Wertigo: Sebäpleriniň, Belligileriniň we Dolandyrylyşynyň
Vertigo Duýgusy Näme we Nähili Kesgitlenýär?
Vertigo, adamyň özüni ýa-da daş-töweregini aýlanýan ýaly duýmagy bilen ýüze çykýan deňagramlylygyň bozulmagydyr. Vertigodan şübhelenýän bir adamda ilkinji ädim, başdan geçirýän aýlanma we deňagramsyzlyk duýgusyny jikme-jik beýan etmegidir. Bu düşündirişden soň, meseläniň çeşmesini anyklamak maksady bilen merkezi nerw ulgamy we içki gulak funksiýalary boýunça dürli synaglar geçirilýär. Eger vertigonyň sebäbinde beýnä barýan gan akymynda bir mesele bolmagyndan şübhe edilse, doppler ultrasonografiýasy, kompýuter tomografiýasy (KT) angiografiýasy, magnit rezonans (MR) angiografiýasy ýa-da şoňa meňzeş ösen şekillendiriş usullary ulanylyp bilner. Diagnoz anyklaşandan soň, bejergi aşakdaky sebäbe görä adama mahsus meýilleşdirilýär.
Vertigonyň Esasy Sebepleri Näme?
Vertigo köplenç içki gulak we merkezi nerw ulgamy kesellerinden döreýär. Bularyň arasynda iň ýygy duş gelýäni, benign paroksismal pozisionel vertigo (BPPV) diýlip tanalýar. BPPV-de, kelläniň hereketi bilen birden başlap, adatça gysga dowam edýän güýçli baş aýlanma tutgauslary bolýar. Bu tutgauslar adatça birnäçe sekuntdan birnäçe minut aralygynda dowam edýär we esasan düşekde öwrülmek, birden kelle hereketleri ýaly ýagdaýlarda ýüze çykyp bilýär. Köplenç ýaş ulgamlarda duş gelýär we gowy häsiýetli bir ýagdaýdyr. Adatça çynlakaý bejergi talap etmeýär we wagtyň geçmegi bilen öz-özünden geçmäge meýilli bolýar.
Vertigo, käbir psihologiki ýagdaýlar (meselem, depressiýa ýa-da alada) bilen çalşylyp bilinýär. Emma, psihologiki faktorlar göni vertigonyň sebäbi bolmaýar; baş aýlanma şikaýaty bolan adamlarda, psihologiki sebäplerden has köp fiziki bir sebäp gözlenilýär.
Vertigonyň beýleki sebäpleri şulardyr:
Labirentit we vestibulýar nörit: Içki gulagyň, köplenç wirus ýokançlyklary sebäpli ýanmagy. Grip, gyzamyk, kabakulak, herpes we EBV ýaly dürli wiruslar sebäp bolup biler. Bu ýagdaýlarda, baş aýlanmasyna köplenç eşitme ýitmegi hem goşulyp biler.
Meniere keseli: Adatça, vertigodan başga gulak jyňňyldysy we ösýän eşitme ýitmegi ýüze çykýar. Kesel tutgauslar bilen geçýär we käbir döwürlerde alamatlar gowulaşýar. Sebäbi doly belli bolmasa-da, genetiki faktorlar, wirus ýokançlyklary, kelle şikesleri we allergiýalar bilen baglanyşykly bolup biler.
Akustik nörinom: Içki gulagyň nerwlerine täsir edýän gowy häsiýetli bir tümördür. Baş aýlanmasy bilen birlikde gulak jyňňyldysy we eşitme ýitmegi ýüze çykyp biler.
Serebrovaskulýar meseleler: Beýni damarlarynda dykylma (insult) ýa-da beýni ganamasy hem vertigony döredip biler.
Multipl skleroz (MS): Merkezi nerw ulgamyna täsir edýän, dürli alamatlara sebäp bolup bilýän bir keseldir.
Beýleki sebäpler: Kelle şikesleri, boýnuň şikesleri, diabet, pes gan şekeri, käbir dermanlaryň täsirleri we seýrek ýagdaýlarda alada, vertigonyň ýüze çykmagyna goşant goşup biler.
Vertigo Bilen Bilelikde Döräp Bilýän Alamatlar Näme?
Vertigo başdan geçirýän adam, öz töwereginde ýa-da dünýäniň töwereginde aýlanýan ýaly duýýar. Baş aýlanmasyna köplenç; garnyň agyrysy, gaýtarma, derleme, deňagramsyzlyk, adaty bolmadyk göz hereketleri, käwagt eşitme ýitmegi we gulak jyňňyldysy hem goşulyp biler. Görüş bozulmalary, ýöremekde kynçylyk ýa-da aň-düşünje üýtgemeleri hem käbir ýagdaýlarda ýüze çykyp biler. Bu goşmaça alamatlar, vertigonyň aşagyndaky kesele we täsir edýän ulgamlara görä üýtgäp biler.
