Migren barada bilmegiňiz zerur bolanlar: Düşünjesi, görnüşleri, alamatlary we dolandyrylyşy

Migreniň Haýsy Aýratynlyklary Ony Beýlekilerden Tapawutlandyrýar?

Migren, durmuşyň islendik döwründe başlap bilýän, köplenç gaýtalanýan we käwagt birnäçe sagat, käwagt hem birnäçe gün dowam edýän baş agrysynyň görnüşidir. Esasan işjeň ýaşdaky adamlara täsir edýär we dünýäde işjeňligi ýitirmäge sebäp bolýan dowamly keselleriň arasynda ýokary orunda durýar. Hususan-da aýallarda, erkeklere garanyňda has ýygy duş gelýär; dürli gözleglere görä, aýallaryň takmynan bäşden birinde, erkekleriň bolsa ýigrimiden birinde migren ýüze çykýar. Migren çagalyk döwründe başlap bilse-de, adatça ýetginjeklikde ýüze çykýar we ýygylygy ýaş ulaldygyça, esasan hem menopauzadan soňky döwürde azalmagy mümkin.

Migreniň Klinik Aýratynlyklary Näme?

Migren, ömürboýy dowam edip bilýän we dürli döwürlerde güýçlenýän baş agrysy tutgaýlary bilen geçýän nerw ulgamynyň sindromydyr. Adatça tutgaýlar wagtynda ýüze çykýan baş agrysy bir tarapa gönükdirilen bolup biler, köplenç orta ýa-da güýçli derejede, urýan häsiýetlidir. Agra köplenç ýürek bulanma, gaýtarma, ýagtylyga we sese duýgurlyk ýaly alamatlar hemra bolýar. Käwagt hassalar tutgaýlaryň arasynda doly agysyz döwri başdan geçirýärler.

Migreniň döremeginde genetiki uýgunlyk möhüm rol oýnaýar. Maşgala taryhy bolan adamlarda migren töwekgelligi ýokarlanýar. Ýöne diňe genetika däl, daşky gurşaw faktorlary hem bu keseliň döremeginde täsirli bolýar. Migreniň doly miras galýan keseldigini däl-de, genetiki we daşky faktorlaryň bilelikde täsir edýändigini bilmek möhümdir.

Migreniň Esasy Görnüşleri Näme?

Migren, kliniki gözegçilikde esasan iki topara bölünýär:

Auraly däl Migren: Iň köp duş gelýän görnüşidir. Baş agrysy tutgaýy adatça 4-72 sagat dowam edýär. Agry köplenç bir taraply bolýar we fiziki işjeňlik bilen güýçlenip biler. Tutgaýlara ýagtylyga ýa-da sese duýgurlyk hemra bolup biler.

Auraly Migren: Migren hassalarynyň takmynan %10-syny düzýär. Baş agrysynyň başlamagyndan gysga wagt öň – adatça 1 sagat öň – hassada wagtlaýyn görme bozulmalary (zigzag çyzyklar, ýagtylyk çakmasy, görme meýdanynda boşluklar), sanjy, gowşaklyk, baş aýlanma ýa-da gepleýiş bozulmalary ýaly wagtlaýyn nerw alamatlary ýüze çykýar. Auraly we auraly däl tutgaýlar birmeňzeş güýçde bolup biler.

Bular bilen birlikde, has seýrek bolsa-da, dowamly migren (aýda azyndan 15 gün baş agrysy we 8 gün migren aýratynlyklary bolan tutgaý bilen häsiýetlendirilýär), mümkin migren ýaly aşak görnüşler hem kesgitlenendir.

Migren Näme Sebäpden Döreýär? Tetikleýji Faktorlar Näme?

Migreniň sebäplerini doly düşündirmek mümkin bolmasa-da, bu keseliň beýnide damarlaryň we nerwleriň arasyndaky işjeňlik üýtgemeleri netijesinde ýüze çykýandygy pikir edilýär. Migrenli adamlaryň merkezi nerw ulgamy belli bir täsirlere has duýgur bolýar we dürli içki ýa-da daşky faktorlar tutgaýlaryň başlamagyny ýeňilleşdirip biler.

Genetiki faktorlar migreniň döremeginde rol oýnaýar; esasan hem maşgalasynda migren bolan adamlarda töwekgelçilik jemgyýet ortalamasyna garanyňda ýokarydyr. Şeýle-de bolsa, stres, uky bozulmalary, gormonal üýtgemeler, howa we möwsüm üýtgemeleri, käbir iýmitler we içgiler, daşky yslara ýa-da sese sezewar bolmak ýaly tetikleýji faktorlar şahsylykda migren tutgaýyny başlap biler.

