Dem alyş kynçylygy (Dispne): Sebäpleri, alamatlary we çözgüt ýollary

Dem alyş kynçylygy näme?

Dem alyş kynçylygy ýa-da lukmançylykdaky ady bilen dispne, adamyň bar bolan dem alyş ukybyny doly ulanyp bilmeýändigini duýýan we dem almagyň has güýçli duýulýan bir ýagdaýydyr. Günlük durmuşda adatça duýulmaýan dem alyş hereketleri, dem alyş kynçylygy çekýän adamlar üçin aýdyň bolýar. Köplenç "dem ýetmezçiligi duýmak", "howa ýetmezçiligi çekmek" ýa-da "dem galmazlyk" görnüşinde beýan edilýän bu ýagdaý, basgançak çykanda, çalt ýöreýän mahaly ýa-da käte dynç alýan wagty hem ýüze çykyp biler. Käwagt bolsa adam ýeterlik dem alsa-da, doly rahatlyk duýup bilmeýär. Dem alyş kynçylygy, fiziki hem-de psihologik sebäpler bilen bagly bolup bilýändigi üçin, hemişe köp taraplaýyn baha berilmeli alamatdyr.

Dem alyş kynçylygy haýsy ýagdaýlarda ýüze çykýar?

Dem alyş kynçylygy, adamyň gündelik işjeňligini täsir edip bilýän, ýaşaýyş hiliniň ep-esli peselmegine sebäp bolup bilýän bir şikaýatdyr. Dürli sebäplere bagly ýüze çykyp bilse-de, esasy aýratynlyklarynyň arasynda dem almagyň kynlaşmagy we bu prosesiň adatdan daşary duýulmagy bar. Dem alyş kynçylygy, öýken ýa-da ýürek bilen bagly kesellerden gelip çykyp bilşi ýaly, ruhy ýagdaýlar we beýleki käbir ulgamlaýyn keseller sebäpli hem ýüze çykyp biler.

Lukmançylyk taýdan, dem alyş kynçylygy köplenç iki esasy topara bölünýär:

1. Öýken bilen bagly sebäpler: Dem alyş ulgamynda ýüze çykýan keseller ýa-da funksiýa bozulmalary.

2. Öýken bilen baglanyşykly däl sebäpler: Esasan ýürek keselleri, ganazlyk, metabolik bozulmalar we psihologik ýagdaýlar.

Birdenkä başlanýan dem alyş kynçylygy köplenç ýürek we öýken keselleri bilen baglanyşyklydyr. Haýal we barha artýan şikaýatlar bolsa hroniki ýa-da subakut sebäpleri ýada salýar. Şeýle hem burun ýa-da ýokarky dem alyş ýollaryndaky gurluş bozulmalary hem howa akymynda kynçylyk döredip biler.

Dem alyş kynçylygynyň ýygy duş gelýän alamatlary haýsylar?

Dem alyş kynçylygy diňe özi bilen däl, eýsem oňa ýoldaşlyk edýän beýleki alamatlar bilen hem ýüze çykyp biler. Iň ýygy duş gelýän alamatlar şulardyr:

• Dem almagyň kynlaşmagy

• Dem ýetmezçiligi ýa-da howasyz galmak duýgusy

• Hyrçykly, tertipsiz ýa-da zyň sesine meňzeş dem alyş

• Göwüs sebitinde dykylma ýa-da agyry

• Gije ukyda dem alyp bilmän oýanmak

• Esasan basgançak çykmak ýaly güýç talap edýän işlerde çalt ýadap, ýygy-ýygydan dynç almak zerurlygy

• Ganyň goşulan balgam çykarmak

• Birdenkä ýa-da dowamly üsgülewük

• Yzygiderli gowşaklyk ýa-da ýadawlyk

• Baş aýlanmasy, baş agyry

• Aýak bileklerinde we aýaklarda çiş (ödem)

• Ýürek urgusynyň tizlenmegi

• Şeýlebirlikde akyl bulaşyklygy ýa-da gysga wagtlaýyn akyl ýitirmek

• Agram ýitirmek

Bu alamatlaryň haýsydyr biri dem alyş kynçylygy bilen bilelikde ýüze çykýan bolsa, ýagdaýyň agyrlygyny kesgitlemek üçin saglyk hünärmenine ýüz tutmak möhümdir.

