Sár í maga og skeifugörn: Orsakir, einkenni og meðferðarúrræði

Sár og skeifugarnarsár eru vefjatap sem myndast á innra yfirborði þessara líffæra vegna áhrifa magasýru og meltingarensíma. Þetta ástand getur valdið sárum og bólgu með því að sýran og meltingarvökvinn komast djúpt inn í vefinn. Sár eru algeng meltingarfærasjúkdómur um allan heim og geta valdið alvarlegum heilsufarsvandamálum.

Hverjar eru orsakir sárs?

Algengasta orsök maga- og skeifugarnarsára er sýking af völdum bakteríunnar Helicobacter pylori. Önnur mikilvæg ástæða er regluleg notkun bólgueyðandi lyfja sem ekki eru sterar (NSAID), sérstaklega aspiríns og ýmissa gigtarlyfja til lengri tíma. Aðrir áhættuþættir sem geta stuðlað að myndun sára eru erfðatilhneiging, langvarandi streita, lyf sem líkjast kortisóni, reykingar, áfengisneysla, of mikil neysla koffíns (til dæmis kaffi) og umhverfisþættir. Hins vegar getur áhrif þessara þátta verið mismunandi milli einstaklinga.

Á hvaða aldri og hjá hverjum eru sár algengust?

Sár geta þróast á öllum aldri, en skeifugarnarsár eru algengust á aldrinum 30-50 ára og tíðari hjá körlum. Magasár eru hins vegar algengari á eldri árum, sérstaklega hjá konum yfir sextugu. Samkvæmt ýmsum rannsóknum er hlutfall einstaklinga með sársgreiningu í samfélaginu á hverjum tíma á bilinu 2% til 6%. Skeifugarnarsár eru algengari en magasár.

Hver eru einkenni sárs?

Helsta einkenni maga- og skeifugarnarsára er brennandi eða nagandi verkur, oftast í efri hluta kviðar. Þessi verkur eykst oft við hungur, getur komið fram milli máltíða eða á nóttunni og getur verið svo mikill að hann vekur sjúklinginn af svefni. Verkurinn getur dregist saman eftir máltíð eða eftir inntöku sýruhemjandi lyfja. Sjaldnar koma fram kvillar eins og ógleði, uppköst, minnkuð matarlyst og óviljandi þyngdartap hjá einstaklingum með sár. Einkennandi fyrir sár er að verkurinn minnkar eftir uppköst. Á sumum tímabilum (til dæmis á vorin og haustin) geta einkenni aukist.

Hverjar eru alvarlegar afleiðingar sárs?

Blæðing: Algengasta orsök efri meltingarvegsblæðinga eru sár. Blæðing getur verið fyrsta einkenni hjá einstaklingum sem ekki hafa áður greinst með sár. Svartur eða dökkbrúnn (tjörulitaður) hægðir eða uppköst sem líta út eins og "kaffikorgur" eru mikilvæg viðvörunarmerki. Ef skyndileg slappleiki eða köld svitamyndun kemur fram ætti einnig að gruna blæðingu. Þegar þessi einkenni koma fram þarf tafarlaust að leita til heilbrigðisstofnunar.

Gat (Perforation): Ef sár verður djúpt og nær í gegnum vegg magans eða skeifugarnar getur magasýra og meltingarensím lekið út í kviðarholið og valdið skyndilegum og miklum kviðverkjum. Kviðvöðvarnir verða stífir og einstaklingurinn á erfitt með að hreyfa sig. Þetta er lífshættulegt ástand sem krefst bráðrar skurðaðgerðar.

Stíflun: Alvarlegt sár, vefjabólga eða langvarandi örmyndun á svæðinu við útgang magans eða skeifugarnar (pylorus) getur valdið þrengingu eða jafnvel stíflu. Þá geta matur og vökvi ekki yfirgefið magann og sjúklingurinn kastar oft og mikið upp. Vannæring og hratt þyngdartap geta þróast. Í slíkum tilvikum getur þurft hraða greiningu og skurðaðgerð.

Hvaða aðferðir eru notaðar til að greina sár?

Í sjúklingum með grun um sár er ítarleg sjúkrasaga og líkamsskoðun mikilvæg. Hins vegar gefa líkamsskoðun eða ómskoðun yfirleitt ekki sértæk einkenni fyrir sár. Í framkvæmd er oft mælt með að prófa lyf sem draga úr magasýru og fylgjast með hvort einkenni batna. Endanleg greining fæst með efri meltingarvegs-speglun (esófagógastroduodenóskópíu). Við speglun er vélinda, magi og skeifugörn skoðuð beint og ef þörf er á má taka sýni úr grunsamlegum svæðum. Röntgenmyndataka með baríum af maga og skeifugörn er einnig framkvæmd, en í dag er speglun algengari aðferð.

Hvaða aðferðir eru árangursríkar við meðferð sára?

