Zona (Gece Yanagy) Barasynda Bilinmeli Zatlar
Zona näme?
Zona, lukmançylykdaky ady herpes zoster bolup, Varisella Zoster wirusynyň (VZV) sebäpli ýüze çykýan, köplenç agyryly we çişikli deri döküntüleri bilen geçýän ýokanç keseldir. Bu wirus çagalyk döwründe geçirilýän suwçiçege ýokançlygyndan soň bedende ukuda galyp biler. Ýyllar soň, immun ulgamynyň gowşamagy ýagdaýynda täzeden herekete geçip, zona keselini döredip biler. Döküntüler köplenç bedeniň diňe bir bölegini, esasan göwüs, arka, garn, ýüz ýa-da but ýaly ýerleri täsir edýär. Zona, deride güýçli agyry, ýanma we gyjyndy ýaly näsazlyklara sebäp bolup biler.
Zona keseliniň alamatlary nämeler?
Zonanyň başlangyjy köplenç bir taraplaýyn, güýçli we ýandyryjy agyry bilen ýüze çykýar. Keseliň beýleki alamatlary şulardyr:
Döküntü bolan ýerde ýanma, syzgyldy we gyjyndy
Deride duýgurlyk we uyuşma
Gyzarma, gysga wagtda içi suwuklykly çişiklere öwrülýän döküntüler
Bölümleýin agyry we sanjyly duýgy
Ýagtylyga duýgurlyk
Belent gyzgynlyk we baş agyry
Umumy gowşaklyk we ýadawlyk
Döküntüler ilkinji agyry we duýgurlykdan 2–3 gün soň ýüze çykýar. Bu döküntüler takmynan 10–15 gün dowam edip biler. Döküntüler gabyk bagandan soň ýokançlyk peselýär.
Zona keseli nähili ýüze çykýar?
Zona, öň suwçiçege geçiren adamlarda ýüze çykýar. Sebäbi Varisella Zoster wirusy suwçiçege geçireninden soň nerw köklerinde hereketsiz ýagdaýda galyp biler. Ýyllar soň, immun ulgamynyň gowşan ýagdaýynda wirus täzeden herekete geçýär. Esasan-da:
60 ýaşdan ýokary adamlarda
Immun ulgamy gowşanlarda (mysal üçin; rak bejergisi alýanlar, agza çalşygy edilenler, HIV/AIDS hassalary)
Fiziki ýa-da duýgy taýdan stres geçirenlerde
ýüze çykma ähtimallygy has ýokarydyr. Her adam durmuşynda iň az bir gezek zona geçip biler, ýöne seýrek ýagdaýda gaýtalanyp biler. Immun ýetmezçiligi bolanlarda gaýtalama töwekgelçiligi artýar.
Zona bejergisinde ulanylýan usullar
Häzirki wagtda zonany doly ýok edýän anyk bejergi usuly ýokdur. Emma häzirki zaman lukmançylygy keseliň täsirini azaltmaga we gaýraüzülmeleriň öňüni almaga gönükdirilen täsirli usullary hödürleýär. Bejerginiň esasy maksady, näsazlyklaryň ýeňilleşdirilmegi we islenmeýän netijeleriň öňüni almakdyr.
Antiwiral dermanlar, keseliň ilkinji alamatlary ýüze çykandan soň ilkinji 72 sagadyň dowamynda başlansa, wirusyň köpelmegini haýalladýar we sagalma döwrüni gysgaldyp biler. Şonuň üçin zonanyň ilkinji alamatlary ýüze çykanda mümkin boldugyça gysga wagtda dermatolog lukmana ýüz tutmak möhümdir.
Käbir ýagdaýlarda agyry üçin agyryny ýeňilleşdiriji dermanlar, ýerli anestezik kremler ýa-da losýonlar, şeýle hem hammamdan soň derini ýumşadýan bejergiler maslahat berlip biler. Deride döreýän ýaralaryň ýokanç bolmazlygy üçin antiseptik ergini bilen arassalamak maslahat berilýär we çişikleriň idegi seresaplylyk bilen edilmeli. Näsagyň gyzgyny ýokary bolsa, gyzgynlygy peseldiji dermanlar hem bejergä goşulyp biler.
Zonanyň döredýän güýçli we uzak dowam edýän (aýlar ýa-da seýrek ýagdaýda ýyllar dowam edip bilýän) nerw agyrysyna postherpetik neuralgiýa diýilýär. Esasan-da garrylykda we immun ulgamy gowşanlarda ýüze çykýan bu ýagdaý üçin antidepressantlar, käbir nerw dermanlary we ýörite agyry plýonkalar ýaly goşmaça bejergiler ulanylyp biler.