Dem alyş kynçylygyna haýsy faktorlar sebäp bolýar?

Dem almagyň kynlaşmagynyň sebäpleri umumylykda iki topara bölünýär: öýken bilen bagly sebäpler we öýken bilen baglanyşykly däl sebäpler.

Öýken bilen bagly sebäpler şulary öz içine alyp biler:

• Astma we bronhit ýaly dem alyş ýollarynyň daralmagyna sebäp bolýan keseller

• Hroniki Obstruktiv Öýken Keseli (HOÖK)

• Pnewmoniýa (zatýure)

• Pnewmotoraks (öýkeniň bir böleginiň ýa-da dolulygyna sönmegi)

• Pulmonar emboliýa (öýken damarynda gan gatamasynyň döremegi)

• Öýken rak kesel

• Daşky gurşaw ýa-da himiki täsirleriň uzak wagtlap täsir etmegi

• Alergiki reaksiýalar

• Çilim çekmek we howanyň hapalanmagy

• Daşary cisim bilen dem alyş ýolunyň dykylmagy (esasan çagalarda)

Öýken bilen baglanyşykly däl sebäpler bolsa esasan:

• Ýürek keselleri (meselem ýürek ýetmezçiligi ýa-da ýürek damarlarynyň tutulmagy)

• Ganazlyk (anemiýa)

• Belent gan basyşy

• Gan aýlanyşynyň ýetmezçiligi

• Agramyň artyklygy (semizlik)

• Nörologik keseller (Guillain-Barre sindromy, Myastenia gravis we ş.m.)

• Psihologik sebäpler (panika tutgaýy, alada bozulmasy we ş.m.)

• Gan ýitirmek ýa-da umumy fiziki ýagdaýyň peselmegi

• Garramak

Käbir ýagdaýlarda bolsa bu faktorlar bilelikde bolup biler. Sebäbi näme bolsa-da, dem alyş kynçylygy çynlakaý kabul edilmeli we sebäbini anyklamak üçin lukmana ýüz tutulmaly.

Dem alyş kynçylygynyň anyklanyşynda haýsy usullar ulanylýar?

Dem alyş kynçylygy bilen ýüz tutan adamda ilki bilen jikme-jik kesel taryhy alynýar. Soňra fiziki barlag geçirilýär we zerur hasaplansa aşakdaky barlaglara ýüz tutulyp bilner:

• Öýken rentgen suraty

• Dem alyş funksiýa barlaglary

• Gan barlaglary

• Kompýuter tomografiýasy

• Bronkoskopiýa

• EKG we ýürek barlaglary (ýürek bilen baglanyşykly şübhe bar bolsa)

• Zerur bolsa psihologik baha bermek

Bu barlaglaryň netijesinde dem alyş kynçylygynyň sebäbi anyklaşdyrylýar we adama mahsus bejeriş meýilnamasy düzülýär.

Dem alyş kynçylygy haýsy hünär ugurlaryna degişli?

Dem alyş kynçylygy çekýän adamlar ilki bilen maşgalalyk lukman ýa-da içerki keseller boýunça hünärmene ýüz tutup bilerler. Şikaýatlaryň sebäbine görä öýken keselleri üçin öýken keselleri (pulmonologiýa) hünärmeni, ýürek bilen bagly meseleler üçin bolsa kardiologiýa lukmany baha berip biler. Zerur bolan ýagdaýynda birnäçe ugurdan kömek almak mümkin.

Dem alyş kynçylygyna sebäp bolýan öýken keselleri haýsylar?

Iň ýygy duş gelýän öýken bilen bagly dem alyş kynçylygynyň sebäpleriniň käbiri astma, bronhit we HOÖK-dir. Astma, esasan, howa ýollarynyň daralmagyna we göwüsde dykylma duýgusyna sebäp bolýar. Hyrçykly ýa-da zyň sesine meňzeş dem alyş ýygy duş gelýär. Sowuklama, dümew, alergiýalar, agyr maşk ýa-da hapa howa hem dem alyş ýollarynyň daralmagyna sebäp bolup biler. Şeýle hem zäherli gazlar, himiki arassalaýjy serişdeleriň dem alynmagy ýa-da iki dürli arassalaýjy serişdäniň garyşdyrylmagyndan dörän maddalar dem alyş kynçylygyny güýçlendirip biler.