Lyfjameðferð:

Aðallyf nútímameðferðar eru prótonpumpuhemlar (omeprazól, lansópraszól o.fl.) og H2-viðtakahindrar (ranitidín, famotidín, nizatidín o.fl.). Þessi lyf styðja við gróanda sárs og draga úr einkennum. Ef Helicobacter pylori sýking greinist er útrýming bakteríunnar með viðeigandi sýklalyfjum einnig mikilvægur hluti meðferðar. Lengd og samsetning meðferðar fer eftir staðsetningu, stærð sárs og almennu heilsufari sjúklings.

Skurðaðgerð:

Flest sár gróa með árangursríkri lyfjameðferð. Ef blæðing, gat eða stíflun kemur fram eða ef sár grær ekki þrátt fyrir lyfjameðferð getur þurft skurðaðgerð.

Mataræði og lífsstíll:

Áður fyrr var sjúklingum með sár ráðlagt strangt mataræði; nú er vitað að sérstakt mataræði hefur ekki bein áhrif á gróanda sárs. Yfirleitt nægir að einstaklingurinn fylgist með hvaða fæðutegundir valda óþægindum og takmarki þær. Einnig er mælt með að hætta að reykja þar sem það tefur fyrir gróanda sárs. Forðast skal áfengisneyslu og óþarfa lyfjanotkun (sérstaklega aspirín og NSAID) til að stuðla að bata.

Að draga úr streitu, borða reglulega og hollt og fá nægan svefn eru almenn ráð sem styðja við bataferli sárs.

Tengsl Helicobacter pylori og sárs

Helicobacter pylori er meginorsök margra sárstilfella. Algengi þessarar bakteríu er mjög hátt í skeifugarnarsárum. Hins vegar geta sumir haft bakteríuna án þess að fá sár; því er talið að erfða- og umhverfisþættir skipti einnig máli. Helicobacter pylori getur einnig valdið langvinnri magabólgu og sumar rannsóknir benda til að hún geti aukið hættu á magakrabbameini að einhverju leyti.

Algengar spurningar

1. Gróa sár að fullu?

Flest sár geta gróið að fullu með réttri lyfjameðferð og viðeigandi sýklalyfjum ef bakteríusýking er til staðar. Hins vegar er mikilvægt að vera á varðbergi gagnvart endurkomu.

2. Hvernig smitast Helicobacter pylori?

Þessi baktería smitast yfirleitt milli manna, um munn eða í aðstæðum þar sem hreinlæti er ábótavant.

3. Hvað þarf að hafa í huga til að koma í veg fyrir endurkomu sárs?

Þótt meðferð sé lokið skal forðast reykingar, óþarfa verkjalyf og áfengisneyslu; fylgja skal heilbrigðu mataræði og hreinlætisreglum.

4. Hvert er hlutverk mataræðis í meðferð sárs?

Ekki er mælt með sérstöku sársmataræði, en mælt er með að forðast fæðu sem veldur óþægindum.

5. Getur sárablæðing verið lífshættuleg?

Alvarlegar blæðingar geta verið lífshættulegar. Við svartar hægðir eða brún uppköst skal tafarlaust leita til læknis.

6. Hvaða lyf geta valdið sári?

Aspirín, íbúprófen og önnur NSAID verkjalyf auka sárshættu við langvarandi notkun.

7. Getur streita valdið sári?

Streita er ekki ein og sér orsök sárs, en getur auðveldað myndun sárs með því að auka magasýru eða veikja ónæmiskerfið.

8. Hvert er helsta einkenni sárs?

Yfirleitt brennandi eða nagandi verkur í efri hluta kviðar, sérstaklega þegar maður er svangur.

9. Er Helicobacter pylori alltaf meðhöndluð ef hún greinist?

Meðferð er mælt með hjá sjúklingum með virkt sár eða merki um langvinna magabólgu.

10. Geta börn fengið sár?

Já, þótt það sé sjaldgæft geta börn einnig fengið sár. Ef einkenni eru til staðar skal leita til barnagastroenterólog.

11. Er speglun erfið aðgerð?

Speglun er yfirleitt stutt, vel þolanleg og oft framkvæmd með róandi lyfjum til að gera hana þægilegri.

12. Þarf að taka lyf alla ævi eftir sárameðferð?

Flestir þurfa ekki lyf eftir að meðferð lýkur. Ef áhættuþættir (t.d. NSAID notkun) eru áfram til staðar getur þurft langvarandi meðferð samkvæmt ráði læknis.

Heimildir

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) – Upplýsingablað um magasár

American College of Gastroenterology – Leiðbeiningar um greiningu og meðferð magasárs og H. pylori sýkingar

Mayo Clinic – Magasársjúkdómur

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) – Skilgreining & staðreyndir um magasár

Global Helicobacter pylori Study Group – H. pylori og magatengdir sjúkdómar

American Gastroenterological Association – Upplýsingar fyrir sjúklinga um magasárasjúkdóma