O le Tigā o le Manava: O Mafuaʻaga, Faailoga ma Auala e Foʻia ai

Le tiga o le manava
O le tiga o le manava o se faitioga e mafai ona aafia ai le soifuaga i aso uma ma e mafai ona mafua mai i mafuaaga eseese. I nisi taimi e mafai ona tupu ona o tulaga fa'afuase'i e pei o le le lelei o le manava, ae i nisi taimi e mafai ona fa'ailoa mai ai fa'afitauli tuga o le soifua maloloina e pei o le ma'i sela po'o fa'ama'i. O le malosi o le tiga, lona umi, ma isi fa'ailoga e fa'atasi mai, e mafai ona fesoasoani e iloa ai le mafua'aga moni. O le mea lea, e taua le le fa'atauvaa i le tiga o le manava ma fa'afeso'ota'i se foma'i pe a mana'omia.
O a mafua'aga masani o le tiga o le manava?
E tele mafua'aga eseese e mafai ona tupu ai le tiga o le manava. E ui o fa'ama'i o le tino fa'amamā mea'ai e masani ona mafua ai, e mafai fo'i ona iai isi mafua'aga:
Ma'i fa'afesuia'i o le manava ma le alavai (GERD): E tupu pe a toe foi le sua o le manava i le alavai. E mafai ona fa'atasi ma le tiga o le manava le mu i le fatafata, le faigata ona miti, ma le fa'ateleina o le sua o le manava aemaise pe a uma ona 'ai nisi mea'ai.
Gastritis: O le mumū o le pa'u o le manava. E mafai ona fa'atasi ma le fula, le manava leaga ma le mu pe a uma ona 'ai. Afai e le togafitia, e mafai ona tupu ai le ma'i sela.
Helicobacter pylori (H. pylori) fa'ama'i: O lenei siama e mafai ona nofo i le manava mo se taimi umi e aunoa ma ni fa'ailoga, ma mafai ona mafua ai le tiga o le manava, le manava leaga, le leai o le fia'ai ma le pa'u o le mamafa. O le H. pylori o se fa'ama'i masani i le lalolagi.
Fa'aaogaina o vaila'au: E fa'apitoa lava i vaila'au e fa'amama ai le tiga ma nisi vaila'au fa'ama'i, e mafai ona fa'aleagaina ai le pa'u o le manava ma mafua ai le tiga.
Fa'alogo i mea'ai: O le maaleale i nisi mea'ai (fa'ata'ita'iga i le ma'i celiac i le gluten) e mafai ona mafua ai fa'afitauli o le manava.
Isi mafua'aga: Le lelei o le manava, ma'i sela, fa'aletonu o le manava, kanesa o le manava; fa'aaogaina o le 'ava malosi ma le tapaa e mafai fo'i ona mafua ai le tiga o le manava.
Fa'ailoga masani e fa'atasi ma le tiga o le manava
E masani ona fa'atasi ma le tiga o le manava fa'ailoga nei:
Le sua o le manava po'o le toe foi o le sua o le manava
Le manava leaga, e oo lava i le tafe
Fula ma le mana'o e fa'amama le ea
Le manogi leaga o le gutu
Fa'afuase'i ona fa'ata'ita'i le fa'ata'ita'i po'o le tale
E mafai ona fa'aitiitia pe fa'ateleina nei fa'ailoga i nisi taimi, pe afai e fa'aauau pe malosi, e tatau ona fa'afeso'ota'i se tagata tomai i le soifua maloloina.
O a mafua'aga e mafai ona tupu ai le tiga ogaoga o le manava?
O tiga o le manava e pei o le fa'amalosi po'o le tiga tele, e masani ona fa'ailoa mai ai se tulaga tuga. O mafua'aga autu o lenei ituaiga tiga o le manava:
Fa'ama'i o le tino fa'amamā mea'ai (manava ma le manava laiti)
O le mumū o le pancreas (pankreatitis)
O tulaga o le popole tele ma le atuatuvale (e mafai ona mafua ai le fa'amalosi o le manava)
Fa'ama'i o le ato ga'o ma maa o le ato ga'o
Faiga 'ai leaga (mea'ai ga'o tele, sua o le manava, po'o mea'ai vevela tele)
Fa'aletonu tumau o le fa'amamā po'o le manava vaivai
Fa'ama'i o le 'ai leaga
O le olaga ma le faiga 'ai a le tagata e mafai ona aafia ai le tele o nei tiga. Afai e malosi tele le tiga po'o e tupu fa'afuase'i, o le vave sailia o se fesoasoani fa'afoma'i e mafai ona puipuia ai fa'afitauli tuga.
