Naatange ci biir loxo: Yeneeni, Alal yi ak Yoonu Jàmm
Noppalu ci Nopp
Noppalu ci nopp, mooy jafe-jafe buy metti ci boppu nit ak boppu bopp, te am na ay sabab yu bare. Am na yenn ci jamono yi, noppalu bi am ci jamono bu gàtt, ndax lu mel ni xel mu metti, waaye am na it ci jamono yu mu metti lool, ni ulser walla infeksyon. Daje na ci ay xaalis yu bare, te dooleem, jamonoy am ak ay laaj yu ci topp, dañuy jox ay laaj bu am solo ci xam lu tax. Ndax loolu, noppalu ci nopp war naa ñu bañ koo xeeñ, te bu soobee, war naa ñu dem ci dogtor.
Lan lañu gëna gis ci sabab yu noppalu ci nopp?
Noppalu ci nopp am na ay sabab yu bare. Ndaxte, ay xel yu ci diggante diggante, waaye am na it ay lu ci des yu man a tax:
Jafe-jafe ci diggante nopp ak gémmiñ (GERD): Moom mooy bi asit bi ci nopp dellusi ci gémmiñ. Noppalu ci nopp ak xel bu metti ci xol, metti ci nopp, ak noppalu ci nopp bu gën a metti bu ñu lekk ay lekk yu am solo.
Gastrit: Moom mooy bi xel bi ci nopp metti. Bu ñu lekk, am na xel bu metti, xel bu metti ak metti ci nopp. Bu ñu bañ koo wóor, ulser man na am.
Helicobacter pylori (H. pylori) infeksyon: Bakteri bii man na nekk ci nopp ba pare, te du jox laaj bu am solo, waaye man na tax noppalu ci nopp, xel bu metti, bañ a lekk ak wàññi yaram. H. pylori, infeksyon bu gëna yomb ci àdduna si.
Jëfandikukat: Ndaxte ay jëfandikukat yu metti ak yenn ci ay anti-inflammatoire man nañu metti xel bi ci nopp, te man nañu tax noppalu.
Yenn lekk yu metti: Ndaxte yenn lekk (ni gluten ci coeliac) man nañu tax noppalu ci nopp.
Ay sabab yu ci des: Xel bu metti, ulser, hernie ci nopp, kansar ci nopp, jëfandikukat ci alkool ak tabac man nañu tax noppalu ci nopp.
Ay laaj yu gëna gëna gis ak noppalu ci nopp
Noppalu ci nopp dafa yomb a am ak ay laaj yu mel ni:
Noppalu ci nopp bu mel ni asit walla reflü
Xel bu metti, ba tax ñu daldi soppiku
Xel bu metti ak soxla génn gaz
Xel bu metti ci bakkan
Hikk ak xel bu metti ci nopp
Ay laaj yii man nañu yomb a gën a metti, bu ñu gën a metti walla bu ñu dellusi, war naa ñu dem ci dogtor.
Lan lañu man a gis ci sabab yu noppalu ci nopp bu metti lool?
Noppalu ci nopp bu mel ni kas walla bu metti lool, man nañu jox laaj bu am solo ci jafe-jafe bu am solo. Ay sabab yu gëna gëna gis ci noppalu bii:
Infeksyon ci diggante nopp ak loxo
Inflamasyon ci pankreas (pankreatit)
Stres bu metti ak xel bu metti (man na tax noppalu ci nopp)
Jafe-jafe ci safra ak safra yu metti
Jëfandikukat ci lekk yu metti (lekk yu am dund, asit walla lekk yu metti lool)
Konstipasiyon bu metti walla diarrhée
Poison ci lekk
Ndaxte xaalis ak jëfandikukat ci lekk man nañu jox laaj ci noppalu bii. Bu noppalu bi metti lool walla bu mu am ci jamono bu gàtt, war naa ñu wut ndimbal ci dogtor ba ci kanam.
Lan lañu man a def ci kër ngir noppalu ci nopp?
Am na yenn yoon yu yomb yu man a wóor noppalu ci nopp ci kër. Waaye ay laaj yii dañuy jox wóor bu jamono bu gàtt; bu noppalu bi bañ a gën a metti, war naa ñu laaj dogtor.
Naan ndox bu doy: Ndox mooy jox wóor ci diggante nopp.
Lekk lekk yu yomb, yu am dund walla yu am dund bu gàtt.
Ataya ci papatya: Mooy jox wóor ci xel bi ci nopp.
Jenjel: Man na wóor xel bu metti ak xel bu metti ci nopp. Man nañu naan ko ci ataya.
Naan: Man na wóor xel bi ci nopp ak loxo, wóor gaz ak xel bu metti.
Bath bu daldi wóor walla jëfandikukat ci ndox bu sedd ci biir nopp man na jox wóor.
Bañ a jëfandikukat sigaar ak alkool.