Migreniň Alamatlaryny Nädip Tanyp Bilersiňiz?

Migren adatça, biri-biriniň yzysüre geçýän dört esasy döwür bilen häsiýetlenýär:

1. Prodrom Döwri:

Tutgaýdan öňki sagatlarda ýa-da bir gün öň ýeňil gaharlylyk, ruh ýagdaýynyň üýtgemegi, islegsizlik, uky we işdäniň üýtgemegi, ensede dartgynlyk duýgusy ýaly duýduryjy alamatlar ýüze çykýar.

2. Aura Döwri:

Migrenli her bir adamda bolmasa-da, käbir adamlarda baş agrysynyň öň ýanynda ýa-da onuň başlamagy bilen wagtlaýyn görme, eşidiş ýa-da nerw bozulmalary (meselem, ýagtylyk çakmasy, görme meýdanynda boşluklar, uyuşma, sanjy, hatda gepleýiş kynçylygy) bolup biler. Aura alamatlary adatça bir sagatdan az dowam edýär.

3. Agyr (Baş agrysy) Döwri:

Baş agrysy adatça başyň bir tarapynda, urýan we güýçlidir; ýöne tutuş başa hem täsir edip biler. Agra köplenç ýürek bulanma, gaýtarma, ýagtylyga, sese, hatda ys duýgurlygy hemra bolýar. Garaňky, sessiz ýerde uklamak ýa-da dynç almak köplenç ýeňillik berýär. Bu döwür birnäçe sagat ýa-da birnäçe gün dowam edip biler.

4. Postdrom Döwri:

Agrynyň ýatyşyndan soň adamlarda birnäçe sagat ýa-da gün dowam edip bilýän ýadawlyk, baş aýlanma, ýeňil baş agrysy we üns jemleýiş kynçylyklary ýüze çykyp biler.

Migreni Nädip Tapawutlandyryp we Anyk Tanyk Goýup Bilýäris?

Migreniň anyk diagnozy, tipik alamatlaryň bolmagy bilen adatça kliniki taýdan goýulýar. Esasan hem tutgaýlaryň başlanyş ýaşy, alamatlaryň aýratynlyklary we hemra bolan beýleki şikaýatlar soralýar. Köplenç görüntüleme ýa-da laboratoriýa barlaglaryna zerurlyk ýokdur; ýöne tapawutly diagnoz ýa-da aşakda ýatan başga bir sebäbiň bolmagy ähtimal bolsa, goşmaça barlaglar geçirip bolýar. Diagnoz goýlanda nerw lukmanyndan kömek almak maslahat berilýär.

Migren Tutgaýlaryny Tetikleýän Faktorlar Näme?

Her adam üçin tetikleýjiler üýtgäp biler, ýöne iň ýygy duş gelýänler şulardyr:

• Iýmit wagtyny goýbermek ýa-da açlyk

• Düzensiz uky

• Stres

• Parlak ýagtylyga, ýokary sese ýa-da güýçli ysly gurşawa sezewar bolmak

• Alkogol (esasan gyzyl şerap)

• Şokolad, işlenilen et önümleri, fermentlenen peynirler ýaly käbir iýmitler

• Gormonal üýtgemeler (meselem: aýbaşy döwri)

• Howa üýtgemegi, howanyň hapalanmagy

• Tüsseli we ikinji derejeli tüsse

Bu tetikleýjileri tanamak we mümkin boldugyça olardan gaça durmak tutgaýlaryň ýygylygyny azaltmakda möhüm ädimdir.

Iýmitlenmegiň Migreniň Üstündäki Täseri Näme?

Migren tutgaýlary bilen käbir iýmitleriň arasynda baglanyşyk bardygy mälimdir. Sosiska, salam, sudjuk ýaly nitrat saklaýan işlenilen et önümleri; şokolad; tiramin derejesi ýokary peynirler; käbir ysly içgiler ýa-da sowuk içgiler; gowrulan ýagly iýmitler baş agrysynyň döremegine sebäp bolup biler. Şeýle-de, kofe, çaý ýa-da alkogol mukdary hem tutgaý töwekgelçiligine täsir edip biler. Şonuň üçin, şahsylykda haýsy iýmitleriň agryny döretýändigini yzarlamak we zerur çäreleri görmek peýdaly bolup biler.

Migren Dolandyrylyşynda Haýsy Bejeriş Usullaryna Müräjehet Edilýär?

