Wiksaypa Phutuykuyqa Imataq? Imaynataq Kunan Kawsaykuna, Mana Chinkaykuykuna
Wiksaypa Phutiy Kayqa Imataq?
Wiksaypa phutiy kayqa wiksaypi mana allin kawsay, phutiy, ch’iqchi utaq mana allin mikuywan kasqanta riqsichin, llaqta runakunapi aswan rikch’ariq ch’inkaymi. Kayqa achka kuti mikuy sutinchaypi utaq yaku miraypi wiksaypi phutiywan rikuyta atiyta rikuchin. Mikuy ch’uyanchaypi huk ch’iqchi kamachiyqa normalmi, mana allin kawsayta mana chinkachiychu. Ichapas, ch’iqchi mirayqa aswan miraykuchkan utaq kurku kay ch’iqchita chinkachiyta atichkanman, wiksaypa phutiy, ch’iqchi utaq huk huk unay k’uyuchkuna rikhuyta atiyta rikuchin.
Wiksaypa phutiyqa sapa runapaqa huk punchawpi rikhuyta atiy kashan. Ichapas, mana tukuy punchawmi utaq sapa kuti rikhuyta qallarirqam, ukkunapi ima ch’inkaymi kachkanchu, chayta yachayta munan. Phutiyqa huk kutilla rikhuyta atiy kashan, ichapas, huk aswan ch’inkay kawsay ch’inkaykunapa rikhuyta atiy kashan. Chaymi, mana rikhuyta chaylla kasqanmanta aswan rikhuyta qallarirqam, yachaq runamanta chayta yachachiyta munan.
Wiksaypa Phutiyqa Imayna Kunan Punchawkuna Rikhuyta Atin?
Wiksaypa phutiyqa aswan ima ch’inkaykunamanta rikhuyta atiy kashan. Aswan rikch’ariq ch’inkaykunaqa mikuy ch’uyanchay ch’inkaykuna (hinallataq irritabl intestino sindrome, celiac ch’inkay, gastrit, úlcera, utaq q’apisqa), mikuy mana allin kawsay, mikuy mana allin kawsaykunamanta, mana allin mikuyta mikuy, llakikuy, utaq kurku yaku miray rikhuyta atiy kashan.
Wiksaypa phutiyta ruwachiyta atiy aswan ch’inkaykunaqa kaykuna:
Mikuy ch’uyanchay ch’inkaykuna: Celiac ch’inkay, irritabl intestino sindrome (IBS), úlcera, gastrit, q’apisqa, dispepsia, mikuy ch’uyanchay utaq intestino kanserkuna, q’aya mikuy ch’inkaykuna utaq mikuy ch’inkaykuna.
Kurku yaku miray (yaku miray): Aswan sodyum mikuy, mana allin puriy, utaq mana allin potasio mikuy kurku yaku mirayta ruwachiyta atiy. Kaymi wiksaypi phutiyta ruwachin.
Mana allin mikuy: Aswan carbohidrato mikuy, mana fibra mikuykuna, utaq utqay mikuyta mikuy, mikuy ch’uyanchaypi phutiyta aswan ruwachin.
Mikuy mana allin kawsaykunamanta: Queso, ñuñu, runtu, soya, gluten, trigo hina mikuykunamanta mana allin kawsay wiksaypa phutiywan rikhuyta atiy kashan. Hinallataq, purutu, repollo, coliflor, brócoli hina ch’iqchi ruwachiq mikuykuna kay ch’inkayta ruwachin.
Llakikuy: Yuyaykuna llakikuyqa mikuy ch’uyanchaypi mana allin ruwachiyta atiy, mikuy ch’uyanchay puriyta chinkachin.
Sapa Punchaw Wiksaypa Phutiywan Ch’inkaykuna
Wiksaypa phutiyqa sapa kuti rikhuyta atiy utaq unay punchawmi mana chinkachkanman, ukkunapi aswan ch’inkay kawsay rikhuyta atiy kashan. Huk kutilla; intestino ch’inkaykunamanta, tumor, aswan yaku miray (asitis), yawar hina ch’inkaykuna wiksaypa phutiyta ruwachin. Hinallataq, lactosa mana allin kawsay, gluten mana allin kawsay hina mikuy mana allin kawsaykunamanta sapa kuti wiksaypa phutiywan rikhuyta atiy kashan. Kay hina ch’inkaykunapi yachaq runamanta yachachiyqa aswan ch’inkaymi.