O a mea e mafai ona fesoasoani i le tiga o le manava i le fale?
E iai nisi auala faigofie e mafai ona fa'aaoga i le fale e fa'aitiitia ai le tiga o le manava. Peita'i, e na'o le fa'amalieina fa'afuase'i nei fautuaga; afai e le malie le tiga, e tatau ona e fa'afeso'ota'i lau foma'i.
Inu vai lava: E taua le inu vai mo le lelei o le fa'amamā.
Filifili mea'ai mama ma e le tele ni ga'o.
La'au chamomile: E mafai ona fa'amalieina ai maso o le manava ona o lona a'afiaga fa'alenatura fa'ama'i.
Ginger: E mafai ona fesoasoani e fa'aitiitia le le lelei o le manava ma le manava leaga. E mafai ona inu e fai ma lauti.
Mint: E mafai ona fa'amalieina maso o le manava ma le manava laiti, fa'aitiitia le ea ma le fa'amalosi.
Taele i le vai mafanafana po'o le fa'aogaina o se taga vai vevela i le manava e mafai ona fesoasoani e fa'amalieina ai.
Aloese mai le tapaa ma le 'ava malosi.
Vai ma le lemoni ma le carbonate: E tusa ai ma nisi punaoa, o le vai lemoni ma le carbonate e mafai ona fa'aitiitia ai fa'afitauli o le fa'amamā; peita'i, e tatau ona aloese mai le fa'aaogaina tele.
La'au pei o le civanperçemi ma le meyan kökü e mafai ona fesoasoani; ae tatau ona fesili muamua i le foma'i a'o le'i fa'aaogaina i taimi uma.
O a fa'afitauli o le soifua maloloina e mafai ona feso'ota'i ma le tiga o le manava?
O le tiga o le manava e masani ona feso'ota'i ma fa'ama'i o le tino fa'amamā. O fa'ama'i autu e aofia ai:
Gastritis: O le mumū o le pa'u o le manava. O le mu ma le fula o fa'ailoga autu ia.
Ma'i sela o le manava: O le fa'atupuina o manu'a i totonu o le manava. E mafai ona fa'ateleina le tiga pe a leai se mea'ai i le manava po'o le tiga e ala ai i le po.
Reflü (GERD): E tupu pe a toe foi le sua o le manava i luga, e mafua ai le mu i tua o le fatafata ma le tofo o le sua o le manava.
Fa'ama'i o le ato ga'o ma le pancreas: E mafai ona fa'ailoa mai le tiga i le vaega o le manava.
Fa'ama'i ma fa'ama'i o le 'ai leaga: O fa'ama'i o le manava ona o siama po'o siama, e mafai ona fa'atasi ma le tiga fa'afuase'i ma le fa'amalosi, le manava leaga ma le manava vaivai.
Le mafai ona onosa'i i nisi mea'ai: O le maaleale i le susu po'o nisi mea'ai e mafai ona aafia ai le manava.
Popole ma mafua'aga fa'aleagaga: O le popole tele e mafai ona fa'ateleina ai le fa'amalosi o le manava.
Le tiga o le manava ma le manava leaga: O afea e tatau ai ona fa'atāua?
Afai e fa'atasi le tiga o le manava ma le manava leaga, le tafe, le fula, le leai o le fia'ai, le vevela maualuga po'o le vaivai lautele, ia mata'ituina oe lava. Aemaise pe afai e malosi tele le tiga, e tupu fa'afuase'i, e ala ai i le po po'o le tiga e le fia malolo, e tatau ona fa'afeso'ota'i se foma'i.
Mafua'aga o le tiga o le manava e tusa ma tausaga
I fanau: E masani ona tupu le tiga o le manava i fanau ma e masani ona mafua mai i mafua'aga faigofie. Ae o fa'ama'i o le manava laiti, fa'ama'i o le ala o le mimi, apandisitisi, le mafai ona onosa'i i le susu ma nisi mea'ai, ma le reflü e mafai fo'i ona mafua ai. E tatau ona iloiloina e se tagata tomai.
