Diýabet (Şeker Keseli): Bellikleri, Sebepleri we Dolandyrylyşy
Diýabet Näme?
Diýabet ýa-da il arasynda belli ady bilen şeker keselçiligi, häzirki wagtda çalt ýokarlanýan we köp sanly çynlakaý saglyk meselelerine sebäp bolýan dowamly metabolizma keseli bolup durýar. Dünýäde giňden duş gelýändigi sebäpli möhüm jemgyýetçilik saglygy meselesi hökmünde kabul edilýär. Diýabediň doly ady bolan "Diabetes Mellitus", grek dilinde "şekerli peşew" manysyny berýär; bu at, kesel bolan adamlaryň peşewinde adatça bolmaly däl şekeriň ýüze çykmagyndan gelip çykýar. Sagdyn ulularda açlyk gan şekeri derejesi adatça 70-100 mg/dL aralygynda bolýar, bu görkezijiniň yzygiderli ýokary bolmagy diýabet diagnozyny orta goýýar.
Diýabediň Dörän Mehanizmi
Diýabet, esasan, bedeniň insuliniň ýetmezçilikli öndürmegi ýa-da bar bolan insuliniň täsirli ulanylmazlygy sebäpli ýüze çykýar. Insulin, pankreas atly agza tarapyndan bölünip çykarylýan we gandaky şekeri dokumalara daşamaga kömek edýän möhüm bir gormondur. Diýabediň birnäçe görnüşi bar; iň köp duş gelýän görnüşi bolsa Tip 2 diýabettir. Tip 2 diýabet adatça uly ýaşlarda, aýratyn-da 40 ýaşdan soň has köp ýüze çykýar. Bu görnüşde, pankreas insulin öndürse-de, öýjükler insuline garşy durnuklylyk döredýär we beden şeker metabolizmasyny sagdyn ýagdaýda amala aşyryp bilmeýär. Netijede gan şekeri ýokarlanýar we dürli saglyk meselelerine sebäp bolup biler.
Diýabediň Alamatlary Näme?
Diýabet haýal ösýän bir kesel bolup, köp adam başlangyçda alamatlaryny duýup bilmez. Emma gan şekeri derejesi ýokarlandygyça dürli alamatlar ýüze çykýar:
Ýygy-ýygydan peşew çykarmak
Doýmazlyk bilen birlikde aşa iýmit islegi
Aşa suwsamak we agyz guraklygy
Tiz ýüze çykýan agram ýitirmek
Ýadawlyk we gowşaklyk
Görüşiň bulaşmagy
Ayaklarda ýa-da ellerde uyuşma, sanjyma
Ýaralaryň haýal bejerilmegi
Deride guraklyk we gyjyndyrma
Agyzda aseton ýaly ys
Her adamda ähli alamatlar ýüze çykman biler. Alamatlar ýüze çykanda saglyk merkezine ýüz tutmak we gan şekeri derejesini barlatmak möhümdir.
Diýabediň Esasy Sebepleri
Diýabediň ýüze çykmagynda genetiki we durmuş ýörelgesine bagly daşky faktorlar rol oýnaýar. Iň köp duş gelýän iki görnüşi; Tip 1 we Tip 2 diýabettir. Tip 1 diýabet köplenç çagalyk ýa-da ýaşlyk döwründe başlaýar we pankreasyň insulin öndürmek ukybynyň ep-esli ýitmegi bilen dowam edýär. Bu ýagdaýda; genetiki uýgunlyk, immun ulgamynyň keselleri we käbir wirus ýokançlyklary pankreasa zyýan ýetirip biler.
Tip 2 diýabet bolsa esasan uly ýaşlylarda, aşakdaky töwekgelçilik faktorlarynyň täsiri bilen ýüze çykýar:
Semizlik ýa-da aşa agram meselesi
Maşgala agzalarynda diýabet taryhynyň bolmagy
Pisiki işjeňligiň pesligi we hereketsiz durmuş ýörelgesi
Uly ýaş
Stresiň uzak möhletli täsirleri
Göwrelilikde gestasionel diýabetiň ýüze çykmagy ýa-da ýokary agramly çaga dogurmak
Diýabetiň Görnüşleri Näme?
