Kí ni Àrùn Ẹ̀dá Ayà? Àwọn Ààmì Rẹ̀, Àwọn Ìdí Rẹ̀, àti Àwọn Ọ̀nà Ìdánwò Rẹ̀
Kí ni Arun Inu Ẹfọ? Àwọn ààmì rẹ, Àwọn Ìdí rẹ, Àwọn Ọ̀nà Idánilẹ́kọ̀ọ́ rẹ jẹ́ kílódé?
Arun inu ẹfọ jẹ́ orúkọ tí a fún ni fún gbogbo àkúnya àìlera tí ń dásílẹ̀ nítorí ìtẹ̀síwájú àìtọ́jú àwọn sẹẹli inú ẹfọ. Àwọn sẹẹli wọ̀nyí máa ń pọ̀ sí i ní agbègbè tí wọ́n wà, tí wọ́n sì máa ń dá àkúnya sílẹ̀. Ní pẹ̀lú àkókò, bí arun ṣe ń títẹ̀síwájú, ó lè tan kaakiri sí àwọn tìta tó yí ká àti sí àwọn ara tó jìnà.
Arun yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn irú àkúnya tó wọ́pọ̀ jùlọ lórílẹ̀-èdè ayé, tí ó sì lè fa àbájáde tó le. Ní ìpele àkọ́kọ́, ó sábà máa ń jẹ́ pé kò ní ààmì kankan, nítorí náà, nígbà tí a bá mọ̀ọ́mọ̀ arun náà, ó sábà máa ń jẹ́ pé arun ti lọ jìnà. Nítorí èyí, ó ṣe pàtàkì kí àwọn ẹni tí ó wà lórí ewu máa lọ sí ayẹwo àtìgbàgbé, kí wọ́n sì kópa nínú eto àyẹ̀wò.
Àlàyé Gbogbogbo Nípa Arun Inu Ẹfọ
Arun inu ẹfọ jẹ́ àìlera tí ń farahàn nítorí ìtẹ̀síwájú àìtọ́jú àwọn sẹẹli inú ẹfọ. Àwọn ohun tí ó lewu jùlọ ni lílo siga, farapa pẹ̀lú ìdọ̀tí afẹ́fẹ́, asbest, àti gaasi radon.
Nítorí pé lílo siga àti àwọn ohun tí ó lewu yìí gbajúmọ̀, arun inu ẹfọ jẹ́ ìdí pàtàkì jùlọ fún ikú tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àkúnya ní ọkùnrin àti obìnrin ní orílẹ̀-èdè púpọ̀. Bí a ṣe bá arun inu ẹfọ ní ìpele àkọ́kọ́, a lè tọju rẹ, ṣùgbọ́n nítorí pé ó sábà máa ń jẹ́ pé a mọ̀ọ́mọ̀ rẹ ní ìpele tó ti lọ jìnà, àwọn àṣàyàn ìtọju àti aṣeyọrí rẹ le ní ìdíye.
Àwọn Ààmì Wo Ni Arun Inu Ẹfọ Máa ń Fihan?
Ààmì arun inu ẹfọ sábà máa ń farahàn ní ìpele tí arun ti lọ jìnà. Ní ìpele àkọ́kọ́, ó sábà máa ń jẹ́ pé kò ní ààmì, ṣùgbọ́n ní pẹ̀lú àkókò, àwọn ìbànújẹ wọ̀nyí lè farahàn:
Ìkòkò tí kò fẹ́ẹ́ dákẹ́ tí ó sì ń le si i
Ẹ̀jẹ̀ nínú balgámù
Ìdínkù ohùn tó ń bójú mu
Ìṣòro ní mímu
Ìdínkù ìfẹ́ oúnjẹ àti ìpadà arọ̀
Ìrora àìdáyàtọ̀
Nítorí pé àwọn ààmì wọ̀nyí lè farahàn nínú àwọn àìlera ẹfọ míì, ó ṣe pàtàkì láti bá amọ̀ja sọ̀rọ̀ bí ìbànújẹ bá wà.
