Sinku ñawpaq yachaykuna: ruwanakuna, allin kayninchikpa munaynin, ima hina allin ruwanakuy
¿Imayna kasqa chink'uqa? ¿Imayna ruwanku runpa ukupi?
Chink'uqa, kawsaypi allin kawsayta tarikuspa, kutin kutiyuqmi chayta allichiyta munan. Runpa ukupi chink'uqa mana waqaychasqachu, mana churasqachu; chaymi mikhuywan utaq allin chink'u churasqawan chaskiyta munan. Chink'uqa, runpa ukupi, q'illuy chaymanta hukninmi aswan chaypi tiyan, hinallataq aswan achka kawsay ch'uyanchik rurayninkupi yanapanku.
Chink'uqa kaykunapi ruwanku:
Ruruchakuna wiñay, miray, hukchasqa kawsayta kutichiy
Unay ch'uyanchikpa kallpachiy
Genetik material (DNA) ruraykuna, hukchasqa kawsayta allinchay
Protein ruray
Qhich'uykuna utqay allin kutichiy
Wiñayta, rurayta allinchay
Mikuyta, asiyta allin riqsichiy
Nawi allin kawsayta yanapay
Chink'uqa, kawsay ch'uyanchikpa allinchay, mikhuy ch'uyanchikpa ruwaynin, uma allin kawsay, sinchi ch'uyanchikpa ruwaynin, aswan achka runpa ukupi allin ruwayninta yanapay.
¿Imayna chink'uqa allin kawsayta apachiy?
Chink'u chay allin kawsayta apachiykunata llaqtapi yachanku, yachaywanmi yanapaku. Kay chink'u chay allin kawsayta apachiykunataqa:
Unay ch'uyanchikpa kallpachiy
Chink'uqa, unay ch'uyanchik ruray, miray, ruwayninta yanapay. Chink'u allin chaskispa, runpa ukupi ch'uyanchikta chink'uchikuykuna mana chaykuchkan. Chink'u mana chaskispa, unay ch'uyanchikpa wañuyta, ch'uyanchikpa mana kallpachiyta apachiyta atinku. Kutin chink'u churasqawan, hampiyuqpa rimayninwan, sapa kuti unay ch'uyanchikpa mana allin kawsayta kutichiyta atinku.
Qhich'uy kutichiyta yanapay
Chink'uqa, qara ukupi kollajen rurayta, hukchasqa kawsayta kutichiyta yanapay. Sumaqmi diabeteswan qhich'uy, qhich'uy, qara nanaykunapi chink'u churasqa kremwan utaq hampikunawan yanapayta atinku.
Wiñaywan hamuq nanaykunata piñasqaykuchkan
Yachaykunapi, chink'uqa wiñaywan hamuq nawi nanay (makula chink'uchikuy), pneumonia, yuyay chink'uchikuykuna mana hamuqta yanapayta atinku. Hinallataq, wiñay runakunapi ch'uyanchikpa mana hamuqta yanapayta atinku.
Aknewan qara allin kawsayta yanapay
Chink'uqa, akne hampiykuna, chaymi qara ukupi churaspa utaq mikuywan chaskispa yanapayta atinku. Kaypi, akne churasqayku bakteria mirayta chink'uchikuy, qara ukupi aswan grasa rurayta allinchayta atinku.
Inflamasyon (ch'uyanchik nanay) ch'uyanchikta allinchay
Chink'uqa, unay ch'uyanchikpa sinchi ruwayninta allinchay, oksidativo stress chink'uchikuyta yanapay, ch'uyanchik nanaykunapi yanapayta atinku. Kutin chink'u chaskispa, sunqu nanay, huk kanserkunata, yuyay chink'uchikuykuna ch'uyanchik nanaywan oksidativo stresswan chink'uchikuyta mana hamuqta atinku.