Diýabet dürli görnüşleri boýunça toparlanýar:
Tip 1 Diýabet: Köplenç ýaşlykda başlaýar we beden diýen ýaly insulin öndürip bilmeýär. Bejergi üçin insulin sanjymy hökmanydyr.
Tip 2 Diýabet: Uly ýaşlarda köp duş gelýär. Öýjükler insuline jogap berip bilmeýär.
Ulularda Gizlin Awtoimmun Diýabet (LADA): Uly ýaşda başlaýan, awtoimmun sebäpli bir görnüş bolup, bejergide köplenç insulin zerurlygy ýüze çykýar.
Ýaşlarda Başlaýan Ýetişgin Diýabeti (MODY): Ýaşlykda başlaýan, genetiki geçişli bir görnüşdir.
Gestasionel Diýabet: Diňe göwrelilik döwründe ýüze çykýan we käwagt dowamly diýabete öwrülip bilýän görnüşdir.
Bunlardan başga-da Prediýabet (gizlin şeker) döwri hem möhümdir. Bu döwürde gan şekeri görkezijileri kadadan ýokary bolýar, ýöne doly diýabet diagnozy üçin ýeterlik däl. Prediýabet, sagdyn iýmitlenme we durmuş ýörelgesiniň üýtgedilmegi bilen doly diýabete öwrülmezden öň gözegçilikde saklanyp bilner.
Diýabet Diagnozy Nädip Goýulýar?
Diýabetiň anyklanylmagy üçin giňden ulanylýan usullar şulardyr:
Açlyk gan şekeri synagynda 126 mg/dL we ondan ýokary görkezijiler diýabete şübhe döredýär.
Agyzdan Glýukoza Çydamlylyk Synagynda (OGTT), 2 sagatdan soň ölçelýän şeker derejesiniň 200 mg/dL-den ýokary bolmagy diýabete; 140-199 mg/dL aralygynda bolmagy bolsa prediýabete görkezme bolup biler.
HbA1c synagy, soňky üç aýdaky ortaça gan şekeri barada maglumat berýär we %6,5-den ýokary görkezijiler diýabet diagnozynda goldaw berýär.
Diagnoz üçin geçirilen synaglarda takyk netijeleri almak üçin lukmanyň görkezmesine eýermek möhümdir.
Diýabet Dolandyrylyşynda Iýmitlenmegiň Möhümligi
Diýabediň netijeli gözegçiligi üçin deňagramly iýmitlenme düzgüni zerurdyr. Diýabetli adamlar, iýmitlenme hünärmeni we lukmanlary bilen bilelikde, şahsy zerurlyklara görä taýýarlanan ýörite iýmitlenme programmasyny ýerine ýetirmelidirler. Esasy ýörelgeler şulardyr:
Dolulygyna däneler, täze gök we miweler ileri tutulmaly
Ýag we kaloriýa derejesi pes, emma iýmit gymmaty ýokary önümler saýlanmaly
Bölüm gözegçiligi we yzygiderli nahar wagty üpjün edilmeli
Arassalanan şeker we aşa gaýtadan işlenen önümlerden gaça durulmaly
Yzygiderli iýmitlenme, gan şekeriň deňagramlylygyny saklamak bilen birlikde beden agramyny we ýürek-damar töwekgelçilik faktorlaryny hem azaldýar. Tip 2 diýabette agram ýitirmek, gan şekeri gözegçiligine we derman zerurlygyna oňyn täsir edip biler. Zerur ýagdaýlarda semizlik bilen göreşde dürli lukmançylyk usullaryndan (mysal üçin aşgazan balony, bariatrik hirurgiýa we ş.m.) hem peýdalanylýar; bu çäreleriň zerurlygy barada karary hökmany suratda lukman bermelidir.