Báwo Ni Ààmì Arun Inu Ẹfọ Ṣe Yàtọ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Ìpele Rẹ?
Ìpele 0: Àwọn sẹẹli àkúnya wà nìkan ní àgbàra inú ẹfọ, kò sábà ní ààmì, a sì sábà máa ń rí i ní àyẹ̀wò àtìgbàgbé.
Ìpele 1: Àkúnya wà nìkan ní ẹfọ, kò tí tan kaakiri. Ìkòkò díẹ̀, ìṣòro mimi tàbí ìrora díẹ̀ ní àgbègbè àyà lè wà. Àṣeyọrí ìtọju abẹ̀ le dájú ní ìpele yìí.
Ìpele 2: Arun le ti kó sí àwọn tìta inú ẹfọ tàbí sí àwọn kẹ́míkàlì lénfà tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́. Ẹ̀jẹ̀ nínú balgámù, ìrora àyà àti ìrora ara le pọ̀ si i. Kemoterapi àti radioterapi le jẹ́ dandan pẹ̀lú abẹ̀.
Ìpele 3: Arun ti tan sí àwọn agbègbè míì àti sí àwọn kẹ́míkàlì lénfà. Ìkòkò tí kò fẹ́ẹ́ dákẹ́, ìrora àyà tó lágbára, ìṣòro mímu, ìpadà arọ̀ púpọ̀ àti ìrora àìdáyàtọ̀ le farahàn. Ìtọju sábà máa ń ní àpapọ̀ ọ̀nà púpọ̀.
Ìpele 4: Arun ti tan sí àwọn ara míì (gẹ́gẹ́ bí ẹdọ, ọpọlọ tàbí egungun). Ìṣòro mimi tó pọ̀, ìrora àìdáyàtọ̀, ìrora egungun àti orí, àìfẹ́ oúnjẹ àti ìpadà arọ̀ tó pọ̀ jẹ́ ààmì. Ìtọju ní ìpele yìí máa ń dojú kọ́ ìṣàkóso ààmì àti ìmúdàgba ìdàgbàsókè ayé.
Kí ni Àwọn Ìdí Pataki Arun Inu Ẹfọ?
Ìdí pataki jùlọ ni lílo siga. Ṣùgbọ́n, àwọn ẹni tí kò fi mọ́ siga le ní arun inu ẹfọ pẹ̀lú. Gbogbo àkúnya inu ẹfọ púpọ̀ jùlọ ni a ti rí i pé ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú siga. Mímu siga láìtọ́ (passive smoking) tún jẹ́ ewu pataki.
Asbest jẹ́ omiiran nínú àwọn ohun tí ó lewu. Asbest jẹ́ mínerà tí a fi ń ṣe ohun tí ó le gbona àti tí kò rọrùn láti bàjẹ́, a sì ti lo rẹ púpọ̀ ní ìgbà àtijọ́. Lónìí, a sábà máa ń rí ìfarapa asbest níbi iṣẹ́, pàápàá jùlọ nígbà tí a bá ń yọ asbest kúrò.
Ìdọ̀tí afẹ́fẹ́, gaasi radon, ìfarapa pẹ̀lú redioṣan, KOAH (arun ẹfọ àìlera tó ń dènà afẹ́fẹ́), àti ìtẹ̀síwájú arun ẹfọ nínú ẹbí le tún pọ̀ si ewu arun inu ẹfọ.
Ṣé Arun Inu Ẹfọ Ní Onírúurú?
Àwọn arun inu ẹfọ yà sí méjì gẹ́gẹ́ bí irú sẹẹli tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀:
Arun inu ẹfọ sẹẹli kékeré: Ó jẹ́ nípa 10-15% gbogbo àpẹẹrẹ. Ó máa ń dagba kíákíá, ó sì máa ń tan kaakiri ní kánkán, ó sábà ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú siga.