Migreniň doly, hemişelik bejergisi entek tapylmadyk bolsa-da, tutgaýlaryň ýygylygyny we güýçliligini azaltmaga, ýaşaýyş hilini ýokarlandyrmaga gönükdirilen köp täsirli usullar bar. Bejeriş çemeleşmesi adamyň ýüz tutuş ýygylygyna, tutgaýlaryň güýçliligine we hemra bolan beýleki saglyk meselelerine görä lukman tarapyndan şahsylaşdyrylýar.

Derman Bejergisi

Migren bejergisinde dermanlar iki esasy topara bölünýär:

Kesgitli tutgaý bejergisi: Birden başlanýan baş agrysyny we hemra bolan alamatlary ýeňilleşdirmek üçin ulanylýar. Ýönekeý agyry kesijiler, nosteroid garşy iltihap dermanlary, triptanlar we laýyk hassalarda käbir migrene mahsus bejergi mümkinçilikleri lukman maslahatynda başlap bolýar.

Öňüni alyjy (profilaktiki) bejergi: Aýda iki ýa-da ondan köp migren tutgaýy bolan, tutgaýlary uzak dowam edýän ýa-da gündelik durmuşyna düýpli täsir edýän hassalarda ulanylýar. Beta blokirleýjiler, antidepressantlar, antiepileptikler, kalsiý kanal blokirleýjiler we botulinum toksini tip A bu topara degişli dermanlardyr. Bejergi yzygiderli we gözegçilikde alnyp barylmalydyr.

Her iki topara degişli dermanlaryň hem lukman gözegçiliginde we bellenen dozada ulanylmagy hökmanydyr. Şeýle-de, ýürek bulanma ýa-da gaýtarma ýüze çyksa lukmanyňyz tarapyndan antiemetik dermanlar hem maslahat berlip biler.

Derman Däl Dolandyryş we Durmuş Tertibini Üýtgetmek

Migren hassalarynda durmuş tertibinde giriziljek üýtgeşmeler tutgaýlaryň öňüni almakda möhüm rol oýnaýar:

• Düzgünli we ýokary hilli uky endigi

• Balanlaşykly we sagdyn iýmitlenme

• Stresi dolandyrmak, rahatlyk we dem alyş usullary

• Düzgünli fiziki işjeňlik we maşk

• Tetikleýji faktorlary anyklamak we mümkin boldugyça olardan gaça durmak

Şeýle hem, magniý, B2 witamini, koenzim Q10 ýaly käbir goşma önümleriň migreni dolandyrmakda peýdaly bolup biljekdigi baradaky barlaglar bar. Ýöne bu önümler her adam üçin täsirli bolman biler we hökmany suratda hünärmen maslahatynda ulanylmalydyr. Ösümlik önümleri ýa-da goşma serişdeler saýlanylýan mahaly mümkin bolan ýaramaz täsirler göz öňünde tutulmaly, bagyr we beýleki agza saglygy göz öňünde saklanmalydyr.

Migren Tutgaýlarynyň Öňüni Almakda Nämelere Üns Bermeli?

Tutgaýlary azaltmak üçin aşakdaky maslahatlara üns berip bilersiňiz:

• Uzak wagtlap aç galmakdan gaça duruň we iýmit wagtyňyzy goýbermezlige çalyşyň.

• Uky tertibiňizi saklaň, aşa ýa-da az uklamakdan gaça duruň.

• Stresden uzak durmak üçin rahatlyk, yoga ýa-da dem alyş maşklaryna wagt aýryň.

• Howa üýtgemegi, lodos, gyjyndyryjy yslar ýa-da güýçli ýagtylyk ýaly daşky gurşaw täsirlerinden mümkin boldugyça daşda duruň.

• Şübhelenýän iýmitleriňiziň ýazgysyny tutup, özüňize mahsus täsir ediji sanawyny düzüň.

• Alkogol we çilim ulanmagyňyzy çäklendiriň we temmäki tüssesinden daşda durmaga çalyşyň.

Migren bilen başa çykmak we hünärmen kömeginiň ähmiýeti

Unutmaň, migren bejerilmedik ýa-da dogry dolandyrylmaýan ýagdaýynda ýaşaýyş hiliniň düýpli peselmegine sebäp bolup biler. Bellikleriňiz ýygylaşanda ýa-da gündelik durmuşyňyzy kynlaşdyranda, iň dogry çemeleşme hökmünde bir nerwologiýa hünärmenine ýüz tutmak maslahat berilýär. Hünärmeniň bahalandyrmasy bilen migrine mahsus şahsylaşdyrylan bejergi we maslahatlardan peýdalanyp bilersiňiz.