Diýabetli Adamlar Üçin Sagdyn Iýmitler
Ýagly Balyklar: Omega-3 taýdan baý bolan som, sardin, ringa balygy, skumbriýa we alabalak; ýürek-damar saglygy üçin peýdalydyr, hepdede azyndan iki gezek iýilip bilner.
Ýaprakly Gök Önümler: Ispanak, gara kelem, salat we brokkoli ýaly gök önümler witamin we mineral taýdan baý bolup, gan şekeriň derejesine ýaramaz täsir etmeýär.
Awokado: Sagdyn ýeke doýman ýag kislotalaryny özünde saklaýar, süýüm taýdan baýdyr we gözegçilikli mukdarda ulanylmalydyr.
Ýumurtga: Doýgunlyk duýgusyny artdyrýar, belok taýdan baýdyr.
Fasulýe we Däne Önümleri: Süýümli we belokly bolandygy üçin gandaky şeker deňagramlylygyny gowulandyrýar.
Gaýmak: Belok we probiotik özünde saklaýar, içege saglygyny goldaýar we glisemik jogaba oňyn täsir edip biler.
Gury miweler: Çagyl we findyk ýaly iýmitler sagdyn ýag çeşmesidir we ýürek keselleriniň töwekgelçiligini azaldýar.
Brokkoli: Pes kaloriýaly, köp süýümli we mineral taýdan baý bir gök önüm.
Zetýaýagy: Ýeke doýman ýag düzümine eýe bolup, ýürek saglygy üçin goragly rol oýnaýar.
Keten Tohumy: Düzümindäki omega-3 we süýümler arkaly holesterini peseltmäge we şeker derejesini gözegçilikde saklamaga kömek edýär.
Gizlin Şeker (Prediýabet) Näme we Nädip Belli Bolar?
Gizlin şeker, ýagny prediýabet, gan şekeri görkezijileriniň kadadan ýokary, ýöne doly diýabet diagnozy üçin ýeterlik bolmadyk aralyk döwürdir. Bu ýagdaý, Tip 2 diýabete geçmek töwekgelçiligi ýokary bolan bir tapgyrdyr. Köplenç aç-açan bir şikaýata sebäp bolmasa-da, süýji islegi, tiz ýadawlyk we nahardan soň uklamak islegi ýaly kiçi alamatlar ýüze çykyp biler. Açlyk we tokluk gan şekeri synaglary bilen anyklanylýar. Bu tapgyrda durmuş ýörelgesiniň üýtgedilmegi bilen ösüşiň öňüni almak mümkin.
Diýabet Bejergisinde Haýsy Usullar Ulanylýar?
Diýabediň bejergi tapgyry, kesel görnüşine görä üýtgeýär. Tip 1 diýabette ömürboýy insulin bejergisi zerurdyr. Bu bejergä goşmaça hünärmen dietolog bilen şahsylaşdyrylan iýmitlenme meýilnamasy düzülýär we käbir adamlarda uglerod hasaplamak usuly bilen çeýe dozada insulin düzülip bilner.
Tip 2 diýabette bolsa adatça ilkinji tapgyrda durmuş ýörelgesiniň üýtgedilmegi, iýmitlenme we fiziki işjeňlik maslahat berilýär. Zerur ýagdaýlarda, öýjükleriň insuline duýgurlygyny artdyrýan ýa-da insulin bölünip çykmagyny goldaýan agyzdan alynýan dermanlar (oral antidiyabetikler) ulanylýar. Käbir adamlarda bolsa insulin bejergisine zerurlyk bolup biler.
Bejergi döwründe, gan şekeriň uzak möhletli ýokary bolmagy; nerw, böwrek we göz ýaly agzalarda dowamly zyýanlara sebäp bolup bilýändigi üçin yzygiderli lukman gözegçiligi we barlaglary aýratyn möhümdir.
Köp Sorag Berilýän Soraglar
1. Diýabet töwekgelçiligimi nädip azaldyp bilerin?
Dengeli we düzgün iýmitlenmek, agramy gözegçilikde saklamak, yzygiderli fiziki işjeňlik etmek, çilim çekmekden we aşa alkogol ulanmakdan gaça durmak töwekgelçiligi azaltmaga kömek edýär.