Arun inu ẹfọ tí kì í ṣe sẹẹli kékeré: Ó kó gbogbo àkúnya inu ẹfọ tó pọ̀ jùlọ (nípa 85%). Ẹgbẹ́ yìí yà sí irú mẹ́ta tó wọ́pọ̀:
Adenokarsinoma
Skuamọ́sù sẹẹli karsinoma
Bàgì sẹẹli karsinoma
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdáhùn sí ìtọju àti ìtẹ̀síwájú arun inu ẹfọ tí kì í ṣe sẹẹli kékeré sábà máa dára ju, ìpele arun àti ìlera gbogbogbo jẹ́ àfihàn pataki.
Àwọn Nǹkan Tó Fa Arun Inu Ẹfọ àti Àwọn Ewu
Lílo siga taara ni ohun tó lewu jùlọ fún arun yìí.
Àwọn tí kò fi mọ́ siga, ewu le pọ̀ sí i nítorí mímu siga láìtọ́.
Ìfarapa pẹ̀lú gaasi radon fún àkókò pípẹ́, pàápàá jùlọ ní ilé tí kò ní afẹ́fẹ́ tó dáa.
Asbest, fún àwọn tí ń ṣiṣẹ́ níbi tí wọ́n ti ń fara mọ́ asbest, le pọ̀ si ewu.
Ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ tó pọ̀ àti ìfarapa pẹ̀lú kemika endustri le jẹ́ ewu.
Ìtàn arun inu ẹfọ nínú ẹbí le pọ̀ si ewu ẹni kọọkan.
KOAH àti arun ẹfọ àìlera míì le pọ̀ si ewu.
Báwo Ni A Ṣe Mọ Arun Inu Ẹfọ?
Àwọn ọ̀nà àwòrán àgbà àti ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yàtọ̀ ni a fi ń mọ arun inu ẹfọ. Pàápàá fún àwọn tó wà lórí ewu, a le ṣeduro àyẹ̀wò ẹfọ pẹ̀lú CT tó ní dósì kékeré lẹ́ẹ̀kan lódún.
Bí ààmì bá wà, àwòrán ẹfọ, CT, àyẹ̀wò balgámù àti bí ó bá yẹ, biopsi (mímu àpẹẹrẹ tìta) jẹ́ ọ̀nà àyẹ̀wò boṣewa. Àwọn ìtàn yìí yóò pinnu ìpele, itankale àti irú arun. Lẹ́yìn èyí, a máa ṣe eto ìtọju tó dára jùlọ fún alaisan.
Ìgbà Mẹ́lòó Ni Arun Inu Ẹfọ Máa ń Gba Láti Dàgbà?
Nínú arun inu ẹfọ, ó sábà máa ń gba ọdún marun-un sí mẹ́wàá láti ìbẹ̀rẹ̀ ìtẹ̀síwájú sẹẹli àìlera títí di pé arun yóò hàn gbangba. Nítorí pé àkókò ìtẹ̀síwájú pẹ́ tó bẹ́ẹ̀, ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń mọ̀ọ́mọ̀ arun ní ìpele tó ti lọ jìnà. Ìtẹ̀síwájú àyẹ̀wò àtìgbàgbé àti àyẹ̀wò àkókò yìí jẹ́ pàtàkì.
Kí ni Àṣàyàn Ìtọju Arun Inu Ẹfọ?
Ìtọju máa ń dá lórí irú arun, ìpele rẹ àti ìlera gbogbogbo alaisan. Ní ìpele àkọ́kọ́, abẹ̀ le ṣee ṣe láti yọ àkúnya kúrò. Ní ìpele tó ti lọ jìnà, kemoterapi, radioterapi, immunoterapi tàbí apapọ wọn le jẹ́ àṣàyàn. Ẹgbẹ́ amọ̀ja yóò pinnu ìtọju tó yẹ fún ẹni kọọkan.