Vertigo Haýsy Şertlerde Döräp Bilýär?
Vertigo, deňagramlylyk ulgamymyza täsir edýän köp dürli medisina ýagdaýlarynyň netijesinde ýüze çykyp biler. Içki gulak keselleri esasy sebäpleriniň biridir. Meselem:
BPPV-de, içki gulakda deňagramlylygy üpjün edýän kristallaryň ýerini üýtgetmegi bilen baş aýlanmasy döreýär.
Meniere keseli we vestibulýar nörit ýaly ýagdaýlar hem vertigonyň esasy beýleki sebäplerindendir.
Beýni damar keselleri, migren sebäpli baş aýlanmalar, käbir dermanlaryň täsirleri we nerw ulgamynyň keselleri hem vertigonyň beýleki potensial sebäpleriniň arasynda ýerleşýär.
Vertigony Dolandyrmak we Bejergi Usullary Näme?
Vertigonyň bejergisi, esasan sebäbi dogry anyklamaga esaslanýar. Ulanylýan usullar şu şekilde jemlenip bilner:
BPPV ýaly içki gulakdan gelip çykýan vertigolarda, adama mahsus kelle pozisiýasy manewralary (meselem, Epleý manewrasy ýa-da Brandt-Daroff maşklary) köplenç peýdaly bolýar.
Meniere keselinde, duz ulanyşyny azaltmak, peşew çykaryjy dermanlar, käwagt bolsa hirurgiki çäreler gerek bolup biler.
Ýokançlyklara bagly (meselem, labirentit) vertigoda, aşakdaky ýokançlyga laýyk dermanlar (antibiotik ýa-da wirusa garşy dermanlar) berlip bilner.
Migren bilen baglanyşykly vertigoda, migren üçin ulanylýan dermanlar we durmuş ýörelgesini üýtgetmek maslahat berilýär.
Fiziki bejergi we deňagramlylyk maşklary, vertigony has dolandyryp boljak ýagdaýda kömek edip biler. Şeýle hem, vertigo döwründe kofein, spirtli içgiler we temmäki önümlerinden gaça durmak we ýeterlik suw içmäge üns bermek maslahat berilýär.
Vertigonyň Dowamlylygy Näme?
Vertigonyň näçe dowam etjekdigi, aşakdaky sebäbe we ulanylýan bejergä görä üýtgeýär. BPPV ýaly ýagdaýlarda, baş aýlanmasy köplenç gysga dowam edýär we dogry manewralar bilen çalt gowulaşyp bilýär. Ýokançlyklar ýa-da Meniere keseli ýaly sebäplerde bolsa alamatlar has uzak dowam edip biler we käwagt gaýtalanyp biler. Hroniki vertigo ýagdaýlarynda hünärmen kömegini almak örän möhümdir.
Nerw Ulgamy Bilen Baglanyşykly Vertigoda Üns Berilmeli Zatlar
Beýni ýa-da nerw ulgamy sebäpli ýüze çykýan vertigoda, baş aýlanmasy bilen birlikde deňagramsyzlyk, gaýtarma, gürlemekde ýa-da görmekde kynçylyk ýaly anyk nerw alamatlary hem ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýda çalt diagnoz we bejergi, hemişelik zyýanlaryň öňüni almakda möhüm rol oýnaýar.
Haýsy Şertlerde Gyssagly Lukmana Müracaat Etmeli?
Vertigo başdan geçirýänler aşakdaky alamatlaryň birini duýan bolsa, wagt ýitirmän saglyk edarasyna ýüz tutmalydyr:
Birden ýa-da güýçli baş agyrysy
Iki gezek görmek, görmekde ýitgi
Gürlemekde kynçylyk
Gol ýa-da aýaklarda güýçsüzlik, duýgusyzlyk
Aň-düşünje ýagdaýynyň üýtgemegi
Birden deňagramlylygyň ýitmegi we ýykylmak
Vertigony Bejerýän Dönemde Durmuş Ýörelgesi Üçin Maslahatlar
Vertigo bilen baş etmek üçin;
Birden kelle hereketlerinden we beýikde işlemekden gaça durmak,
Ulag ýa-da agyr enjam ulanylanda seresap bolmak,
Köp suw içip dynç almaga wagt aýyrmak,
Kofein, temmäki we spirtli içgilerden gaça durmak,
Hereketleri haýal we dolandyryp etmek peýdalydyr.