Pnewmotoraks (öýkeniň sönmegi) agyry we birdenkä ýüze çykýan dem alyş kynçylygy bilen, öýken damarlarynda gan gatamasynyň döremegi (pulmonar emboliýa) bolsa güýçli göwüs agyrysy, ganly balgam, huşsuzlyk we agyr dem alyş kynçylygy bilen ýüze çykyp biler.

Dem alyş kynçylygyna sebäp bolýan ýürek keselleri

Ýürek keselleri hem dem alyş kynçylygynyň möhüm sebäplerindendir. Ýürek damarlarynyň tutulmagynda irki döwürde we ýürek ýetmezçiliginde köplenç dem alyş kynçylygy ýüze çykýar. Şeýle hem ýürek urgusynyň tizlenmegi, belent gan basyşy, ýürek klapan keselleri bilen bagly gan aýlanyş bozulmalarynda hem hassalar ýeterlik dem alyp bilmezlik duýgusyny başdan geçirip biler. Ýürek bilen bagly öýken ödemi bolsa gyssagly bejergi talap edýän, agyr dem alyş kynçylygy we ödem bilen geçýän ýagdaýdyr.

Dem alyş kynçylygyna nämeler peýdaly?

Dem alyş kynçylygyny ýeňilleşdirmegiň iň täsirli ýoly, ilki bilen sebäbini anyklap, degişli lukmançylyk bejergisini başlamakdyr. Bejergi prosesi hünärmen lukman gözegçiliginde meýilleşdirilmelidir. Mundan başga-da aşakdaky çäreler şikaýatlaryň gözegçilikde saklanmagyna kömek edip biler:

• Çilim we temmäki önümlerinden düýbünden daşda durmak

• Hapa howadan we güýçli himiki maddalaryň dem alynmagyndan gaça durmak

• Ýaşaýan ýerleri gowy şemallatmak

• Fiziki işjeňligi artdyryp dem alyş myşsalaryny güýçlendirmek, ýöne maşk programmasyny lukman gözegçiliginde başlamak

• Agram gözegçiligine üns bermek

• Alergenlerden goramak

• Saglyk barlaglaryny yzygiderli geçirmek

Mundan başga-da stres dolandyryşy, dogry dem alyş usullaryny ulanmak we sagdyn uky düzgünini saklamak umumy dem alyş saglygynda oňyn täsir döredýär.

Dem alyş kynçylygynyň azaldylmagy üçin täsirli strategiýalar

Hroniki dem alyş ýollary keselleri, alergiýalar ýa-da beýleki dowamly saglyk meseleleri bolan adamlar üçin yzygiderli gözegçilik we degişli derman bejergisi esasynda hereket etmek zerurdyr. Çilimi taşlamak, yzygiderli maşk we agram gözegçiligi dem alyş kynçylygyny azaltmakda möhüm rol oýnaýar. Dem alyş maşklaryny we rahatlandyryjy usullary öwrenmek gündelik durmuşda rahat dem alyp bermäge ýardam edip biler. Rahatsyzlygyňyzda birdenkä agyrlaşma, dynç alýan wagty hem dem alyş kynçylygy ýa-da göwüs agyry ýaly agyr alamatlar bar bolsa, derhal saglyk edarasyna ýüz tutulmalydyr.

Köp soralýan soraglar

1. Dem alyş kynçylygy näme üçin ýüze çykýar?

Dem alyş kynçylygy öýken ýa-da ýürek keselleri, ganazlyk, semizlik, nerw ulgamynyň bozulmalary, daşky gurşaw täsirleri we psihologik faktorlar ýaly dürli sebäpler bilen ýüze çykyp biler.