Göwrelilikde zona ýokançlygy bilen ýüzbe-ýüz bolan adamlar, antiwiral dermanlaryň ulanylmagy barada hökmany suratda lukmany bilen maslahatlaşmalydyr. Esasan-da immun ulgamyny basýan bejergi alýanlaryň, bejergi üçin hassahanada damara derman berilmegi gerek bolup biler.
Döküntüsiz zona: Alamatlar nähili anyklanylýar?
Döküntüsiz zona, ýagny "herpes zoster sine herpete", keseliň seýrek duş gelýän görnüşidir. Bu ýagdaýda deride häsiýetli çişik we döküntüler bolmazdan, nerw ugrunda güýçli agyry, ýanma ýa-da syzgyldy ýaly alamatlar ýüze çykyp biler. Täsir eden ýerde anyk bir leziýa bolmasa-da, dowamly agyry we duýgurlyk näsagyň ýaşaýyş hiline ýaramaz täsir edip biler. Bu görnüş zonanyň anyklanylmagynda lukman bahalandyrmasy örän möhümdir we agyry dolandyrylyşy, adaty zona bejergisindäki dermanlar bilen amala aşyrylyp biler.
Zonanyň ýokançlygy barada bilinmeli zatlar
Zona keseli, suwçiçege öň geçiren ýa-da suwçiçege garşy sanjym edilen adamlarda ýokanç däldir. Emma, keseli geçirmedik ýa-da sanjym edilmedik adam, zona hassasynyň döküntüsindäki suwuklyk bilen göni aragatnaşykda bolsa suwçiçege keselini ýokuşdyryp biler. Zona, adamdan adama aragatnaşyk arkaly geçýär; şonuň üçin, işjeň döküntüsi bolanlaryň döküntüli ýerlerini örtmegi we aragatnaşyk töwekgelçiligini azaltmagy maslahat berilýär. Esasan-da, immuniteti gowşak bolanlar, göwreli zenanlar we bir aýlykdan kiçi çagalara ýaly duýgur toparlar bilen aragatnaşykdan gaça durmaly.
Zonadan goranyş usullary we sanjym barada maglumat
Zonadan goranyşyň iň täsirli we subut edilen usuly sanjymdyr. Dünýäde giňden ulanylýan we FDA tarapyndan tassyk edilen zona (herpes zoster) sanjymlary, keseliň ýüze çykma ýygylygyny we agyrlygyny ep-esli derejede azaldýar. 50 ýaşdan ýokary ulularda we esasan-da 60 ýaşdan soň töwekgelçiligiň artmagy sebäpli sanjym maslahat berilýär. Zona sanjymy, suwçiçege (varisella) sanjymyndan tapawutlydyr we adatça 1–2 doza görnüşinde berilýär.
Sanjymdan soň ýeňil täsirler (sanjiň edilen ýerinde agyry, gyzarma, ýeňil baş agyry, ýadawlyk) ýüze çykyp biler. Bu täsirler adatça gysga wagt dowam edýär; emma garaşylmadyk bir alamat ýüze çyksa saglyk hünärmenine ýüz tutmak zerurdyr.
Zona keselinde üns berilmeli zatlar
Döküntüli ýeri gurak we arassa saklaň, çişikleri gyjyndyrmakdan gaça duruň.
Döküntüleri örtmek, wirusyň başgalara ýokuşma töwekgelçiligini azaldýar. Emma örtükleriň deri bilen göni aragatnaşyk etmezligi möhümdir.
Antibiotik kremler çişikleriň üstünde ulanylmaz, sagalmagy gijikdirip biler.
Arassalyk üçin ýumşak polotensa ulanyň we polotensany başgalar bilen paýlaşmaň.
Pamykly we amatly egin-eşik geýiň.
Buz goýmak göni däl-de, arada mata goýup edilmelidir.
Immuniteti ýok, göwreli, täze doglan ýa-da agyr keselli adamlar bilen ýakyn aragatnaşykdan gaça duruň.
Jemgyýetçilik ýerlerinde el arassalygyna üns bermek, egin-eşik we şahsy zatlary paýlaşmazlyk möhümdir.
Işjeň döküntüler geçýänçä aragatnaşyk sportlaryndan gaça durmak maslahat berilýär.
Zona näçe wagt dowam edýär we gaýtalanyp bilermi?
Adatça zona ýokançlygy 2–4 hepdäniň dowamynda özi-özünden sagalýar. Bejergi başlandan soň näsazlyklar köplenç 2 hepdäniň dowamynda azalýar. Emma, esasan-da garrylykda we immuniteti basylan adamlarda sagalma döwri uzaga çekip biler we postherpetik neuralgiýa ýüze çykyp biler. Zona ýokançlygy bir gezek geçenden soň täzeden ýüze çykmagy seýrekdir, ýöne immuniteti basylan adamlarda gaýtadan ýüze çykyp biler. Alamatlaryňyz garaşylýandan uzak dowam etse ýa-da agyry dolandyryp bolmaýan bolsa saglyk hünärmenine ýüz tutmak maslahat berilýär.