Käbir adamlarda, keseliniň ýagdaýyna görä, şahsylaşdyrylan maşk we fiziki bejergi programmalary hem maslahat berilip bilner.
Köp Sorag Berilýän Soraglar
Vertigo başga keseller bilen çalşylyp bilermi?
Hawa, migren, alada, käbir ýürek we damar keselleri ýaly ýagdaýlar hem baş aýlanmasyna sebäp bolup biler. Vertigonyň özboluşly aýlanýan görnüşde duýulmagy we goşmaça alamatlar bilen bilelikde baha berilmegi möhümdir.
Vertigo öz-özünden geçip bilermi?
Sebäbine görä üýtgäp bilýär, BPPV ýaly käbir görnüşler öz-özünden gowulaşyp biler. Emma uzak dowam edýän, gaýtalanýan ýa-da güýçli vertigo ýagdaýlarynda lukmana ýüz tutmak zerurdyr.
Vertigonyň doly bejerilmegi mümkinmi?
Aşakdaky sebäp bejerilende ýa-da gözegçilik astyna alnanda vertigo alamatlary doly ýok bolup biler. Emma käbir hroniki kesellerde belli wagt aralygynda gaýtalanyp biler.
Içki gulak ýanmasynda näme etmeli?
Lukmanyň maslahaty bilen degişli derman bejergisine başlanylýar we dynç almaga üns berilýär. Alamatlaryň agyrlygyna görä hassahana ýüz tutmak gerek bolup biler.
Vertigo psihologiki bolup bilermi?
Stres we alada käbir adamlarda baş aýlanma duýgusyny döretip biler. Emma "hakyky vertigo" köplenç deňagramlylygy dolandyrýan organlarda ýa-da nerw ulgamynda bir mesele sebäpli ýüze çykýar.
Vertigo çagalarda hem duş gelýärmi?
Hawa, içki gulak ýokançlyklary we käbir migren görnüşleri çagalarda hem vertigony döredip biler.
Vertigo bilen birlikde eşitme ýitmegi ýüze çyksa näme etmeli?
Bu ýagdaý içki gulak ýa-da eşitme nerwindäki bir meseläniň alamaty bolup biler we hökman baha berilmelidir. Wagt ýitirmän gulak-burun-bogaz ýa-da nerw lukmanyna ýüz tutmak zerurdyr.
Vertigo näçe dowam edýär?
Şikaýatlaryň dowamlylygy sebäbine görä üýtgeýär; birnäçe sekuntdan hepdeläp dowam edýän tutgauslara çenli tapawutlanyp biler.
Öýde edip biljek maşklarym barmy?
Hawa, käbir ýönekeý deňagramlylyk we baş ýagdaýy maşklary (Epleý we Brandt-Daroff hereketleri we ş.m.) lukmanyň maslahat bermegi bilen öýde ýerine ýetirip bolýar.
Üns bermeli howply alamatlar haýsylar?
Tiz we güýçli baş agyry, geplemekde ýa-da görmekde kynçylyk, aňyň ýitirilmegi ýaly alamatlar gyssagly baha berilmegini talap edýär.
Wertigo bejergisinde hirurgiýa haçan ulanylýar?
Seýrek ýagdaýlarda, derman we maşklara jogap bermeýän, ýaşaýyş hiline düýpli täsir edýän käbir wertigo görnüşlerinde hirurgiki bejergi göz öňünde tutulyp bilner.
BPPV hassasy nämelere üns bermeli?
Tiz baş hereketlerinden we howply işlerden gaça durmaly, dynç almaga üns bermeli we lukman tarapyndan maslahat berlen hereketleri üznüksiz ýerine ýetirmelidir.
Çeşmeler
Bütindünýä Saglyk Guramasy (WHO) – Westeibulýar bozulmalar we baş aýlanma
Amerikan Gulak Burun Bokurdagy we Baş Boýny Hirurgiýasy Akademiýasy (AAO-HNS) – Wertigo dolandyryş görkezmeleri
Amerikan Neurologiýa Akademiýasy (AAN) – Baş aýlanmasyny anyklamak we bejermek
Mayo Klinikasy – Wertigo: Alamatlary we sebäpleri
The Lancet Neurology – Baş aýlanmasynyň we wertigonyň tapawutly diagnozy
Bu maglumatlar saglyk hünärmenleriniň ýolbaşçylygynda seljerilmelidir. Şübheli ýa-da uzak dowam edýän baş aýlanmalarynda hökmany suratda lukmana ýüz tutmaly.