ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ກ່ຽວກັບໂຣກຊົງຊາ (ໄຟໃນກາງຄືນ)

ໂຊນາ ແມ່ນຫຍັງ?

ໂຊນາ ຫຼືຊື່ທາງການແພດວ່າ herpes zoster ແມ່ນໂລກຕິດເຊື້ອທີ່ເກີດຈາກເຊື້ອໄວຣັສ Varisella Zoster (VZV) ໂດຍປົກກະຕິຈະມີຜືນຜິວຫນັງທີ່ເຈັບ ແລະ ມີຕິ່ງນ້ຳ. ເຊື້ອໄວຣັສນີ້ສາມາດຢູ່ໃນຮ່າງກາຍຫຼັງຈາກເຄີຍເປັນອີດສະຫຼຸດໃນໄວຍະວຸບານ ແລະ ຢູ່ໃນສະພາບຫຼັບ. ຫຼັງຈາກຜ່ານໄປຫຼາຍປີ ຖ້າລະບົບພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ ເຊື້ອຈະກັບມາເຄື່ອນໄຫວໃໝ່ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເກີດໂຊນາ. ຜືນຜິວຫນັງມັກຈະປະກົບຢູ່ພຽງສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງຂອງຮ່າງກາຍ ເຊັ່ນ ຫນ້າອົກ ຫຼັງ ໜ້າທ້ອງ ໃບໜ້າ ຫຼື ສະໂພກ. ໂຊນາອາດຈະເຮັດໃຫ້ເກີດອາການເຈັບຫນັກ ເຜົາຮ້ອນ ແລະ ຄັນຜິວຫນັງ.

ອາການຂອງໂຊນາແມ່ນຫຍັງ?

ການເລີ່ມຕົ້ນຂອງໂຊນາມັກຈະມີອາການເຈັບຫນັກ ແລະ ເຜົາຮ້ອນຢູ່ພຽງຂ້າງເດຽວ. ອາການອື່ນໆຂອງໂຊນາມີດັ່ງນີ້:

• ຄວາມເຜົາຮ້ອນ ການຈີ້ມ ແລະ ຄັນໃນບ່ອນຜືນ

• ຄວາມໄວຕໍ່ການສຳຜັດ ແລະ ອາການຊາຜິວຫນັງ

• ຜືນຜິວຫນັງທີ່ແດງ ແລະ ກາຍເປັນຕິ່ງນ້ຳໃນໄມ່ດົນ

• ອາການເຈັບພື້ນທີ່ ແລະ ຄວາມຮູ້ສຶກຈິກຈິກ

• ຄວາມໄວຕໍ່ແສງ

• ໄຂ້ສູງ ແລະ ປວດຫົວ

• ອາການເມື່ອຍລ້າ ແລະ ເມື່ອຍເຫື່ອຍທົ່ວໄປ

ຜືນຜິວຫນັງມັກຈະປາກົດຫຼັງຈາກມີອາການເຈັບ ແລະ ໄວຕໍ່ການສຳຜັດ 2–3 ມື້. ຜືນເຫຼົ່ານີ້ອາດຈະຢູ່ໄດ້ປະມານ 10–15 ມື້. ຫຼັງຈາກຜືນເກີດກະບົກ ຄວາມສາມາດແພ່ເຊື້ອຈະຫຼຸດລົງ.

ໂຊນາເກີດຂຶ້ນໄດ້ຢ່າງໃດ?

ໂຊນາພົບໃນຜູ້ທີ່ເຄີຍເປັນອີດສະຫຼຸດ ເພາະເຊື້ອ Varisella Zoster ສາມາດຢູ່ໃນຮາກປະສາດຢ່າງບໍ່ເຄື່ອນໄຫວຫຼັງຈາກເປັນອີດສະຫຼຸດ. ຫຼັງຈາກຜ່ານໄປຫຼາຍປີ ເມື່ອລະບົບພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ ເຊື້ອຈະກັບມາເຄື່ອນໄຫວໃໝ່. ໂດຍສະເພາະ:

• ຜູ້ທີ່ອາຍຸ 60 ປີຂຶ້ນໄປ

• ຜູ້ທີ່ລະບົບພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ (ເຊັ່ນ ຜູ້ຮັບການຮັກສາມະເຮັງ ຜູ້ຮັບການປູກຖ່າຍອະໄວຍະວະ ຜູ້ເປັນ HIV/AIDS)

• ຜູ້ທີ່ປະສົບຄວາມເຄັງຕຶງທາງກາຍ ຫຼື ທາງຈິດໃຈ

ມີໂອກາດເກີດສູງກວ່າ. ທຸກຄົນສາມາດເປັນໂຊນາໄດ້ຢ່າງນ້ອຍໜຶ່ງຄັ້ງໃນຊີວິດ ແຕ່ມັກຈະບໍ່ເກີດຊ້ຳ. ຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານບໍ່ດີມີຄວາມສຽງການເກີດຊ້ຳສູງຂຶ້ນ.