2. Prediabetden diabeta geçmegiň öňüni almak mümkinmi?
Hawa, agramy azaltmak, sagdyn iýmitlenmek we maşk etmek prediabetiň diabeta öwrülmeginiň öňüni alyp biler ýa-da gijikdirip biler.
3. Diabete haýsy synaglar bilen diagnoz goýulýar?
Açlyk gan şekeri, agyz arkaly glýukoza çydamlylyk synagy (OGTT), HbA1c ýaly laboratoriýa synaglary diagnoz üçin ulanylýar.
4. Diabetiň hemişelik bejergisi barmy?
Diabet hroniki keseldir. Doly ýok etmek mümkin bolmasa-da, täsirli bejergi bilen gan şekeri gözegçilikde saklanyp bilner we gaýraüzülmelerden gorap bolýar.
5. Tip 1 we Tip 2 diabetiň esasy tapawutlary nämelerden ybarat?
Tip 1 diabet köplenç çagalyk döwründe başlaýar we beden düýbünden insulini öndürip bilmeýär. Tip 2 diabet bolsa adatça uly ýaşlarda ýüze çykýar we öýjükler insuline garşy durnukly bolýar.
6. Diabet bejergisinde derman däl usullar täsirlimi?
Iýmitlenme, maşk we durmuş ýörelgesiniň üýtgedilmegi esasan hem Tip 2 diabetde irki döwürde örän täsirli bolup, käbir ýagdaýlarda derman bejergisine hem zerurlyk bolup biler.
7. Ene bolmaga taýyn aýallarda diabet bolup bilermi?
Hawa, göwrelilikde ýüze çykýan gestasion diabet bardyr we hem enäniň, hem-de çaga saglygy üçin gözegçilik we bejergi talap edýär.
8. Diabetiň gaýraüzülmeleriniň irki alamatlary nämeler?
Ayaklarda duýgusyzlyk, görmegiň ýitirilmegi, böwrek funksiýasynyň bozulmagy we ýürek-damar näsazlyklary gaýraüzülmelere görkeziji bolup biler.
9. Diabetli adamlar haýsy iýmitleri çäklendirmelidir?
Rafinirlenen şeker, ak un bilen taýýarlanan önümler, gowrulan we aşa ýagly iýmitler, alkogolly içgiler we duz çäklendirilmegi maslahat berilýär.
10. Maşk diabetiň bejergisinde nähili rol oýnaýar?
Yzygiderli maşk insuline duýgurlygy ýokarlandyrýar, gan şekerini peseldýär we agramy gözegçilikde saklamaga kömek edýär.
11. Diabetli adamlaryň ýaşaýyş hilini nähili ýokarlandyryp bolar?
Yzygiderli lukmançylyk gözegçiligi, sagdyn iýmitlenme, stres dolandyryşy we laýyk fiziki işjeňlik bilen ýaşaýyş hili ýokarlandyrylyp bilner.
12. Diabetde haýsy aralyklarda lukman gözegçiligi zerurdyr?
Şahsy ýagdaýlara baglylykda üýtgäp bilse-de, adatça 3-6 aýda bir gezek gözegçilik maslahat berilýär. Gaýraüzülme töwekgelçiligi ýokary bolsa, has ýygy gözegçilik gerek bolup biler.
Çeşmeler
Dünýä Saglyk Guramasy (World Health Organization - WHO), Diabet Mellitus Gollanmalary
Halkara Diabet Federasiýasy (International Diabetes Federation - IDF), Diabet Atlas
Amerikan Diabet Assosiasiýasy (American Diabetes Association - ADA), Diabetde Lukmançylyk Gözegçiliginiň Standartlary
Keselleriň Öňüni Alyş we Gözegçilik Merkezleri (CDC), Diabet Neşirleri
New England Lukmançylyk Žurnaly, Diabet Bilen Baglanyşykly Işler
Ýewropa Diabeti Iş öwreniş Assosiasiýasynyň (EASD) Gollanmalary