Noppalu bu Yàgg (Hipersomnia) ak Ñaari Jëfandikukatam: Njàmmu Yeneen Fàwwi ci Dundu nit ku ne

Doole yu bare ci wutal ci jamono, ci xam-xam bi, loolu ñu koy wax hipersomnia. Loolu mooy ne nit ki ci guddi ak bés, dafa am doole bu bare ci wutal, te dafa am jafe-jafe ci nekk ci xel ak liggéeyam ci bés. Hipersomnia, man na wàññi noppaliku ak dund gu baax, te loolu dafa bëgg ndimbal bu xam-xam. Ci xat bi, danu xool ndawtal yu gëna am ci hipersomnia ak ni mu jëm ci xaalis ak jàmmu dund.
Ndawtal yu gëna am ci doole yu bare ci wutal
1. Lan la Hipersomnia?
Hipersomnia mooy jafe-jafe bu wutal bu doy waar, bu tax nit ki ci bés di wutal. Loolu man na ñu ko xool ci ñaari yoon: Hipersomnia idiopatik ak hipersomnia sekonder. Hipersomnia idiopatik mooy bu amul sabab bu xam-xam, te sax bu nit ki guddi bu yàgg, mu mana nekk ci bés di wutal. Hipersomnia man na wàññi dund gu baax ci jamono ak liggéey, te xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam ak wutal. Xam-xam ak jàmmu ci xam-xam mooy lu am solo ci xam-xam bi.
2. Wutal yu am ci Narkolepsi
Narkolepsi mooy jafe-jafe ci xel bi di doxal wutal ak yàggu. Ñi am loolu, dafa am wutal yu am ci bés, yu amul doole ak wutal yu am ci jamono. Ci narkolepsi, man na am jafe-jafe ci yaram (katapleksi), jafe-jafe ci yéeg ak yàggu (paralysi ci wutal), ak rëy-rëy yu mel ni gëm-gëm. Narkolepsi dafa am solo ci xam-xam, ndax man na wàññi dund ak noppaliku, te xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam.
3. Depresiyoŋ ak doole yu bare ci wutal
Jafe-jafe ci xel, rawatina depresiyoŋ, dafa am doole bu bare ci wutal. Ñi am depresiyoŋ, dafa am yàggu bu yàgg, doole bu gàtt, ak doole bu bare ci wutal ci bés. Man na am jafe-jafe ci wutal, insomnia (wutal bu amul) walla hipersomnia. Jàmmu ci xel ak ndimbal ci farmasi man na am ci jàmmu bi.
4. Sendromu Yàggu bu Yàgg (CFS)
Sendromu yàggu bu yàgg mooy yàggu bu amul ndam, bu amul sabab bu xam-xam, te du yàggu bu yàgg ci jamono. Bu nit ki wutal bu baax, man na sax yàggu, ak yaram ak bopp a metti, jafe-jafe ci xel ak xam-xam. Bu CFS am, danuy xool ndawtal yu gëna am ci anam bi.
5. Apne ci wutal: sabab bu wutal bu amul ndam
Apne ci wutal mooy jafe-jafe bu wutal bu am ci jamono, bu tax yaram du nopp. Loolu man na tax nit ki di yéeg ci guddi, te wutal du noppaliku; loolu man na tax doole bu bare ci bés ak wutal. Jàmmu ci apne ci wutal du tax rekk wutal baax, waaye man na wàññi jafe-jafe yu mel ni xol ak yaram.
6. Jafe-jafe ci tiroyid ak yàggu bu yàgg
Tiroyid mooy yaram bi di doxal doole. Bu tiroyid du liggéey baax (hipotiroyidism), doole ci yaram dafa gàtt. Loolu man na tax yàggu, doole bu gàtt ak wutal. Hipotiroyidism man na jàmmu ci farmasi.
7. Anemi (dofal ci deret) ak doole bu gàtt
Anemi mooy bu deret du am deret bu baax bu doy waar. Deret bu baax mooy yóbbu oksijë, bu yaram du am oksijë, doole bu gàtt ak wutal man na am. Anemi bu gëna am mooy bu amul ayer. Jàmmu bu baax man na wàññi jafe-jafe yi.
8. Diabete ak yàggu
Diabete mooy jafe-jafe bu yaram du man a doxal sukar ci deret. Bu sukar ci deret du am ndam, doole ci yaram du am. Loolu man na tax yàggu ci yaram ak xel, ak wutal bu bare. Jàmmu ci diabete man na wàññi jafe-jafe yi.
