon sağlayan kokular veya yoğun ışık gibi çevresel tetikleyicilerden mümkünse uzak kalın.
Şüphelendiğiniz besinlerin kaydını tutarak kendinize özel bir tetikleyici listesini oluşturun.
Alkol ve sigara tüketimini sınırlayın ve tütün dumanından uzak durmaya çalışın.
Migrenle Başa Çıkma ve Uzman Desteğinin Önemi
Unutulmamalıdır ki migren tedavi edilmediğinde ya da uygun yönetilmediğinde yaşam kalitesinde ciddi azalmaya yol açabilir. Belirtileriniz sıklaştığında veya günlük yaşamınızı zorlaştırdığında bir nöroloji uzmanına başvurmanız en uygun yaklaşımdır. Uzman değerlendirmesiyle migrene özel kişiselleştirilmiş tedavi ve önerilerden faydalanabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Migren tedavi edilebilir mi?
Migren tamamen ortadan kaldırılabilen bir hastalık olmasa da, uygun tedavi ve yaşam tarzı düzenlemeleri ile atakların sıklığı ve şiddeti önemli ölçüde azaltılabilir. Hastaların önemli bir kısmı uzman önerileriyle rahatlayabilir.
2. Migrenin beyin tümörüyle ilgisi var mı?
Hayır, migren baş ağrıları genellikle beyin tümörleriyle ilişkili değildir. Ancak baş ağrınızda ani değişiklikler, yeni başlayan şiddetli ağrı, nörolojik semptomlar veya farklı yakınmalar varsa mutlaka doktora danışılmalıdır.
3. Auralı migren daha mı tehlikelidir?
Auralı migren, aurasız migrenden genellikle daha tehlikeli değildir. Ancak, aura sırasında nadir de olsa geçici görme kaybı veya konuşma bozukluğu gibi durumlar yaşanabilir. Dostor takibi önemlidir.
4. Çocuklarda da migren görülebilir mi?
Evet, migren çocukluk çağında da başlayabilir. Ancak şikayetler bazen farklı olabilir ve çocuklarda tanı koymak daha zor olabilir. Çocuklarda migren şüphesi varsa mutlaka uzman değerlendirmesi gerekir.
5. Migren ataklarını neler tetikler?
Stres, uyku düzensizliği, öğün atlama, belirli yiyecek ve içecekler, hormon değişiklikleri, aşırı parlak ışık, çevresel koku ve sesler, hava değişiklikleri başlıca bilinen tetikleyicilerdir.
6. Migren için hangi yiyeceklerden kaçınmalı?
İşlenmiş et ürünleri, fermente peynirler, çikolata, bazı alkol türleri, yağlı ve kızarmış besinler, nitrat veya tiramin içeriği yüksek gıdalardan kaçınılması önerilebilir.
7. Migrenin kalıcı bir zararı olur mu?
Migren uzun süreli ciddi bir organ hasarına yol açmaz; ancak tedavi olunmazsa yaşam kalitesini belirgin şekilde düşürebilir.
8. İlaçlarımı sürekli kullanmalı mıyım?
Doktorunuzun önerdiği ilaçları, belirlenen dozda ve sürede kullanmalısınız. Ani değişikliklerden kaçının ve ilacı kesmeden önce mutlaka hekiminizle görüşün.
9. Takviye ürünler migrene iyi gelir mi?
Magnezyum, B2 vitamini, koenzim Q10 gibi bazı takviyelerin faydası olabileceğine dair veriler vardır ancak mutlaka doktorunuza danışarak kullanılmalıdır.
10. Ne zaman doktora başvurmalıyım?
Baş ağrınızda ani ve şiddetli değişiklikler, bilinç kaybı, kusma, çift görme, yürüme güçlüğü veya denge bozukluğu gibi yeni belirtiler eklenirse bir sağlık kuruluşuna başvurmalısınız.
11. Egzersiz migrene iyi gelir mi?
Düzenli hafif egzersiz genel sağlık için olduğu gibi migrenin kontrol altına alınmasında da faydalı olabilir. Ancak ağır egzersiz bazen atakları tetikleyebileceğinden, egzersiz düzeninizi doktorunuza danışarak oluşturun.
Kaynaklar
World Health Organization (WHO) — Headache disorders: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders
International Headache Society (IHS) — The International Classification of Headache Disorders
American Migraine Foundation — Migraine Overview
American Academy of Neurology — Migraine Guidelines
Silberstein SD, et al. "Migraine prevention." The Lancet, 2017.
The Global Burden of Disease Study, The Lancet, 2017.