I talavou: I le taimi o le talavou, o le le tumau o le faiga 'ai, le popole ma le popole i suega e mafai ona mafua ai le tiga o le manava. Afai e fa'aauau pe malosi le faitioga, e taua le talanoa i se foma'i.
I tagata matutua: O suiga fa'aletino, fa'aaogaina o vaila'au, le fa'aitiitia o le mafai ona fa'amamā ma fa'ama'i tumau e mafai ona fa'atupu ai le tiga o le manava i tagata matutua. Aemaise pe a fa'aauau pe le malolo le tiga, e le tatau ona fa'atuai le asiasi i le foma'i.
I le maitaga: Ona o le fa'atupula'ia o le uteru, e fa'ateleina ai le omiga i le manava, suiga o le hormone ma le faiga 'ai e mafai ona fa'atupu ai fa'afitauli o le manava. E tatau ona aveese fa'ama'i tuga, ma mulimuli i fautuaga a le foma'i pe a mana'omia.
Taimi fa'apitoa ma le tiga o le manava:
Ina ua uma le anapogi mo se taimi umi, o le 'ai vave ma le tele, inuina o meainu kaliki, filifilia o mea'ai ga'o ma mamafa e mafai ona fa'ateteleina ai le tiga o le manava i le taimi o le iftar. O le 'ai fa'agesegese ma i vaega laiti, 'ai paleni ma fa'ateleina le inu vai e mafai ona fesoasoani e puipuia nei fa'afitauli.
Auala e puipuia ai le tiga o le manava
E le mafai ona puipuia atoatoa le tiga o le manava, ae o suiga nei i le soifuaga e mafai ona aoga mo le to'atele:
'Ai masani ma paleni
'Ai lemu ma lamu lelei mea'ai
Fa'aitiitia le 'ava malosi, tapaa ma meainu kaliki
Taumafai e pulea le popole
Taulai i le moe lelei
Aloese mai le fa'aaogaina o vaila'au e aunoa ma le iloa
Aua le fa'atuai i asiasiga masani i le foma'i
Lauti e mafai ona fa'amalieina ai le mu o le manava
O nisi lauti la'au e mafai ona fesoasoani e fa'atonutonu le sua o le manava ma fa'amalieina ai. E mafai ona fa'aitiitia ai faitioga, ae le tatau ona fa'aaogaina e sui ai togafitiga autu:
Lauti chamomile: E maua ai a'afiaga fa'amalieina ma fa'ama'i, fa'amalieina ai le pa'u o le manava.
Lauti fennel: E mafai ona fa'aitiitia le ea ma le fula; fa'aitiitia le tele o le sua o le manava.
Lauti mint: E mafai ona fesoasoani e fa'aitiitia le fa'amalosi o le manava ma fa'amalieina ai.
Lauti ginger: E fesoasoani i le le lelei o le manava ma le manava leaga.
Melisa lauti: E mafai ona faamāmā le tiga o le manava ona o le popolega ma fesoasoani e faamalū le maso o le manava.
Meyan lauti: Ua lauiloa i lona puipuia o le paʻu o le manava, e tatau ona faʻaeteete ma faʻaaoga i le fua talafeagai.

Isi Laʻau e Mafai Ona Fesoasoani i le Tiga o le Manava
Lauti lanumeamata: E mafai ona lagolagoina le digestion ona o ona aafiaga antioksitani.
Lauti fesila: E mafai ona aogā i le le mafai ona liua lelei taumafa ma le tiga o le manava.
Lauti karanifale: Ua faaalia i suesuega e mafai e le karanifale ona puipuia le paʻu o le manava ma fesoasoani e faaitiitia le tiga.
E taua le inuina o lauti faalenatura i se auala masani ma le silafia. Mo faafitauli tumau po o tiga ogaoga o le manava, e tatau ona faafesootai se fomaʻi.
Fesili e Fai Soo
1. Aisea e le uma ai le tiga o lo'u manava?
O le tiga o le manava e le uma mo se taimi umi e mafai ona faailoa mai ai faama'i o le manava, fa'ama'i, le manava o le manava, reflux, popolega tumau, taumafa le talafeagai, faaaogaina o fualaau po o isi faaletonu o le tino. Mo faafitauli tumau, faafesootai lau fomaʻi.
2. O tiga uma o le manava e faailoa mai ai se ma'i ogaoga?
O le tele o taimi, o le tiga o le manava e mafai ona mafua mai i mafuaaga faigofie. Peitai, afai e ogaoga le tiga, tumau, amata faafuasei po o faatasi ma isi faailoga, e tatau ona faia se suesuega faafomai.