Köp Sorag Berilýän Soraglar

1. Migren bejerilip bilýärmi?

Migren doly ýok edilip bilinýän kesellik bolmasa-da, degişli bejergi we ýaşaýyş ýörelgelerini üýtgetmek arkaly tutgaýlaryň ýygylygy we agyrlygy ep-esli azaldylyp bilner. Kesellileriň uly bölegi hünärmen maslahatlary bilen ýeňillik tapyp biler.

2. Migreniň beýni şişi bilen baglanyşy barmy?

Ýok, migren baş agrylardyr köplenç beýni şişleri bilen baglanyşykly däldir. Emma baş agyryňyzda duýdansyz üýtgeşmeler, täze başlan güýçli agyry, nerwologik alamatlar ýa-da başga bir şikaýat bar bolsa hökman lukmana ýüz tutmaly.

3. Auraly migren has howplymy?

Auraly migren, aurasyz migrenden köplenç has howply däldir. Ýöne, aura döwründe seýrek hem bolsa wagtlaýyn görme ýitmegi ýa-da gepleýiş bozulmasy ýaly ýagdaýlar bolup biler. Lukman gözegçiligi möhümdir.

4. Çagalarda hem migren bolup bilermi?

Hawa, migren çagalyk döwründe hem başlap biler. Ýöne şikaýatlar käwagt üýtgeşik bolup biler we çagada anyk diagnoz goýmak has kyn bolup biler. Çagada migren şübhesi bar bolsa, hökmany suratda hünärmen bahalandyrmasy gerek.

5. Migren tutgaýlaryny nämeler tutaýar?

Stres, uky bozulmalary, nahar geçirme, belli bir iýmitler we içgiler, gormon üýtgemeleri, aşa ýagtylyk, daşky yslar we sesler, howa üýtgemeleri esasy belli täsir edijilerdir.

6. Migren üçin haýsy iýmitlerden gaça durmaly?

Gaýtadan işlenen et önümleri, fermentlenen peynirler, şokolad, käbir alkogol görnüşleri, ýagly we gowrulan iýmitler, nitrat ýa-da tiramin düzümli ýokary iýmitlerden gaça durmak maslahat berilýär.

7. Migreniň hemişelik zyýany barmy?

Migren uzak möhletli agyr organ zeperine sebäp bolmaýar; ýöne bejergi bolmasa ýaşaýyş hilini ep-esli peseldip biler.

8. Dermanlarymy hemişe ulanmaly dälmi?

Lukmanyňyz tarapyndan bellenen dermanlary bellenen dozada we möhletde ulanmalysyňyz. Duýdansyz üýtgeşmelerden gaça duruň we dermany bes etmezden öň hökmany suratda lukmanyňyz bilen maslahatlaşyň.

9. Goşundy önümler migrine peýdalymy?

Magný, B2 witamini, koenzim Q10 ýaly käbir goşundylaryň peýdasy bolup biljekdigi baradaky maglumatlar bar, ýöne hökmany suratda lukman bilen maslahatlaşyp ulanmaly.

10. Haçan lukmana ýüz tutmaly?

Baş agyryňyzda duýdansyz we güýçli üýtgeşmeler, aň ýitirmek, ýuwrulmak, goşa görmek, ýöreme kynçylygy ýa-da deňagramlylygyň bozulmagy ýaly täze alamatlar goşulsa, saglyk edaralaryna ýüz tutmaly.

11. Bedenterbiýe migrine peýdalymy?

Yzygiderli ýeňil bedenterbiýe umumy saglyk üçin bolşy ýaly, migriniň gözegçilikde saklanylmagynda hem peýdaly bolup biler. Ýöne agyr bedenterbiýe käwagt tutgaýlary tutaýandygy üçin, bedenterbiýe düzgünleriňizi lukman bilen maslahatlaşyp düzmegiňiz maslahat berilýär.

Çeşmeler

• World Health Organization (WHO) — Baş agyry bozulmalary: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders

• International Headache Society (IHS) — Baş agyry bozulmalarynyň halkara klassifikasiýasy

• American Migraine Foundation — Migreniň umumy syny

• American Academy of Neurology — Migren boýunça görkezmeler

• Silberstein SD, et al. "Migreniň öňüni alyş." The Lancet, 2017.

• The Global Burden of Disease Study, The Lancet, 2017.