Uma willaykuy waqaychasqa: imaymana ruwasqakuna, rikuykuna, chay hina kunan p'unchaypi ruraykuna
Yuyayuq Kichkaynin Imayna Ruraykuchkan?
Yuyayuq kichkaynin, yuyayuq willka mayunpa qichwapa chillqaykuna mana kallpachasqayuq utaq ima ruwasqayuqmi, chaymi chaykunam chinkaykuyta churaspa, chaymi chaymi kawsayta chinkachiyta atiykuchkan huk hampiy kamachiy. Sumaqta willka mayun chillqaykuna mana kallpachasqayuqmi, huk phuyu hina puquy (anevrizma) ruwachkan. Anevrizmaqa achka willka mayun t'aqanakunapi ruwasqañam, chay llaqtakunapi, allin willka mayunwan rikhuykuchkan mana allin kayta. Chay phuyu hina ruwasqaykuna aswan ruwasqaykuchkan imayna ruwasqaykuna, yuyayuq aycha utaq muyuripi yawar waqaykuyta churasqaykuchkan.
Yuyayuq kichkaynin, imayna ruwasqaykuna nisqapi iskay hatun ayllukunapi qhawasqanchik:
Ch'iqchiwan ruwasqa yuyayuq kichkaynin: Ch'iqchi, muchuy utaq huk ch'iqchiwan ruwasqaykuchkan.
Sapaq ruwasqa yuyayuq kichkaynin: Ukhunpi willka mayun unquykuna, anevrizma utaq huk hampiy unquykuna ruwasqaykuchkan.
Hukninmi yawar waqaykuy ruwasqaykuchkan imayna yuyayuqpa aycha ch'usaqninpi ruwasqaykuchkan:
Intraventrikular yawar waqaykuy: Yuyayuqpi yaku ch'usaqninpi ruwasqaykuchkan.
Intraserebral yawar waqaykuy: Yuyayuq aychapi ruwasqaykuchkan.
Subaraknoid yawar waqaykuy: Yuyayuqwan q'apaq llikanpa ch'iqninpi ruwasqaykuchkan.
Subdural yawar waqaykuy: Yuyayuq llikakunawan ch'iqninpi ruwasqaykuchkan.
Epidural yawar waqaykuy: Sumaq llikanwan umaq tullu ch'iqninpi ruwasqaykuchkan.
Ch'iqchiwan ruwasqa yuyayuq kichkayninpi, achka ch'usaq ruwasqaykuchkan, sapaq ruwasqa yawar waqaykuyqa aswan huk ch'usaqpi ruwasqaykuchkan. Huk willka unquykuna yuyayuq willka mayun chillqaykuna mana kallpachasqaykuchkan yawar waqaykuyta aswan rikuchiyta atiykuchkan; ichaqa hampiy kamachiywan qhawasqaykuchkan runakunapi chay risku aswan uchuy.
Yuyayuq Kichkayninpa Rikuykuna Imataq?
Yuyayuq kichkayninpa rikuykuna; yawar waqaykuypa chawpin, kallpanchasqanwan, muyuriywanqa hukllaña ruwasqaykuchkan. Hukchasqa kallpanchasqanmi, hukchasqa rikuykuna, aswan ch'iqchi hampiy kamachiyta munachkan. Aswan rikhurqan rikuykuna kaykunam:
Uya huk laduwan ch'iqchi utaq aycha kallpachasqayuq
Ch'ulla aychapi, achka chaki utaq makipi hukchasqa mana unaykuywan, ch'iqchiwan
Maki utaq chaki wiñaykuyta atiyta mana atiy, kuyuykuna mana kallpachasqayuq
Rikuy unquykuna, ñawi wichq'aykuy utaq ñawikunapi mana kamachiywan kuyuykuna
Rimayta rimayta mana atiy, yachayta mana atiy
Mikuyta mana atiy
Wiqsa unquy, qaytu utaq mikuyta mana sumaqta musquy
Aswan ch'iqchi uma nanay, uma muyuy
Yuyaypa ch'iqchi, chinkay utaq hukchasqa puñuyta munay
Sayachiywan kuyuy mana kallpachasqayuq
Qhawariyta mana munay utaq mana kutichiy
Kay rikuykuna, aswan jatun kallpanchasqanwan ruwasqa yuyayuq kichkayninpi aswan rikhuykuchkan. Hukchasqa kallpanchasqanwan, utqaylla ch'iqchi yuyayuqpa musuq yuyaykuna rikhuykuchkan, chaymi utqaylla hampiy wasiypi riqsinapaqmi munay.