3. O afea e tatau ai ona ou alu i le fomaʻi mo le tiga o le manava?
Mo tiga ogaoga, ma'ai, toe foi soo, faapopoleina i le po, po o faatasi ma le fiva, tafe toto, po o le pa'u vave o le mamafa, e tatau ona vave alu i le fomaʻi.
4. O a auala sili ona aogā mo le tiga o le manava i le fale?
Faateleina le inu vai, filifili taumafa mama, inu lauti kamomila po o le lauti kingeri, ma faaaoga se mea vevela mama i le manava e masani ona fesoasoani. Ae o nei auala e mo faafitauli faafuasei ma le tumau.
5. O a mafuaaga masani o le tiga o le manava i tamaiti?
O faama'i, parasite o le manava, le mafai ona onosaia nisi taumafa, ma le popolega o mafuaaga autu ia o le tiga o le manava i tamaiti. Afai e ogaoga pe tumau le tiga, e tatau ona faia se suesuega faapitoa mo tamaiti.
6. O a lauti faalenatura e mafai ona fesoasoani i le mu o le manava?
O lauti kamomila, rezene, menta, kingeri ma melisa e mafai ona faaitiitia le mu o le manava. Peitai, afai e tumau faailoga, saili se fesoasoani faafomai.
7. E lamatia le tiga o le manava i le taimi o le maitaga?
I le taimi o le maitaga, e mafai ona tupu le tiga o le manava ona o le faateleina o le uterusi ma suiga o hormone. Peitai, mo tiga ogaoga po o le tumau, e tatau ona faia se suesuega.
8. E mafai ona mafua ai le tiga o le manava i le popolega?
Ioe. O tulaga o le popolega ma le fefe e mafai ona faateleina ai le gaoioiga o le manava ma le manava, ma mafua ai le spasms ma le tiga.
9. Afai e faatasi le tiga o le manava ma le niniva, o a tulaga e tatau ona mafaufau i ai?
Oona i taumafa, faama'i, le manava o le manava, reflux ma nisi faama'i o le tino e mafai ona mafua ai lenei tuufaatasiga. Aemaise lava pe afai e iai faailoga e le masani ai, faafesootai lau fomaʻi.
10. E mafai ona faamālōlōina atoa e lauti faalenatura le tiga o le manava?
E mafai ona fesoasoani lauti faalenatura i faafitauli mama ma le tumau. Mo tiga tumau, ogaoga po o faatasi ma isi faailoga, fesili i le fomaʻi.
11. Aisea e tatau ai ona faatāua le tiga o le manava i tagata matutua?
A o faasolo ina matutua, e faateleina le ono maua i faama'i o le manava ma le manava. E mafai foi ona iai faama'i e le masani ona faailoa mai. O le mea lea, e tatau ona iloiloina le tiga o le manava i tagata matutua.
12. O a taumafa e tatau ona ou masalomia o mafuaaga o le tiga?
Taumafa ga'o tele, masima, mea'ai asiti, vai inu kaliki, susu po o taumafa e iai le gluten e mafai ona mafua ai le tiga o le manava ma le le fiafia i nisi tagata.
13. E masani ona ou maua le tiga o le manava, o le ā la'u mea e fai?
Toe iloilo au masani o le 'ai, aloese mai taumafa lamatia, fai siaki masani o le soifua maloloina ma mulimuli i fautuaga a le fomaʻi.
14. E masani ona tupu le tiga o le manava i le toatele o tagata?
Ioe, o le tiga o le manava ma le le mafai ona liua taumafa o se faafitauli masani i le lalolagi atoa ma e masani ona tupu ona o mafuaaga faigofie ma masani.
Fa'asinomaga
Faalapotopotoga o le Soifua Maloloina a le Lalolagi (WHO): Soifua Maloloina o le Manava
Matagaluega o le Puipuiga ma le Puipuiga o Faama'i a Amerika (CDC): Faama'i Helicobacter pylori
American College of Gastroenterology: Faailoga masani o le GI
Mayo Clinic: Tiga o le manava
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases: Le mafai ona liua taumafa ma le mu o le manava
Fa'asalalauga faasaienisi ma taiala a faalapotopotoga faasaienisi (faataitaiga: "Gastroenterology", "The Lancet Gastroenterology & Hepatology")