Doole yu bare ci wutal kan la war a xool?
Ñi ci jamono man nañu am yàggu ak wutal. Waaye bu loolu di am ci jamono, di wàññi dund ak liggéey, xam-xam mooy jàmmu ci xam-xam. Bu ndawtal bi xam, jàmmu bu baax walla soppi dund man na wàññi jafe-jafe yi.
Laaj yu gëna am
1. Bu ma wutal ci jamono, ndax mooy jafe-jafe bu xam-xam?
Doole yu bare ci wutal, man na am ci dund, waaye man na am ci jafe-jafe bu xam-xam. Bu loolu di wàññi dund, war nga xool ci xam-xam.
2. Lan la faral di wutal ci hipersomnia ak narkolepsi?
Hipersomnia mooy doole bu bare ci wutal ci bés; narkolepsi mooy wutal yu am ci jamono ak jafe-jafe ci yaram. Narkolepsi dafa gëna metti ci xel.
3. Lan la depresiyoŋ di def ci wutal?
Depresiyoŋ man na tax wutal bu amul (insomnia) walla wutal bu bare (hipersomnia). Man na sax tax yàggu ci ëllëg, doole bu gàtt ci bés.
4. Ndax apne ci wutal man na jàmmu?
Waaw, apne ci wutal man na jàmmu. Jàmmu yi am ci soppi dund, jëfandikoo masin (CPAP), jëfandikoo aparéy ci bakkan, ak ci ay xaalis sax.
5. Lan la faral di wutal ci sendromu yàggu bu yàgg ak doole yu bare ci wutal?
Ñi am sendromu yàggu bu yàgg, doole bu bare ci wutal ak yàggu du yàgg. Waaye doole yu bare ci wutal man na am ci ndawtal yu bari.
6. Naka la ma xam ne am naa anemi?
Ndawtal ci anemi mooy yàggu bu yàgg, doole bu gàtt, weñ ak yàggu bu yàgg. Xam-xam ci deret mooy jàmmu bu baax.
7. Naka la jafe-jafe ci tiroyid di def ci wutal?
Bu tiroyid du jëfandikoo doole bu baax (hipotiroyidism), doole ci yaram dafa gàtt, wutal dafa gëna bare. Jàmmu bu baax man na wàññi jafe-jafe yi.
8. Ndax jàmmu ci diabete man na wàññi yàggu?
Bu sukar ci deret am ndam, doole ci yaram dafa gëna am, wutal dafa gàtt.
9. Baax na ma wutal bu bare waaye sax yàggu, lan la tax?
Loolu man na am ci ndawtal yu bari: apne ci wutal, depresiyoŋ, jafe-jafe ci tiroyid, anemi walla jafe-jafe ci yaram. Bu jafe-jafe yi yàgg, war nga xool ci xam-xam.
10. Lan la ma man a def?
Jëfandikoo wutal bu baax, lekk bu baax, jëfandikoo yaram. Waaye bu jafe-jafe yi yàgg, war nga xool ci xam-xam.
11. Ndax doole yu bare ci wutal gëna am ci mag?
Ci mag, wutal man na soppi, waaye hipersomnia bu yàgg man na am ci jafe-jafe bu xam-xam. Bu loolu di tàmbali, xam-xam mooy jàmmu.
12. Ndax doole yu bare ci wutal man na am ci xale?
Waaw, ci xale itam, wutal bu bare man na am ci ndawtal yu bari. Bu soppi walla tàmbali, war nga xool ci xam-xam bu xale.
13. Ban jafe-jafe yu des man na tax doole yu bare ci wutal?
Jafe-jafe ci nopp, jafe-jafe ci yaram, jafe-jafe ci farmasi, ak jafe-jafe ci xel man na tax loolu.
Man yi ñu jëfandikoo
Organisation mondiale de la santé (OMS) – Fiche d'information sur les troubles du sommeil
Association américaine du sommeil (AASM) – Classification et gestion des troubles du sommeil
Centres américains de contrôle et de prévention des maladies (CDC) – Ressources sur le syndrome de fatigue chronique
Association américaine de psychiatrie (APA) – Critères diagnostiques du trouble dépressif majeur
Association américaine du diabète (ADA) – Directives de gestion du diabète
Journal of Clinical Sleep Medicine – Revues sur l'hypersomnie et la narcolepsie