Ch'usay ch'uyanchikpa allinchay
Wawa, wawachaykuna chink'u mana chaskispa ch'usay chink'uchikuyta atinku. Chaymi, Llaqta Kawsay Yanapaynin, ch'usay chink'u churasqawan yanapayta rimanku. Chink'uqa, unay ch'uyanchik kallpachispa, wiksay ch'uyanchikpa ruwayninta yanapay, ch'usayta utqay allinchayta atinku.
Huknin allin kawsayta yanapay
Chink'uqa, aswan q'illu kawsay, ruma nanay, ch'uyanchik, VIH, huknin mana kutichiy kawsaykunapi yanapayta atinku. Ichapas kaykunapi chink'u churasqawan hampiykuna yachachikuqpa rimayninwan ruwasqa kasqanmi yuyariy.
Chink'u mana chaskispa: ¿Pitaq chaypi riskupi? ¿Imayna nanaykunata apachiy?
Chink'u mana chaskispa, aswan runakunapi rikurqan. Allin mikhuywan kawsaykuna mana aswan rikurqan, ichapas mana allin mikhuy, mikhuy ch'uyanchik nanaykunawan (Crohn nanay hina), Warmikuna wawan uywaspa utaq ñuñuywan kawsay, aqa chink'uchikuy hina risku aswan hatunmi.
Chink'u mana chaskispa kaykunawan rikurqan:
Wawakunapi wiñay, ruray mana allin kawsay
Qara ch'uyanchik utaq qhich'uy mana utqay kutichiy
Warmi, qhari wiñayta kutichiyta chink'uchikuy
Kutin ch'usay
Yuyay, ruwaynin chink'uchikuy
Huknin chink'u mana chaskispa mana rikurqan, laboratorio hamuqninwanmi chink'uchikuyta atinku. Mana chaskispa runakunata, hampiyuqpa rimayninwan chink'u churasqawan, mikhuyta allinchaywan yanapanku.
¿Imayna kutin chink'u munan?
Chink'u munaynin, watay, warmi utaq qhari, huknin kawsaykunawan (Wawan uywaspa, ñuñuywan kawsay hina) ruwanku. Wakinkuna watay, runa ayllu chink'u munaynin kaymi:
7 killapi-3 watapi: 3 mg/punchaw
4-8 watapi: 5 mg/punchaw
9-13 watapi: 8 mg/punchaw
14-18 watapi: 9 mg/punchaw
19 watamanta runakuna: 8 mg/punchaw
Wawan uywaspa warmikuna: 11 mg/punchaw
Chink'u churasqawan ruwaspa, hampiyuqpa rimayninwanmi ruwasqa kasqan. Mana hampiyuqpa rimayninwan chink'u aswan chaskispa, mana munasqa chink'uchikuyta apachiyta atinku.
¿Imayna mikhuykuna chink'u churasqa?
Chink'uqa, mallki mikhuywan, uywa mikhuywanmi tiyan. Aswan chink'u churasqa mikhuykuna kaymi:
Qarwa mama uywa mikhuy (istiridya, midya)
Challwa mikhuy (sardina, salmon, dil challwa)
Puka aycha (wakra, oveja)
Aves (wallpa, pavo) wan runtu
Legumbres (garbanzo, lenteja, pallay)
Ñut'ukuna (kaju, nuka, zapallo muju)
Leche mikhuy (leche, yogurt, queso)
Grano lawk'a (avena, kinuwa, puka arroz)
Q'umir rapraq q'achu mikhuy wan arveja
Allin mikhuywan kawsaykuna chink'uqa mikhuywan chaskinku. Mana allin utaq mana kutin mikhuykuna, hampiyuqpa rimayninwan chink'u churasqawan yanapayta atinku.
Chink'u aswan chaskispa: ¿Imayna chay chink'u aswan chaskispa?