2. Dem alyş kynçylygy üçin haýsy lukmana ýüz tutmaly?

Maşgala lukmany, içki keseller boýunça hünärmen, döş keselleri (pulmonologiýa) ýa-da kardiologiýa hünärmenleri bu meselede baha berip bilerler. Şikaýatlaryňyza we aşakda ýatan sebäbe görä ugrukdyryş berilýär.

3. Dem alyş kynçylygy birden ýüze çyksa näme etmeli?

Birden başlanýan we güýçli dem alyş kynçylygy, döş agyrysy ýa-da huşsuzlyk ýaly alamatlar bar bolsa, gyssagly lukmançylyk kömegi alynmalydyr.

4. Dem alyş kynçylygym bar, ýöne hiç hili keselim ýok, bu psihologiki bolup biler mi?

Hawa, psihologiki stres, alada we panika tutgaýlary ýaly ýagdaýlar dem alyş kynçylygyny döredip biler. Emma ilki bilen beýleki lukmançylyk sebäpleriniň ýokdugy anyklanmaly.

5. Öýde dem alyş kynçylygyny ýeňilleşdirmek üçin nämeler edip bilerin?

Çilim we şoňa meňzeş zyýanly endiklerden el çekmek, öýüň howasyny arassalamak, stresiň we allergenleriň öňüni almak hem-de lukmandan öwrenilip bilinjek dem alyş maşklaryny ýerine ýetirmek peýdaly bolup biler.

6. Dem alyş kynçylygy uklanyňda ýüze çyksa näme etmeli?

Gije dem alyş kynçylygyny başdan geçirýän bolsaňyz, aýratyn-da uklama apnesi, ýürek we öýken keselleri taýdan baha berilmegiňiz zerurdyr; hökmany suratda lukmanyňyza ýüz tutuň.

7. Astma we KOAH-da dem alyş kynçylygy nähili gözegçilikde saklanylýar?

Ýaramly derman bejergisi, çilimi taşlamak we yzygiderli lukman gözegçiligi arkaly tutgaýlaryň öňüni almak mümkin. Şahsylaşdyrylan dem alyş maşklary hem peýda berip biler.

8. Çagalarda dem alyş kynçylygynyň sebäbi näme?

Iň ýygy sebäpleriniň arasynda ýokarky dem alyş ýollarynyň ýokançlyklary, astma, allergiýalar we daşary jisim siňdirmek bar. Birden ýüze çykýan dem alyş kynçylygy gyssagly çäre talap edýär.

9. Dem alyş kynçylygy has köp kimlerde duşýar?

Uly ýaşlylarda, çilim çekýänlerde, dowamly keselli we güýçli stres astyndaky adamlarda has ýygy ýüze çykyp biler.

10. Dem alyş kynçylygy agram bilen bagly bolup bilermi?

Hawa, aşa agramly adamlarda öýkeniň kuwwaty azalyp biler we dem alyş myşsalary kynçylyk çekip biler; bu ýagdaý dem alyş kynçylygynyň sebäbi bolup biler.

11. Dem alyş kynçylygy üçin haýsy barlaglar geçirilýär?

Keseliň taryhy we fiziki barlagdan soň, öýken rentgeni, gan barlaglary, dem alyş funksiýa synaglary, EKG we zerur bolsa has çuňňur şekillendiriş usullary talap edilip biler.

12. Dem alyş kynçylygy wagtlaýyn bolup bilermi?

Hawa, ýokançlyk ýa-da gysga möhletli daşky täsir sebäpli bolsa, doly düzelip biler. Emma dowam edýän ýa-da güýçlenýän şikaýatlarda lukmana ýüz tutmak zerurdyr.

Çeşmeler

• Bütindünýä Saglyk Guramasy (WHO) — Hroniki Dem Alyş Keselleri barada maglumat sahypasy

• Amerikan Öýken Assosiasiýasy — Dem Alyş Kynçylygy näme?

• Amerikan Ýürek Assosiasiýasy — Dem Alyş Kynçylygy

• Chest Journal — Klinik şertde Dem Alyş Kynçylygynyň Bahalandyrylmagy

• Ýewropa Dem Alyş Jemgyýeti — Dem alyş kynçylygynyň bahalandyrylmagy boýunça görkezmeler