ແນວທາງການຮັກສາໂຊນາ

ໃນປັດຈຸບັນຍັງບໍ່ມີວິທີຮັກສາທີ່ສາມາດກຳຈັດໂຊນາໄດ້ແບບສິ້ນເຊີງ. ແຕ່ການແພດສະໄໝໃໝ່ສາມາດຫຼຸດຜົນກະທົບຂອງໂລກ ແລະ ປ້ອງກັນພະຍາດແຊກຊ້ອນໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບ. ເປົ້າໝາຍຫຼັກຂອງການຮັກສາແມ່ນການບັນເທົາອາການ ແລະ ປ້ອງກັນຜົນກະທົບທີ່ບໍ່ພຶງປາດປະສົງ.

ຢາຕ້ານໄວຣັສຈະຊ່ວຍຊະລໍາການເພີ່ມຈຳນວນໄວຣັສ ແລະ ຍ່ອນເວລາຟື້ນຕົວຖ້າໃຊ້ໃນ 72 ຊົ່ວໂມງຫຼັງອາການເລີ່ມຕົ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອສົງໄສວ່າເປັນໂຊນາຄວນພົບແພດຜິວໜັງໃຫ້ໄວທີ່ສຸດ.

ໃນບາງກໍລະນີອາດຈະໃຫ້ຢາບັນເທົາອາການເຈັບ ຄີມຊາພື້ນທີ່ ຫຼື ໂລຊັນ ພ້ອມກັບການບຳລຸງຜິວຫນັງຫຼັງອາບນ້ຳ. ຄວນທຳຄວາມສະອາດບາດແຜທີ່ຜິວຫນັງດ້ວຍນ້ຳຢາຆະນະເຊື້ອ ແລະ ດູແລຕິ່ງນ້ຳຢ່າງລະມັດລະວັງ. ຖ້າຜູ້ປ່ວຍມີໄຂ້ສູງ ອາດເພີ່ມຢາລົດໄຂ້ໃນການຮັກສາ.

ອາການເຈັບປະສາດທີ່ຮຸນແຮງ ແລະ ຢູ່ດົນ (ເປັນເດືອນ ຫຼື ບາງຄັ້ງເປັນປີ) ຈາກໂຊນາເອີ້ນວ່າ postherpetic neuralgia. ໂດຍສະເພາະໃນຜູ້ສູງອາຍຸ ແລະ ຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ ອາດໃຊ້ຢາຕ້ານຊື້ມເສົ້າ ຢາປະສາດ ແລະ ແຜ່ນບັນເທົາອາການເຈັບເພີ່ມເຕີມໃນການຮັກສາ.

ຜູ້ທີ່ຕັ້ງຄັນແລະເປັນໂຊນາຄວນປຶກສາທ່ານໝໍກ່ອນໃຊ້ຢາຕ້ານໄວຣັສ. ໂດຍສະເພາະຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການຮັກສາກົດພຸ້ມຕ້ານທານ ອາດຈະຕ້ອງໄດ້ຮັບຢາຜ່ານຫຼອດເລືອດໃນໂຮງໝໍ.

ໂຊນາທີ່ບໍ່ມີຜືນ: ອາການສາມາດສັງເກດໄດ້ຢ່າງໃດ?

ໂຊນາທີ່ບໍ່ມີຜືນ ຫຼື "herpes zoster sine herpete" ແມ່ນຮູບແບບທີ່ພົບຍາກ. ໃນກໍລະນີນີ້ຈະບໍ່ມີຕິ່ງນ້ຳ ຫຼື ຜືນຜິວຫນັງທີ່ເປັນລັກສະນະ ແຕ່ອາດມີອາການເຈັບຫນັກ ເຜົາຮ້ອນ ຫຼື ຈີ້ມຕາມແນວປະສາດ. ແມ້ບ່ອນທີ່ໄດ້ຮັບຜົນກະທົບບໍ່ມີບາດແຜທີ່ຊັດເຈນ ແຕ່ອາການເຈັບແລະໄວຕໍ່ການສຳຜັດອາດສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ຄຸນນະພາບຊີວິດ. ການວິນິດໄຊໂຊນາປະເພດນີ້ຈຳເປັນຕ້ອງໃຫ້ແພດປະເມີນ ແລະ ການຄວບຄຸມອາການເຈັບສາມາດເຮັດໄດ້ດ້ວຍຢາເຊັ່ນກັນກັບການຮັກສາໂຊນາທົ່ວໄປ.