Yuyayuq Kichkayninpa Imayna Ruwasqankuna?
Yuyayuq kichkayninpa ruwasqankuna achka. Wata, ayllu unanchasqan, kawsaypa allin kay riskupi ruwasqaykuchkan. Hatun ruwasqankuna kaykunam:
Hipertensión (jatun kallpanchasqan): Aswan rikhurqan riskukunam.
Anevrizma (willka mayun chillqaypa phuyu hina puquy)
Yawar ch'uyay unquykuna, kay unquykunapa hampiykuna
Diabetes, rinon mana allin kay, yawar unquykuna hina kawsay unquykuna
Kaspi upyana, aswan kaspi upyana
Huk llump'a unquykuna, paqarin (ayllu) willka mayun mana kallpachasqayuq
Yuyayuq ch'usaq unquykuna, willka mayunpa ch'iqchi ruwasqankuna
Uma ch'iqchi, urmachiy, ch'iqchi
Ayllu unanchasqan
Kay ruwasqankunam hukkunata atiyta atiykuchkan (kaspi upyana hina), hukkunam kawsaypa ruwasqaykuna utaq hampiy kamachiywan riskuta chinkachiyta atiykuchkan.
Yuyayuq Kichkayninpa Rikuykuna Yachaykuna
Yuyayuq kichkaynin, utqaylla riqsichispa utqaylla hampiyta munay huk ch'iqchi hampiy kamachiy. Sumaqta mana musqusqaykuna rikhuykuchkan, utqaylla hampiy runakunaman riqsichiyqa kawsayta chinkachiyta atiy. Yawar waqaykuy hukchasqa rikuykuna mana rikhuyta atiykuchkan; chaymi riskupi runakuna, uma ch'iqchi kaptinqa utaq yuyayuq kichkaynin musqusqaykuna kaptinqa, huk 24 horas qhawarikuyta munay.
Hampiy kamachiy, yawar waqaykuypa sutinwan, chawpinwanqa hukllaña ruwasqaykuchkan. Hatun munaykuna kaykunam:
Yawar waqaykuypa ruwasqan yachay, qichwanta kontrolay
Yuyayuq aychapi ch'iqchi chinkayta mana kallpachay
Kawsay chinkayta chinkachiy, ch'iqchi ruwasqankuna mana ruwachiy
Yuyayuq kichkaynin riqsisqa runakuna jatun qhawarikuy wasiman apaykuchkan. Hampiyqa aswan ch'iqchi ruwasqaykuchkan yawar waqaykuyta sayachiyta munay, ichaqa uchuy ruwasqankunapi yanapay hampiy allinmi. Qichwanta kutichiy hampiykuna, yawar waqaykuypa kallpanchasqan, chawpinwan, ruwasqanpa sutinwanqa hukllaña ruwasqaykuchkan.
Hampiy kamachiypi, runapa yuyaynin, wayra muchuy, sunqupa ruwasqankuna, aychapa ruwasqankuna qhawarikuyta munay. Qichwanta kutichisqa runakunapi, anestezia qhipa huk horaspi puñuyta mana munay, chaymi yuyaynin qhawarikuyta munay. Yanapay hampiykuna yawar kallpanchasqanta kontrolay, yuyayuq phuyu chinkayta chinkachiy hampiykuna churasqaykuchkan.
Yuyayuq kichkaynin ruwasqa runakuna, kutichiy kamachiypi aycha hamuq hampiy, rimay hampiy, mikuyta mana atiy hampiywan yanapachkan. Yachaq runakunawan ruwasqa kutichiy, allin kutichiyta aswan rikuchiyta atiy.
Aswan Tapukusqa Tapuykuna
Imataq yuyayuq kichkaynin?
Yuyayuq kichkaynin, yuyayuq willka mayunpa qichwapa chillqaykuna chinkaspa utaq ch'iqchi ruwasqaykuna yuyayuq aychaman utaq yuyayuq llikakunawan yawar waqaykuyta churasqaykuchkan, chaymi jatun hampiy unquy.
Imataq yuyayuq kichkayninpa aswan rikhurqan ruwasqan?