Abẹ̀ jẹ́ àṣàyàn tó munadoko jùlọ ní ìpele àkọ́kọ́ àti fún àwọn tí arun kò ti tan kaakiri. Gẹ́gẹ́ bí ìwọn àti ibi tí àkúnya wà, a le yọ apá ẹfọ tàbí gbogbo ẹfọ kúrò. Ìtọju ní ìpele tó ti lọ jìnà sábà máa ń dojú kọ́ ìdákẹ́jẹ arun àti dín ààmì kù.
Pàtàkì Àyẹ̀wò Àtìgbàgbé àti Ìmọ̀ọ́mọ̀ Kíákíá
Bí a bá lè mọ arun inu ẹfọ ṣáájú kí ààmì tó farahàn, aṣeyọrí ìtọju àti iye ayé le pọ̀ sí i. Pàápàá fún àwọn tí ń mu siga tí wọ́n sì ti pé ọdún márùn-ún, àyẹ̀wò ọdún kọọkan le ràn lówó láti mọ arun ní kutukutu. Bí o bá ro pé o wà lórí ewu, bá amọ̀ja sọ̀rọ̀, kí o sì kópa nínú eto àyẹ̀wò tó yẹ.
Ìbéèrè Tí A Máa ń Béèrè (FAQ)
Kí ni ààmì àkọ́kọ́ arun inu ẹfọ?
Sábà máa ń jẹ́ ìkòkò tí kò fẹ́ẹ́ dákẹ́, ẹ̀jẹ̀ nínú balgámù, ìdínkù ohùn àti ìṣòro mimi ni ààmì àkọ́kọ́. Bí o bá ní ìbànújẹ wọ̀nyí, bá dókítà sọ̀rọ̀.
Ṣé arun inu ẹfọ máa ń ṣẹlẹ̀ nìkan lara àwọn tí ń mu siga?
Rárá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé siga ni ewu pataki jùlọ, àwọn tí kò fi mọ́ siga le ní arun náà pẹ̀lú. Mímu siga láìtọ́, àtọkànwá àti àwọn ohun ayika tún ní ipa.
Akciğerṣe àìlera akàn le jẹ́ ti ẹbí?
Ní àwọn ìdílé kan, ìfarapa àtọkànwá le fa àkúnya ewu pọ̀ sí i. Ṣùgbọ́n, ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn àpẹẹrẹ ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú mímu siga àti fífi ara hàn sí ayé tó yí ká.
Ṣe a lè tọju akàn ẹdọ̀fóró ní ìpele tete?
Bẹ́ẹ̀ni, ní ìpele tete, pẹ̀lú ìtọju tó bófin mu, ìmúlò pátápátá lè ṣeé ṣe. Ìdí nìyí tí ìdánimọ̀ tete ṣe pàtàkì fún ìgbàlà.
Báwo ni a ṣe mọ ìpele akàn?
Ìpele akàn ni a ṣe mọ̀ pẹ̀lú àyẹ̀wò àwòrán àti bí ó bá jẹ́ dandan, pẹ̀lú àyẹ̀wò àpẹẹrẹ, láti mọ bí akàn ṣe tan kaakiri àti àwọn ẹ̀yà tí ó kan.
Kí ni àwọn àìlera míì tí ó le dàbí rẹ̀?
Ìfarapa àìlera bíi bronṣítì àìlera, ìtẹ̀jú tàbí àrùn àkúnya ẹdọ̀fóró le ní ààmì tó jọra. Ìdánimọ̀ pípé yóò jẹ́ dandan fún ìmúlò tó péye.
Ṣe ìtọju akàn ẹdọ̀fóró nira?
Àwọn àṣàyàn ìtọju yàtọ̀ síra gẹ́gẹ́ bí ìpele àìlera àti ìlera aláìlera ṣe rí. Ṣíṣe ètò ìtọju tó dá lórí ẹni kọọkan jẹ́ pàtàkì fún gbogbo aláìlera.