Chink'uqa, aswan chaskispa, mana allin chink'uchikuyta apachiyta atinku. Aswan chink'u churasqawan, kutin kutiyuq, mana qatiq chink'u churasqawan, runpa ukupi "chink'u toksisidad" rikurqan. Kay chink'u churasqawan chink'uchikuykunataqa:
Wiksay nanay, qaytu, ch'usay
Wiksay nanay utaq k'uchu
Uma nanay
Q'unqay
Q'ichikuy
Unay ch'uyanchikpa mana kallpachiy
Kutin chink'u aswan chaskispa, chaymanta q'illu, q'illuy hina mineral chink'u mana allin chaskispa chink'uchikuyta atinku. Kay chink'uchikuy rikurqanqa, hampiyuqman riqiyta munan.
Chink'u wan hampikuna ruwaynin
Chink'uqa, huk hampikunawan ruwayninwan chink'uchikuyta atinku, chay hampikunapa chaskisqan utaq ruwayninta chink'uchikuy. Aswan antibiotikokuna, warmi wawan uywaspa hampikuna, ch'usay chink'uchikuy hampikuna chink'u churasqawan mana ruwasqachu. Hinallataq, q'illu, q'illuy, magnesio, kalsio hina mineral churasqawan kutin chink'u chaskispa chink'uchikuyta atinku. Huk hampikuna chaskispa, chink'u churasqawanmi hampiyuqpa rimayninwan ruwasqa kasqan.
Chink'u, chiri nanay wan gripiwan yanapayta atinku?
Chink'u churasqawan, wichay ch'uyanchik nanaywan, chiri nanaywan kutichiyta utqayta atinku yachaykunapi rikurqan. Chink'uqa, unay ch'uyanchikta kallpachispa, nanaykunapa kutichiyta utqay, nanay chink'uchikuyta allinchayta atinku. Ichapas kay ruwayninpi hampiyuqpa rimayninwan ruwasqa kasqan.
Wawan uywaspa chink'u chaskispa
Wawan uywaspa, ñuñuywan kawsaypi, wawapa allin wiñayninpaq, warmipa aswan mineral munayninpaq chink'u allin chaskispa munan. Wawan uywaspa chink'u munayninta, allin chink'u chaskispa, hampiyuqpa rimayninwanmi yachay.
Chink'u churasqawan: ¿Imayna kutin churasqawan?
Chink'u churasqawan, achka chaki chink'uchikuy, akne, ch'usay hina nanaykunapi utaq mikhuywan mana chink'u chaskispa hampiyuqpa rimayninwan ruwasqa kasqan. Chink'u churasqawan aswan formakunapi (tableta, pastilla, jarabe, q'uchu, spray utaq krem) rikurqan; ichapas mana munasqachu utaq mana yachaywan churasqachu, hampiyuqpa rimayninwanmi ruwasqa kasqan.
Rikuykuna tapukuna
1. ¿Imayna nanaykunapi chink'u yanapayta atinku?
Çinko, inmunidad sistema yanapaymanta, llaqta allin kawsaypa waqaychaymanta, qhichu kutichiyta utqaymanta, akne hampiyta ruwanapaq aswan aswan allinmi kan. Ichapas mayqin unquypaq churasqayki chinkuta ruwaspa, hampiqman rimaykuyki chaymi wakinmi kayninmi.
2. Piwan chinkupa mana tiyanan aswan rikuykuchkan?
Chinkupa mana tiyanan; warmi wawan uywasqakuna, uywasqakuna, mikhuypa sistema unquykuna, mikhuy ayllu mana aycha mikhuykuna, aqha upyaykuqkuna chaykunapi aswan rikuykuchkan.
3. Chinkupa aswan tiyanan imayna riqsichkan?
Aswan chinku mikhuykuna, wiksaypi nanay, qaray, ch'iri, wiksay nanay hina mikhuypa sistema ch'inkaykuna rikuykuchkan. Sapa punchaw aswan chinku mikhuykuna huk mineralkunapa chaskiyta mana allin ruwanmanmi puriyta atiy.