ຄວາມຮູ້ທີ່ຄວນຮູ້ກ່ຽວກັບການແພ່ເຊື້ອຂອງໂຊນາ

ໂຊນາບໍ່ແພ່ເຊື້ອໃນຜູ້ທີ່ເຄີຍເປັນອີດສະຫຼຸດ ຫຼື ຮັບວັກຊີນອີດສະຫຼຸດແລ້ວ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ເຄີຍເປັນອີດສະຫຼຸດ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ຮັບວັກຊີນ ຖ້າສຳຜັດກັບນ້ຳໃນຜືນຂອງຜູ້ເປັນໂຊນາອາດຈະເກີດອີດສະຫຼຸດໄດ້. ໂຊນາແພ່ເຊື້ອຜ່ານການສຳຜັດ ດັ່ງນັ້ນຜູ້ທີ່ມີຜືນຄວນປົກຄຸມບ່ອນຜືນ ແລະ ຫຼຸດຄວາມສຽງການສຳຜັດ. ໂດຍສະເພາະຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ ຜູ້ຕັ້ງຄັນ ແລະ ເດັກນ້ອຍອາຍຸຕໍ່າກວ່າໜຶ່ງເດືອນຄວນຫລີກລ້ຽງການສຳຜັດ.

ວິທີປ້ອງກັນໂຊນາ ແລະ ຂໍ້ມູນວັກຊີນ

ວິທີທີ່ມີປະສິດທິພາບ ແລະ ພິສູດແລ້ວໃນການປ້ອງກັນໂຊນາແມ່ນການຮັບວັກຊີນ. ວັກຊີນໂຊນາ (herpes zoster) ທີ່ໄດ້ຮັບການອະນຸມັດຈາກ FDA ແລະ ໃຊ້ກັນທົ່ວໂລກ ສາມາດຫຼຸດອັດຕາແລະຄວາມຮຸນແຮງຂອງໂລກໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນ. ແນະນຳໃຫ້ຮັບວັກຊີນໃນຜູ້ໃຫຍ່ອາຍຸ 50 ປີຂຶ້ນໄປ ແລະ ໂດຍສະເພາະຫຼັງ 60 ປີ. ວັກຊີນໂຊນາແຕກຕ່າງຈາກວັກຊີນອີດສະຫຼຸດ (varicella) ແລະ ມັກໃຫ້ 1–2 ໂດສ.

ຫຼັງຮັບວັກຊີນອາດມີຜົນເຄີຍງເບົາໆ (ເຈັບ ແດງ ບໍ່ສະບາຍຕົວ ຫຼື ເມື່ອຍລ້າ) ບໍ່ນານກໍຫາຍໄປ ແຕ່ຖ້າມີອາການຜິດປົກກະຕິຄວນພົບທ່ານໝໍ.

ສິ່ງທີ່ຄວນລະວັງໃນໂຊນາ

• ຮັກສາບ່ອນຜືນໃຫ້ແຫ້ງ ແລະ ສະອາດ ຫຼີກລ້ຽງການຂີດຕິ່ງນ້ຳ.

• ປົກຄຸມຜືນຈະຫຼຸດຄວາມສຽງແພ່ເຊື້ອ ແຕ່ຄວນເລືອກຜ້າທີ່ບໍ່ສຳຜັດຜິວຫນັງໂດຍກົງ.

• ບໍ່ຄວນໃຊ້ຄີມປະສິດຊີນເຫຼືອບນຕິ່ງນ້ຳ ເພາະອາດຊະລໍາການຟື້ນຕົວ.

• ໃຊ້ຜ້າເຊັດທີ່ນຸ່ມໆ ແລະ ບໍ່ແບ່ງປັນຜ້າເຊັດກັບຜູ້ອື່ນ.