Kí ni a lè ṣe láti dènà akàn ẹdọ̀fóró?
Kí a má fi ara hàn sí siga àti àwọn ohun èlò títẹ̀, yíyago fún mímu èéfín siga, mímu ìtójú tó yẹ níbi iṣẹ́ tó lewu, àti kí a máa ṣe àyẹ̀wò ìlera lóorekoore jẹ́ wúlò.
Akàn ẹdọ̀fóró máa ń waye ní ọjọ́-ori wo?
Ó máa ń farahàn lara àgbàlagbà tó ju ọdún márùn-ún-dín-lọ́gọ́rin lọ, ṣùgbọ́n ó lè farahàn ní gbogbo ọjọ́-ori. Ewu pọ̀ sí i lara àwọn tó ń mu siga.
Ṣe a lè mú ìdàgbàsókè ayé àwọn tó ń gbé pẹ̀lú akàn ẹdọ̀fóró?
Bẹ́ẹ̀ni, pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìtọju àtijọ́ àti ìtọju àfọwọ́ṣọ́, a lè mú ìdàgbàsókè ayé wọn pọ̀ sí i.
Ta ni a ṣe ṣeduro àyẹ̀wò akàn ẹdọ̀fóró fún?
Pàápàá jùlọ fún àwọn tí wọ́n ti mu siga fún pẹ́, tí wọ́n sì ti ju ọdún márùn-ún-dín-lọ́gọ́rin lọ, àti àwọn tí wọ́n ní àwọn àkúnya ewu míì, a ṣe àbá àyẹ̀wò lóorekoore.
Báwo ni àwọn ará aláìlera ṣe lè ràn án lọ́wọ́ nígbà ìtọju?
Ìtìlẹ́yìn ara àti ti ọkàn, nígbà ìtọju àti lẹ́yìn rẹ̀, máa ń ní ipa rere lórí ìdàgbàsókè ayé aláìlera.
Ṣe iṣẹ́ abẹ akàn ẹdọ̀fóró lewu?
Bíi gbogbo iṣẹ́ abẹ, àwọn ewu kan wà. Ṣùgbọ́n, pẹ̀lú àyẹ̀wò pípé ṣáájú iṣẹ́ abẹ àti ìmúlò tó yẹ, a lè dín ewu kù sí i.
Kí ni ìtumọ̀ lílo "ògùn ọlọ́gbọ́n" ní ìtọju?
Ní àwọn irú akàn ẹdọ̀fóró kan, a lè lo ìtọju tó dojú kọ́ àfiyèsí àtọkànwá ("ògùn ọlọ́gbọ́n"). Dókítà rẹ lè ṣe àyẹ̀wò àtọkànwá jiini tumọ̀ láti pinnu bóyá aṣàyàn yìí yẹ.
Kí ni yóò ṣẹlẹ̀ bí a kò bá tọju akàn ẹdọ̀fóró?
Bí a kò bá tọju rẹ, akàn lè yara tan káakiri, kó sì ba iṣẹ́ àwọn ẹ̀yà pàtàkì jẹ́. Ìdánimọ̀ tete àti ìtọju jẹ́ pàtàkì.
Àwọn orísun
Agbaye Ilé-iṣẹ́ Ìlera (WHO): Lung Cancer
Ẹgbẹ́ Akàn Amẹ́ríkà (American Cancer Society): Lung Cancer
Àjọ Ilẹ̀ Amẹ́ríkà fún Iṣakoso àti Ìdènà Àrùn (CDC): Lung Cancer
Ẹgbẹ́ Onkọ́lójì Tíbi Yúróòpù (ESMO): Lung Cancer Guidelines
National Comprehensive Cancer Network (NCCN): Clinical Practice Guidelines in Oncology – Non-Small Cell Lung Cancer
Journal of the American Medical Association (JAMA): Lung Cancer Screening and Early Detection