4. Chinku hampikuna wan churasqayki atinki?
Chinku huk antibiotikokuna wan mineralkunawan yanapanapaq atinki. Chaymi, sapa punchaw hampikuna mikhuykuchkan chinkuta churasqaykiqa hampiqman willaykuyki.
5. Chinku churasqayki mana mikhuykuchkan chayqa mana allinchu?
Arí, mana mikhuykuchkan wan aswan chinku mikhuykuna kawsay unquykunata apamun. Sapa punchaw hampiqpa willakuywan, hampiqpa churasqayki chinkuta ruwakuy.
6. Wawaqkunapi chinkupa mana tiyanan imayna riqsichkan?
Hatun wiñay mana tiyanan, kutichiy unquykuna, llaqta allin kawsaypa mana kutichiy yarakuna, ruwanakuypa huk kaykunata chinkupa mana tiyanan rikuykuchkan. Riqsiyta yawar hamuqmi munan.
7. Chinku mayqin mikhuykunapi tiyan?
Chinku aswan istiridya, puka aycha, leguminosa, ñut'ukuna, ñuñukuna, lechimanta ruwasqa mikhuy, t'anta, runtu chaykunapi aswan tiyan.
8. Chinku chiri unquyman allinchu?
Huk yachaykuna, chinku churasqayki chiri unquypa pachaqa ch'iknikuchkan, unquypa rikch'aykunata allinchasqanchikta rikuykuchkan. Ichapas sapa chiri unquyman chinkuta churasqayki mana willakuykuchkan; hampiqman rimaykuy aswan allinmi.
9. Chinku kremi mayqin llaqta unquykunapi ruwasqan?
Chinku oksido kremi, aswan pañu, llaqta allin kawsaypa mana kutichiy yarakuna, akne, q'ichu chinkupa yanapay hampiykuna ruwasqan.
10. Chinku churasqayki maypim ruwasqan?
Mikhuywan chinku chaskiy mana allinmi, sapa punchaw ch'iri, mayqin llaqta unquykuna utaq hampiqpa riqsichisqa chinku mana tiyananmi churasqayki yuyarichkan.
11. Chinku warmi wawan uywasqakunapaq allinchu?
Warmi wawan uywasqakuna chinkuta aswan munan, ichapas sapa punchaw churasqayki chinkuta mana aswan churasqayki. Warmi wawan uywasqakuna chinku churasqayki hampiqman rimaykuy.
12. Chinku wan quri churasqayki atinki?
Chinku, quri wan huk mineralkunawan churasqaykiqa chaskiy unaykuchkan. Sapa punchaw churasqayki mana yuyarichkan, pacha chinkuta churasqaykiqa allinmi.
13. Chinku wawakunaman churasqayki atinki?
Chinku, ch'iri hina unquykunapi, hampiqpa willakuywan wawakunaman wan wawapaq churasqayki allinmi.
14. Chinku chukcha chinkayta sayachinki?
Chinku mana tiyanan chukcha chinkayta apamun. Mana tiyanan kutichispa, chinku chukcha allin kawsayta yanapayta atinki; ichapas sapa chukcha chinkaypa chinkupa mana tiyananmi mana causan.
15. Chinku churasqayki k'anchayta apamun?
Chinkupa k'anchayta apamun mana kanchu. Allin mikhuywan wan hampiqpa willakuywan churasqaykiqa chay risku mana rikuykuchkan.
Qillqaykuna
World Health Organization (WHO). Zinc in Human Nutrition: Report of a WHO Expert Consultation.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Zinc.
National Institutes of Health (NIH) Office of Dietary Supplements. Zinc Fact Sheet for Health Professionals.
Mayo Clinic. Zinc supplements: Should I take them?
European Food Safety Authority (EFSA). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for zinc.
American Academy of Dermatology Association. Zinc and Acne.