Köp soralýan soraglar
1. Zona keseli ýokançmy?
Zona, suwçiçege geçirmedik we sanjym edilmedik adama göni aragatnaşyk arkaly ýokuşyp biler. Keselli adamyň döküntüsindäki suwuklykda işjeň wirus bolýar; şonuň üçin döküntü bilen aragatnaşykdan gaça durmaly. Emma, zona göni adamdan adama geçmeýär; aragatnaşyk arkaly suwçiçege görnüşinde geçýär.
2. Zona her adamda gaýtalanyp bilyärmi?
Köp adam durmuşynda diňe bir gezek zona geçirýär. Emma, immun ulgamy basylan adamlarda gaýtadan ýüze çykma ähtimallygy artýar.
3. Zona bolandygymy nähili bilerin?
Başlangyçda güýçli ýerli agyry, ýanma, syzgyldy we munuň yzysüre bir taraplaýyn döküntüler iň belli alamatlardyr. Bu näsazlyklarda dermatolog lukmana ýüz tutmak anyk diagnoz üçin möhümdir.
4. Zona bejergisi näçe wagt dowam edýär?
Bejergi ir başlansa, alamatlarda adatça 2 hepdäniň dowamynda gowulaşma görülýär. Jemi kesel döwri 2–4 hepde aralygynda üýtgeýär.
5. Zona üçin haýsy dermanlar ulanylýar?
Antiwiral dermanlar esasy bejergi usulydyr. Esasan-da ilkinji 3 günüň dowamynda başlansa täsiri artýar. Agyryny ýeňilleşdiriji, nerw agyrysyna garşy dermanlar we käbir ýagdaýlarda antidepressantlar ulanylyp biler.
6. Zona keselli biri bilen bir öýde ýaşap bolarmy?
Hawa, ýöne döküntüli ýer bilen göni aragatnaşyk edilmezlik we töwekgelçilik toparyndaky adamlar (göwreli zenanlar, çagalar, immuniteti gowşak adamlar) goralmaly.
7. Sanjym zonany doly öňleýärmi?
Hiç bir sanjym 100% gorag bermeýär, ýöne häzirki barlaglara görä zona sanjymlary hem keseliň ýüze çykma ähtimallygyny hem-de agyrlygyny ep-esli derejede azaldýar.
8. Zona yz galdyrýarmy?
Döküntüler sagalandan soň käbir adamlarda deride reňk üýtgemesi ýa-da ýeňil yz galyp biler. Kaşamakdan gaça durmak we degişli ýara idegi yz galma howpuny azaltýar.
9. Zona agyrysy näme üçin uzak dowam edýär?
Sinir ujunyň ýanmagy (postherpetik neuralgiýa) käbir adamlarda uzak dowam edýän we güýçli agyry döredip biler. Şeýle ýagdaýda degişli agyry bejergileri bilen ýaşaýyş hilini ýokarlandyrmak mümkin.
10. Zona sanjymynyň ýan täsirleri barmy?
Sanjymdan soň adatça ýeňil ýan täsirler ýüze çykýar (gyzarma, agyry, ýeňil gyzgynlyk). Bu täsirler köplenç gysga wagtda ýitýär.
11. Göwrelilikde zona howplymy?
Göwreli aýallarda zona seýrek duş gelse-de, derman bejergisi üçin hökmany suratda lukman bahalandyrmasy zerurdyr. Bejergä başlamazdan öň lukman bilen maslahatlaşmak gerek.
12. Döküntüsiz zona nähili anyklanylýar?
Klasik döküntü bolmasa, diagnoz goýmak kyn bolup biler. Güýçli, bir sebite çäkli agyry bar bolsa, dermatologiýa ýa-da nerw ulgamynyň hünärmenine ýüz tutmak peýdalydyr.
Çeşmeler
Bütindünýä Saglyk Guramasy (WHO), "Herpes Zoster (Şingil) – Faktlar sahypasy".
Keselleriň Öňüni Alyş we Gözegçilik Merkezi (CDC), "Şingil (Herpes Zoster)".
Amerikan Dermatologiýa Akademiýasy Assosiasiýasy, "Şingil: Diagnoz, Bejergi we Öňüni alyş".
Mayo Klinikasy, "Şingil: Alamatlary we Sebepleri".
Ýewropa Derman Agentligi (EMA), "Herpes Zoster sanjymlary".