Jatun kallpanchasqan (hipertensión), yuyayuq kichkayninpa llaqtapi yachay aswan rikhurqan ruwasqankunam.
Yuyayuq kichkayninpa rikuykuna utqaylla ruwasqanchu?
Arí, aswan runakunapi rikuykuna utqaylla, hukchasqa ruwasqaykuchkan. Utqaylla uma nanay, aychapi mana unaykuy, rimay unquy utaq yuyaynin chinkay aswan utqaylla ruwasqaykuchkan.
Uma ch'iqchi kaptinqa imataq ruwasqa kanan?
Uma ch'iqchi kaptinqa utaq ch'iqchiwan ch'iqchi kaptinqa, uma nanay, qaytu, yuyaynin chinkay utaq kallpachasqaykuyta musquykiqa, utqaylla hampiy wasiman riqsi. Sumaqta huk 24 horas aswan allinmi.
Yuyayuq kichkayninpa chinkay ch'iqchi ruwasqanchu?
Yawar waqaykuypa chawpinwan, kallpanchasqanwanqa yuyayuq ch'iqchi ruwasqaykuchkan, ichaqa utqaylla hampiywan kutichiy aswan rikuchiyta atiy.
Pitaq yuyayuq kichkaynin riskupi kachkan?
Jatun kallpanchasqan runakuna, kawsay unquykuna kachkan runakuna, kaspi upyana, aswan kaspi upyana, yawar ch'uyay unquykuna kachkan runakuna, jatun watayuq runakuna aswan riskupi kachkan.
Yuyayuq kichkaynin atiyta atiykuchkanchu?
Huk riskukunata kontrolaywan riskuta chinkachiyta atiykuchkan. Jatun kallpanchasqanta qhawarikuy, allin mikuy, kaspi upyana mana ruwaspa, kawsay unquykunata hampiy, hampiy kamachiywan riskuta chinkachiyta atiykuchkan.
Yuyayuq kichkaynin ruwasqa runa chaylla kutichiyta atiykuchkanchu?
Runamanta runamanqa, utqaylla riqsichiywan hampiywan kutichiy aswan rikuchiyta atiy. Kutichiy kamachiykunam aycha mana kallpachasqaykuyta chinkachiyta yanapay.
Yuyayuq kichkaynin hampiyqa sapaq qichwanta kutichiywan ruwasqanchu?
Mana. Yawar waqaykuypa sutin, hatun kay, runapa allin kay hampiy kamachiyta yachachkan. Uchuy ruwasqankunapi hampiy kamachiyllam allinmi; ichaqa huk ruwasqankunapi qichwanta kutichiy munay.
Sapa uma nanay yuyayuq kichkayninpa rikuykunchu?
Mana, uma nanaypa achka ruwasqankuna kachkan. Ichaqa utqaylla, jatun, mana rikhurqan uma nanay ruwasqaykuchkan, huk rikuykuna churaspa, hampiy kamachiy munay.
Yuyayuq kichkaynin qhipa puñuyta munay ch'iqchi kachkanchu?
Arí, puñuyta munay utaq yuyaynin ch'iqchi jatun rikuy. Kaypi hampiykamachiqman riqsichiy munay.
Wawa runakunapi yuyayuq kichkaynin rikhuykuchkanchu?
Arí, mana aswan rikhuykuchkanichu, wawa runakunapi ch'iqchi, paqarin willka mayun mana allin kay utaq huk unquykuna ruwasqaykuchkan yuyayuq kichkaynin.
Yuyayuq kichkaynin ruwasqa runaman imataq yanapay ruwasqa kanan?
Runata allin ch'usaqpi wichq'ay, wayra ñan qichariy, atiykuchkanqa ambulancia llamay. Yuyaynin chinkay utaq wayra muchuy mana allin kaptinqa, huk hampiy yanapay suyay.
Qillqakuna
Llaqtanchikpa Kawsay Kamachiy (WHO) – Stroke Fact Sheet
Amerikanu Sunqu Kamachiy (AHA) – Hemorrhagic Stroke Information
ABD Unquy K'ayachiyta Qatichiykuna Hukllachu Qatiqkuna (CDC) – Unquy Kamachiykuna
Europa Unquy Kamachiykuna Rimanakuykuna
The Lancet Neurology – Uyuq Unquy: Kunan Punchaw Riqsichiyta Mana Qatiqkuna