Karbonat ak ndox bu limon: Yenn ci ay xam-xam dañuy wax ne, ndox bu limon ak karbonat man nañu wóor xel bu metti ci diggante nopp; waaye war naa ñu bañ a jëfandikukat lool.
Ay garab ni civanperçemi ak meyan kökü man nañu jox wóor; waaye war naa ñu laaj dogtor bu ñu bëgg a jëfandikukat lool.
Lan lañu man a gis ci jafe-jafe yu ci topp noppalu ci nopp?
Noppalu ci nopp, loolu dafa gëna yomb a am ci jafe-jafe yu ci topp diggante nopp. Ay jafe-jafe yu gëna gëna gis ci loolu:
Gastrit: Xel bi ci nopp metti. Xel bu metti ak xel bu metti ci nopp lañu gëna gëna gis.
Ulser ci nopp: Yara ci biir nopp. Bu nit lekkul walla bu mu nekk ci guddi, noppalu bi man na gën a metti.
Reflü (GERD): Asit bi ci nopp dellusi ci gémmiñ, jox xel bu metti ci diggante xol ak nopp ak xel bu metti ci bakkan.
Jafe-jafe ci safra ak pankreas: Man nañu jox noppalu ci diggante nopp.
Infeksyon ak poison ci lekk: Virus walla bakteri man nañu jox infeksyon ci diggante nopp ak loxo, ak xel bu metti, xel bu metti ak diarrhée.
Intolerans ci lekk: Xel bu metti ci lekk ni lekk bu am dund man na jox noppalu ci nopp.
Stres ak xaalis ci xel: Stres bu metti man na jox xel bu metti ci nopp.
Noppalu ci nopp ak xel bu metti: Kan lañu war a jox wóor?
Bu noppalu ci nopp am ak xel bu metti, xel bu metti, xel bu metti ci nopp, bañ a lekk, feebar bu metti walla xel bu metti ci yaram, war naa ñu seet boppam. Ndaxte, bu noppalu bi metti lool, bu mu am ci jamono bu gàtt, bu mu daldi jóg ci guddi walla bu mu bañ a gën a metti, war naa ñu dem ci dogtor.
Sabab yu noppalu ci nopp ci yeneen jamono
Ci xale: Ci xale, noppalu ci nopp dafa yomb a am, te loolu dafa tax ci sabab yu yomb. Waaye, parazit ci loxo, infeksyon ci ndox, apandisit, intolerans ci lekk ak reflü man nañu tax. War naa ñu laaj dogtor.
Ci ndaw: Ci jamono ju ndaw, lekk bu metti, stres ak xel bu metti ci jàng man nañu tax noppalu ci nopp. Bu noppalu bi metti lool walla bu mu am ci jamono bu yàgg, war naa ñu laaj dogtor.
Ci mag: Xel bu metti ci yaram, jëfandikukat, wàññi doole ci diggante nopp ak feebar bu yàgg man nañu tax noppalu ci nopp. Bu noppalu bi am ci jamono bu yàgg walla bu mu bañ a gën a metti, war naa ñu dem ci dogtor.
Ci jigeen ju am doom: Ndaxte, ndaw bu am doom mooy jox doole ci nopp, xaalis ci xel ak jëfandikukat ci lekk man nañu tax noppalu ci nopp. War naa ñu laaj dogtor bu feebar bu metti am.
Jamono yu am solo ak noppalu ci nopp:
Góor gi ci ndaje bu am ci guddi, lekk bu bare ba pare, naan ndox yu gaz, lekk bu am dund ak lekk bu metti lool man nañu tax noppalu ci nopp ci guddi. Lekk ndank ndank ak ci yeneen jamono, lekk bu am solo ak naan ndox bu doy man na jox wóor.
Yoon yu man a wóor noppalu ci nopp
Noppalu ci nopp manulañu bañ koo gis, waaye yoon yii ci wàllu dund man nañu jox wóor ci nit ñi:
Lekk bu am solo ak bu am solo ci jamono yu yàgg
Lekk ndank ndank ak lekk bu ñu xewal
Bañ a jëfandikukat alkool, sigaar ak ndox yu asit
Jéem a jox wóor ci stres
Jox wóor ci jamono yu ñu nelaw
Bañ a jëfandikukat jëfandikukat ci bopp
Bañ a fàtte seet seet ci wàllu feebar
Ataya yu man a wóor noppalu ci nopp
Yenn ataya yu garab man nañu jox wóor ci asit bi ci nopp, te man nañu jox wóor ci xel bu metti. Ataya yii man nañu wóor laaj yi, waaye duñu man a defar feebar bi:
Ataya ci papatya: Jox wóor ak def ci xel bu metti, wóor xel bi ci nopp.
Ataya ci rezene: Man na wóor gaz ak xel bu metti; man na wóor asit bu bare.
Ataya ci naan: Man na wóor xel bu metti ci nopp ak jox wóor.