• ເລືອກເສື້ອຜ້າຝ້າຍ ແລະ ສວມໃສ່ສະບາຍ.

• ການປະຄົມນ້ຳແຂງບໍ່ຄວນວາງໂດຍກົງ ແຕ່ຄວນມີຜ້າຮອບກັ່ນ.

• ຫຼີກລ້ຽງການສຳຜັດກັບຜູ້ທີ່ບໍ່ມີພຸ້ມຕ້ານທານ ຜູ້ຕັ້ງຄັນ ເດັກເກີດໃໝ່ ຫຼື ຜູ້ປ່ວຍຮຸນແຮງ.

• ໃສ່ໃຈຄວາມສະອາດມືໃນສະຖານທີ່ສາທາລະນະ ແລະ ບໍ່ແບ່ງປັນເສື້ອຜ້າ ຫຼື ຂອງໃຊ້ສ່ວນຕົວ.

• ຫຼີກລ້ຽງກິລາສຳຜັດຈົນກວ່າຜືນຈະຫາຍ.

ໂຊນາຢູ່ດົນເທົ່າໃດ ແລະ ຈະເກີດຊ້ຳບໍ?

ໂດຍປົກກະຕິໂຊນາຈະຫາຍໃນ 2–4 ອາທິດ. ຫຼັງເລີ່ມຮັກສາອາການຈະຫຼຸດລົງໃນ 2 ອາທິດ. ແຕ່ໃນຜູ້ສູງອາຍຸ ຫຼື ຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ ອາດຟື້ນຕົວຊ້າ ແລະ ເກີດ postherpetic neuralgia. ຫຼັງຈາກເຄີຍເປັນແລ້ວມັກຈະບໍ່ເກີດຊ້ຳ ແຕ່ຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອອາດເກີດຊ້ຳໄດ້. ຖ້າອາການຢູ່ດົນກວ່າປົກກະຕິ ຫຼື ຄວບຄຸມອາການເຈັບບໍ່ໄດ້ ຄວນປຶກສາຜູ້ຊຳນານການສາທາລະນະສຸກ.

ຄຳຖາມທີ່ພົບເລື້ອຍ

1. ໂຊນາແພ່ເຊື້ອບໍ?

ໂຊນາສາມາດແພ່ເຊື້ອຜ່ານການສຳຜັດກັບຜູ້ທີ່ບໍ່ເຄີຍເປັນອີດສະຫຼຸດ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ຮັບວັກຊີນ. ນ້ຳໃນຜືນຂອງຜູ້ປ່ວຍມີໄວຣັສທີ່ຍັງມີຊີວິດ ເພາະສະນັ້ນຄວນຫຼີກລ້ຽງການສຳຜັດຜືນ. ແຕ່ໂຊນາບໍ່ແພ່ເຊື້ອຈາກຄົນສູ່ຄົນໂດຍກົງ ແຕ່ຈະແພ່ເຊື້ອເປັນອີດສະຫຼຸດຜ່ານການສຳຜັດ.

2. ໂຊນາຈະເກີດຊ້ຳໃນທຸກຄົນບໍ?

ສ່ວນໃຫຍ່ຄົນຈະເປັນໂຊນາພຽງແຕ່ຄັ້ງດຽວໃນຊີວິດ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອອາດມີໂອກາດເກີດຊ້ຳສູງຂຶ້ນ.

3. ຈະຮູ້ໄດ້ຢ່າງໃດວ່າເປັນໂຊນາ?

ເລີ່ມຕົ້ນມັກຈະມີອາການເຈັບພື້ນທີ່ ເຜົາຮ້ອນ ຈີ້ມ ແລະ ຕາມມາດ້ວຍຜືນຂ້າງດຽວ. ຄວນພົບແພດຜິວໜັງເພື່ອຢືນຢັນການວິນິດໄຊ.

4. ການຮັກສາໂຊນາໃຊ້ເວລາດົນເທົ່າໃດ?

ຖ້າເລີ່ມຮັກສາໄວ ອາການມັກຈະດີຂຶ້ນໃນ 2 ອາທິດ. ເວລາທັງໝົດຂອງໂລກຢູ່ລະຫວ່າງ 2–4 ອາທິດ.

5. ມີຢາໃດໃຊ້ຮັກສາໂຊນາ?