Urin Wiksaypa Phutiy: Imayna Ch’inkaykuna, Imayna Ruwanakuykuna
Urin wiksaypi phutiyqa, hanaq wiksaypi phutiymanta huk ch’inkaykunamanta rikhuyta atiy kashan. Sumaq warmikunaqa menstruación antespi hormonakuna ruwanakuy, urina ch’inkaykuna, urina rumi, runtu q’ipi, pelvispi ch’inkaykuna, q’apisqa utaq intestino ch’inkaykuna hina aswan ch’inkaykuna ruwachin. Urin wiksaypa phutiyqa, huk kutilla ch’inkaykuna hina, diarrea utaq urina ch’inkaykuna hina, kutilla ch’inkaykuna ruwachin. Ichapas, chaykunawan ch’inkay ch’aki, aswan q’uchuy utaq mana yachaylla q’ipa miray hina rikhuykuna rikhuyta qallarirqam, hampiy yachachiyqa munan.
Urin Wiksaypa Phutiyta Qallariy Imayna Ruwanakuykuna
Urin wiksaypa phutiy hampiyqa ukkunapi ch’inkaymanta ruwachkan. Urina ch’inkaykunapi antibiótico hampiy munan, rumi ch’inkaykunapi qiruchiy utaq hampiy yachachiy munan. Runtu q’ipipi qhawariy utaq qiruchiy hina ruwanakuykuna kashan. Q’apisqa phutiykunapi mikuy ruwanakuykuna, kawsay ruwanakuykuna yachachiy kashan. Chaymi urin wiksaypa phutiypi, mana chinkachkanman, hampiq runaman riqiyqa allinmi.
Mikuy Phutiykuna Punchawpi Ima Rikhuykuna Rikuyta Atin?
Mikuy utaq wiksaypa phutiy rikhuykuna runa sapa runaman hukllaña kashan. Aswan rikch’ariq rikhuykuna kaykuna:
Aswan asiy utaq simipi ch’iqchi lluqsiy,
Wiksaypi sikiq punchaw,
Wiksay ch’aki utaq k’uyuchkuna,
Wiksaypi phutiy utaq ch’iqchi kawsay,
Huk kutilla samay mana allin utaq aswan asiyta munay.
Mikuy Phutiyta Qallariy Imayna Allin Ruwanakuykuna
Wiksaypa phutiywan ruwanakuyta atiy, mana allin kawsayta qallarichiyta munan, kawsay ruwanakuykuna chayta atiyta munan:
Utqayta mikuy: Mikuyta utqaychu, allin mast’ariyta mikuy, utqay mana ch’iqchi lluqsiyta atichkan.
Mikuy punchawpi aswan rimayta mana ruwachiy: Kaymi ch’iqchi lluqsiyta chinkachin.
Puriy: Llapan puriy, mikuy ch’uyanchay puriyta chinkachin, ch’iqchi lluqsiyta yanaparin.
Wiksay masajeta ruwachiy: Wiksay ch’uyanchaykuna q’uchuyta, mikuy ch’uyanchayta allin ruwachin.
Yuraq matekuna: Kion, k’anchari, manzanilla, muña, q’umir matekuna mikuy ch’uyanchayta yanaparin, phutiyta chinkachin.
Limon yaku upyay: Sapa paqarin limon yaku upyay, mikuy ch’uyanchayta qallarichiyta atiyta munan.
Probiótico mikuykuna: Intestino allin kawsayta yanaparin, yogurt hina mikuykuna, lactosa mana allin kawsay mana kashan runakunapaq allinmi.
Q’uyuchiy yast’ata utaq q’uyuchiy yaku: Wiksay ch’uyanchaykuna q’uchuyta, phutiyta chinkachin.
Ch’iqchi yaku utaq q’añi mikuykunaqa mana mikuyta munaychu.
Llakikuyta mana ruray: Llakikuy kamachiy ruwanakuykuna mikuy ch’uyanchayta allin ruwachin.
Hinallataq, aswan yaku upyay, allin puriy, allin, fibra mikuykuna mikuy wiksaypa phutiywan ch’inkayta atichiyta yanaparin.
Wiksaypa Phutiypi Hampiykuna, Yanapakuq Ruwanakuykuna
Wiksaypa phutiy hampiypi, ñawpaq kamachiyqa ukkunapi ch’inkayta riqsiy, chaymanta chayta ruwachiy. Unay punchawmi utaq aswan ch’aki ch’inkaykunapi, hampiq runamanta endoskopia, kolonoskopia hina qhawaykuna yachachiyta munan. Ch’inkaymanta hampiykuna, kawsay ruwanakuykuna utaq mikuy kamachiykuna munan. Huk kutilla probiótico yanapakuqmi allin kashan.