Ataya ci jenjel: Jox wóor ci xel bu metti ak xel bu metti ci nopp.
Melisa ataya: Buñ xelal ci miin yu xel day yombal te man na yombal miin yi.
Meyan kökü ataya: Buñ xam ne mooy aar miin, war nga jëfandikoo ak taxaw ak xel.
Ay ataya yu ci man a dimbali ci miin bu xel
Ataya vert: Jàmm ak antioksidanam man na dimbali diggante miin.
Fesleğen ataya: Man na yombal ci miin bu xel ak diggante miin.
Karanfil ataya: Jàngat yi wone na ne karanfil man na aar miin ak yombal xel.
Am na solo nangu ataya yu ci ak xam-xam. Su miin bi doy waar walla amee xel bu tar, war nga dem ci jàngkat.
Laaj yu gëna am solo
1. Lu tax miin bi doy waar?
Miin bu doy waar bu yàgg, man na doon toppandoo ak miin yu xam-xam, infeksyon, ülser, reflü, xel bu tar, lekk yu baaxul, jëfandikoo farmasi walla ay laaj yu ci jëm ci yeneen jafe-jafe yu jëm ci yaram. Su laaj bi doy waar, demal ci jàngkat.
2. Ndax miin bu xel dina wone jafe-jafe bu tar?
Lu ëpp ci jamono miin bu xel day jot ci lu yomb. Waaye bu xel bi tar, yàgg, tàmbalee ci kaw walla amee ak yeneen laaj, war na am jàngat.
3. Kan la war a dem ci jàngkat ci miin bu xel?
Bu xel bi tar, yàgg, di dellu, di yégle ci guddi, walla amee ak feebar, dal, walla wàññi yaram bu gaaw, war nga dem ci jàngkat.
4. Lan la ci man a def ci kër gi ngir miin bu xel?
Na nga yokk nanu ndox, lekk lu yomb, naan ataya camomille walla jenjabar, te defal miin bi lu yomb ci sedd. Waaye loolu ci laaj yu doy waar la.
5. Lan la ci jëm ci miin bu xel ci xale yi?
Ci xale yi, infeksyon, parazit ci loxo, gëstu gëstu ci lekk, ak xel, ñoo la ci man a jëm ci miin bu xel. Bu xel bi tar walla doy waar, war na am gëstu ci xale.
6. Ban ataya la ci man a dimbali ci miin bu dal?
Camomille, rezene, nàmm, jenjabar ak melisa ataya man na yombal miin bu dal. Waaye bu laaj bi doy waar, war nga jëfandikoo jàngkat.
7. Ndax miin bu xel ci jigeen yu am doom day am risk?
Ci jigeen yu am doom, rahim bi di gëdd ak soppi ci hormon man na japp miin bu xel. Waaye bu xel bi tar walla doy waar, war na am gëstu.
8. Ndax xel day japp miin bu xel?
Waaw. Xel ak dundal xel man na yokk doxalin miin ak loxo, di japp spazm ak xel.
9. Bu miin bu xel ak wopp am ci benn, lan la ci war a xam?
Gëstu lekk, infeksyon, ülser, reflü ak ay jafe-jafe yu ci yaram man na jëm ci loolu. Bu amee ak laaj yu la warul, demal ci jàngkat.
10. Ndax ataya yu ci man na gën a yombal miin bu xel?
Ataya yu ci man na dimbali ci miin bu xel bu yomb ak bu doy waar. Bu xel bi doy waar, tar walla amee ak yeneen laaj, war nga laaj jàngkat.
11. Ndax ci mag ñi miin bu xel day am solo?
Su mag ñi gëna mag, jafe-jafe ci miin ak loxo day gëna am. Yeneen jafe-jafe man na jot ci laaj yu la warul. Loolu tax ci mag ñi miin bu xel bu doy waar war na am gëstu.
12. Ban lekk la ci man a jëm ci miin bu xel?
Lekk yu am duf, safara, asit, ndox yu gaz, saxar, walla lekk yu am gluten man na jëm ci miin bu xel ak xel ci ñeneen.
13. Su ma amee ci miin bu xel, lan la ci war a def?
Wutal ci yoon wi nga lekk, bàyyi lekk yu am risk, defal gëstu ci yaram, te toppal ndigalu jàngkat.
14. Ndax miin bu xel day am ci ñu bare?
Waaw, ci àdduna si miin bu xel ak diggante miin day am solo te ëpp ci jamono day jot ci lu yomb.
Xam-xam yu jëm ci loolu
World Health Organization (WHO): Jàmm ci miin
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Helicobacter pylori infeksyon
American College of Gastroenterology: Ay laaj yu ëpp ci miin
Mayo Clinic: Miin bu xel
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases: Diggante miin ak miin bu dal
Jàngat yu xam-xam ak ndigalu jamono (misal: "Gastroenterology", "The Lancet Gastroenterology & Hepatology")