ຢາຕ້ານໄວຣັສແມ່ນທາງເລືອກຫຼັກ. ເລີ່ມໃຊ້ໃນ 3 ມື້ທຳອິດຈະເພີ່ມປະສິດທິພາບ. ຢາບັນເທົາອາການເຈັບ ຢາປະສາດ ແລະ ບາງຄັ້ງຢາຕ້ານຊື້ມເສົ້າອາດໃຊ້ເພີ່ມເຕີມ.

6. ສາມາດຢູ່ຮ່ວມບ້ານກັບຜູ້ເປັນໂຊນາໄດ້ບໍ?

ໄດ້ ແຕ່ບໍ່ຄວນສຳຜັດຜືນຜິວຫນັງໂດຍກົງ ແລະ ຄວນປົກປ້ອງຜູ້ຢູ່ໃນກຸ່ມສຽງ (ຜູ້ຕັ້ງຄັນ ເດັກນ້ອຍ ຜູ້ພຸ້ມຕ້ານທານອ່ອນແອ).

7. ວັກຊີນປ້ອງກັນໂຊນາໄດ້ສົມບູນບໍ?

ບໍ່ມີວັກຊີນໃດປ້ອງກັນໄດ້ 100% ແຕ່ວັກຊີນໂຊນາຕາມການສຶກສາຫຼ້າສຸດສາມາດຫຼຸດທັງອັດຕາແລະຄວາມຮຸນແຮງຂອງໂລກໄດ້ຢ່າງຫຼາຍ.

8. ເຫຼືອງຊາຍຈະມີຮອຍຫຼືບໍ?

ຫຼັງຈາກຜືນຫາຍແລ້ວ ໃນບາງຄົນອາດຈະມີການປ່ຽນແປງສີຜິວ ຫຼືມີຮອຍເບົາໆເຫຼືອຢູ່. ການບໍ່ຂີດແລະການດູແລແຜໃຫ້ຖືກຕ້ອງຈະຊ່ວຍຫຼຸດຄວາມສ່ຽງການເກີດຮອຍ.

9. ເຫຼືອງຊາຍມີອາການເຈັບດົນເປັນຫຍັງ?

ການອັກເສບປາຍປະສາດ (postherpetic neuralgia) ໃນບາງຄົນອາດທຳໃຫ້ເກີດອາການເຈັບດົນແລະລົບກວນການດຳລົງຊີວິດ. ໃນກໍລະນີນີ້ ການຮັບການຮັກສາອາການເຈັບຢ່າງເໝາະສົມຈະຊ່ວຍພັດທະນາຄຸນນະພາບຊີວິດ.

10. ວັກຊີນເຫຼືອງຊາຍມີຜົນຂ້າງເຄຽງບໍ?

ຫຼັງຈາກຮັບວັກຊີນ ມັກຈະມີຜົນຂ້າງເຄຽງເບົາໆ (ຜິວແດງ, ເຈັບ, ໄຂ້ເບົາໆ). ຜົນຂ້າງເຄຽງເຫຼົ່ານີ້ມັກຈະຫາຍໄປໃນໄມ່ດົນ.

11. ເຫຼືອງຊາຍໃນຄັນຕັ້ງທ້ອງອັນຕະລາຍບໍ?

ແມ້ໃນຄັນຕັ້ງທ້ອງຈະພົບເຫຼືອງຊາຍໄດ້ນ້ອຍ ແຕ່ການຮັບຢາຮັກສາຈຳເປັນຕ້ອງໄດ້ຮັບການປຶກສາຈາກທ່ານໝໍ. ຄວນປຶກສາແພດກ່ອນທີ່ຈະເລີ່ມການຮັກສາ.

12. ເຫຼືອງຊາຍທີ່ບໍ່ມີຜືນຈະວິນິດໄດ້ຢ່າງໃດ?

ເມື່ອບໍ່ມີຜືນຄົນພົບຍາກທີ່ຈະວິນິດ. ຖ້າມີອາການເຈັບຮຸນແຮງ ແລະຈຳກັດຢູ່ບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ ຄວນປຶກສາຜູ້ເຊີ່ຍຊານດ້ານຜິວຫຼືປະສາດ.

ແຫຼ່ງອ້າງອີງ

• ອົງການອະນາໄມໂລກ (WHO), "Herpes Zoster (Shingles) – Fact sheets".

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), "Shingles (Herpes Zoster)".

• American Academy of Dermatology Association, “Shingles: Diagnosis, Treatment, and Prevention”.

• Mayo Clinic, "Shingles: Symptoms and Causes".

• European Medicines Agency (EMA), "Herpes Zoster vaccines".