Phutiywan ch’inkaypi; sapa kuti, aswan ch’iki mikuyta mikuy, aswan allin tuqyay, aswan yaku upyay (sapa punchaw 2-3 litro kamachin) y aswan puriy kamachin. Yaku puriy, chaski, puriy hina kawsaykuna mikuy ch’uyanchayta yanaparin; yoga, pilates hina q’uchuy kawsaykuna allinmi.
Ichapas wiksaypa phutiy utqay rikhuyta qallarirqam, aswan ch’aki, aswan q’uchuy utaq q’upa mikuypi yawar hina rikhuykuna rikhuyta qallarirqam, utqay hampiy wasiman riqiy munan.
Aswan Tapuykuna
1. Wiksaypa phutiyqa imayna punchaw ch’inkay kawsay kachkan?
Wiksaypa phutiyki unay punchawmi mana chinkachkan, utqay miraykuchkan utaq aswan ch’aki, utqay q’ipa miray, q’upa mikuypi yawar, aswan q’uchuy hina huk huk ch’inkaykuna rikhuyta qallarirqam, hampiq runaman riqiy munan. Kaymi aswan ch’inkay kawsaykunapa rikhuyta atiy kashan.
2. Wiksaypa phutiyta chinkachiypaq imayna mikuykunamanta karuyta munani?
Ch’iqchi ruwachiq purutu, repollo, brócoli, ch’iqchi yaku, aswan q’añi y mana allin mikuykuna, lactosa, gluten hina mana allin kawsay mikuykuna wiksaypa phutiyta aswan ruwachin. Qampaq ima mikuykuna mana allin kachkan, chayta qhawariy allinmi.
3. Ima yuraq matekuna phutiyta allin ruwachin?
Kion, manzanilla, k’anchari, muña, q’umir matekuna mikuy ch’uyanchayta yanaparin. Ichapas, sapa punchaw mikuyta ruwaspa, ukkunapi huk ch’inkay kawsay kachkanchu, chayta yachay allinmi.
4. Wiksaypa phutiypi puriy allinmi?
Arí, puriy y aswan q’uchuy kawsaykuna mikuy ch’uyanchayta yanaparin, ch’iqchi lluqsiyta chinkachin.
5. Wiksaypa phutiy kachkan runakuna tukuy probiótico mikuyta munan?
Probiótico mikuykuna huk runakunapaq allin kashan, ichapas tukuy runapaq mana allin kashan, aswan ch’inkay y sapa punchaw ch’inkaykunapi probiótico mikuyta ruwaspa hampiq runaman tapuy allinmi.
6. Ima punchaw wiksaypa phutiywan utqay hampiq runaman riqiy munan?
Hinallaqmi ch'uychu chinkay, jatun q'uchu, samay ch'uchuy, chaymanta kutimuy ch'uyay, ñawpaq ch'uychu puka, utaq wiksaypi yawar rikuykuchkan, kaykunata rikhuykuchkanqa, chaskiy kikin hamuq yachaykamaña munan.
7. Ima kawsay ruraykunata ruwaspa ch'uychu chinkay allin kachkan?
Chaninmi, allin mikuy, allin ch'askiy mikuy, aswan yaku upyay, sapa kuti ruray ruray, chaymanta samay ch'uchuy mana chinkaypaq, ch'uychu chinkay mana chinkaypaq yanapay.
8. Imarayku warmikunapi uray ch'uychu chinkay aswan rikuykuchkan?
Warmikunapi killa kutiykamaqa, hormonakuna tukuykuchkan, runtu q'uchu kistikunapas, pelvik unquykunapas uray ch'uychu chinkayta ruraykuchkan.
9. Ima unanchaykunata rikhuykuchkan wiksaypi ch'uychu chinkaywan?
Asnuy, wiksaypi phullu, ch'uychu, kramplikunapas, hinallaq samay ch'uchuy, sapa kuti baño riy munay, utaq spasmo hina unanchaykunapas rikuykuchkan.
10. Wakinkuna ruraykuchkan ch'uychu chinkay mana chinkaypuniqa, imata ruwasqa?
Tukuy ruraykuna ruwasqapas ch'uychu chinkay mana chinkaypuniqa, ichaqa huk unquy kachkanchu mana, chayta yachaypaq, yachachiq hampiqman riqsiypaqmi munan.
Qillqakuna
Llapa Pacha Kawsay Kamachiq (WHO). Global Gastrointestinal Kawsay Yachaykuna.
Estados Unidos Unquy Kamachiykuna (CDC). Gastrointestinal (GI) Unanchaykuna wan Ch'uychu Chinkaykuna.
American College of Gastroenterology. Qhawaykuna: Ch'uychu Chinkay, Q'uchu, wan Flatulencia.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Q'uchupi Q'uchu.
Mayo Clinic. Wiksay ch'uychu chinkay: Imayna, unanchaykuna wan hampikuykuna.