घशातील वेदना: कारणे, लक्षणे आणि प्रभावी उपाय

घशातील वेदना म्हणजे काय स्थिती आहे?

घशातील वेदना; गिळताना जाणवणारी, बहुधा जळजळ, खाज, टोचणे, चिडचिड आणि वेदना यासारख्या लक्षणांनी प्रकट होणारी अतिशय सामान्य तक्रार आहे. विशेषतः बाह्यरुग्ण विभागात येणाऱ्या रुग्णांमध्ये ही लक्षणे अग्रभागी असतात. घशात कोरडेपणा किंवा अस्वस्थता बहुतेक वेळा अल्पावधीतच कमी होते आणि आपोआप बरी होऊ शकते. तरीही, काही प्रसंगी दीर्घकाळ टिकणाऱ्या किंवा वारंवार होणाऱ्या घशातील वेदना गंभीर आरोग्य समस्येचे संकेत असू शकतात आणि वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असू शकते.

घशाचे कोणते भाग प्रभावित होतात?

घशातील वेदना, घशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये दिसल्यास त्याच्या प्रकारानुसार नावे दिली जातात:

• तोंडाच्या मागील पृष्ठभागावर होणाऱ्या वेदनांना फॅरिंजायटिस,

• टॉन्सिल्समध्ये सूज व लालसरपणा निर्माण करणाऱ्या स्थितीस टॉन्सिलायटिस (टॉन्सिलचा दाह),

• घशाच्या खालच्या भागात लॅरिंजायटिस असे म्हणतात.

घशातील वेदना कमी करण्यासाठी सोपे उपाय

घशातील वेदना कमी करण्यासाठी घरी करता येणारे काही सोपे उपाय उपलब्ध आहेत. भरपूर द्रवपदार्थ घेणे, कोमट चहा पिणे आणि ओलसर वातावरणात राहणे घशाला आराम देऊ शकते. लिंबू आणि मध मिसळलेले कोमट पाणी, आलेचा चहा, कॅमोमाईल व साजूक चहा, एकिनेशिया किंवा गुळवेलसारख्या औषधी वनस्पतींचे चहा पारंपरिकरित्या वापरले जातात. तसेच, काही वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये काही वनस्पती अर्क (उदा. आले, एकिनेशिया) घशातील चिडचिड आणि दाह कमी करण्यात मदत करू शकतात असे दर्शवले आहे. मात्र, काही लोकांसाठी वनस्पतीजन्य उपाय योग्य नसू शकतात, म्हणून विशेषतः दीर्घकालीन आजार किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी हे उपाय करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

घशातील वेदनांच्या उपचार पद्धती

घशातील वेदनांमध्ये उपचार, मूळ कारणानुसार ठरवले जातात:

• व्हायरल संसर्गामुळे होणाऱ्या घशातील वेदनांमध्ये, सहसा प्रतिजैविकांची गरज नसते आणि पूरक उपचार (विश्रांती, द्रवपदार्थ, ताप कमी करणारी औषधे इ.) पुरेशी असतात.

• बॅक्टेरियल संसर्ग आढळल्यास डॉक्टर योग्य प्रतिजैविक उपचार सुरू करू शकतात. हा कालावधी साधारणपणे ७–१० दिवसांचा असतो.

• वेदना आणि दाह कमी करण्यासाठी अ‍ॅसेटामिनोफेन किंवा आयबुप्रोफेनसारखी वेदनाशामक–दाहशामक औषधे वापरता येतात.

• घशातील वेदना जर अ‍ॅलर्जीमुळे असतील, तर अँटीहिस्टामिनिक औषधे उपयोगी ठरू शकतात.

• रिफ्लक्समुळे होणाऱ्या घशातील वेदनांमध्ये, आहारातील बदल आणि पोटातील आम्ल कमी करणारी औषधे सुचवली जाऊ शकतात.

घशातील वेदनांची मुख्य लक्षणे कोणती?

घशातील वेदना; बहुतेक वेळा गिळताना वाढणाऱ्या वेदना, घशात जळजळ, टोचणे, सूज आणि लालसरपणा यामुळे ओळखली जाते. काही प्रसंगी आवाज बसणे, खोकला, अशक्तपणा, ताप किंवा गिळण्यास अडचण अशी अतिरिक्त लक्षणेही दिसू शकतात.

कोणत्या लोकांना घशातील वेदना जास्त होतात?

सर्व वयोगटात दिसू शकते, परंतु मुले आणि तरुण प्रौढ (विशेषतः ज्यांची प्रतिकारशक्ती अद्याप पूर्ण विकसित झालेली नाही) यांना घशातील वेदना जास्त प्रमाणात होतात. तसेच, वारंवार आजारी पडणारे, अ‍ॅलर्जीक体 असणारे आणि गर्दीच्या ठिकाणी (उदा. शाळा, सार्वजनिक वाहतूक) वेळ घालवणारे लोकही जोखमीच्या गटात येतात.

घशातील वेदनांमध्ये आराम देणारे नैसर्गिक उपाय

घशाला आराम मिळवून देणाऱ्या सामान्य शिफारसी:

• गरम पेये (वनस्पती चहा, कोमट दूध किंवा पाणी)

• मध आणि लिंबू मिश्रण

• मीठ पाण्याने गुळण्या करणे

• खोलीतील हवा ओलसर ठेवणे (उदा. वाफेची मशीन वापरणे)

• सिगारेट आणि चिडचिड करणाऱ्या पदार्थांपासून दूर राहणे

मात्र या उपायांनंतरही वेदना तीव्र असतील, दीर्घकाळ टिकत असतील किंवा ताप, श्वास घेण्यास त्रास अशी अतिरिक्त लक्षणे दिसत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला आवश्यक आहे.

घशातील वेदनांना आराम देणारे अन्न आणि नैसर्गिक पूरक

पारंपरिकरित्या घशातील वेदनांसाठी मध, दही, प्युरी केलेले मऊ पदार्थ आणि गरम सूप सुचवले जातात. मध घशाला ओलावा आणि मऊपणा देतो; सफरचंदाचा व्हिनेगर सौम्य प्रतिजैविक गुणधर्मांमुळे काही लोक वापरतात. लसूण त्याच्या शक्तिशाली अँटीऑक्सिडंट आणि प्रतिजैविक गुणधर्मांमुळे लोकांमध्ये लोकप्रिय आहे. मात्र, ही अन्नपदार्थ वापरताना वैयक्तिक संवेदनशीलता आणि पोटाच्या समस्यांकडे लक्ष द्यावे.

घशातील वेदनांची सामान्य कारणे

• सर्दी, फ्लू आणि तत्सम व्हायरल संसर्ग (घशातील वेदनांचे सर्वात सामान्य कारण)

• स्ट्रेप्टोकॉक बॅक्टेरियामुळे होणारे संसर्ग (विशेषतः शाळकरी मुलांमध्ये लक्ष द्यावे)

• अ‍ॅलर्जी (परागकण, धूळ, बुरशी, प्राणी केस इ. कारणे)

• कोरडी हवा, पर्यावरणातील प्रदूषण आणि सिगारेटचा धूर

• यांत्रिक चिडचिड (मोठ्याने बोलणे, ओरडणे, गरम–थंड अन्न–पेय सेवन)

• रिफ्लक्स आजार (पोटातील आम्ल अन्ननलिकेत व घशात पोहोचणे)

• क्वचित प्रसंगी ट्युमर, दीर्घकालीन दाह किंवा इजा

घशातील वेदना होण्यामागील जोखीम घटक

• ३–१५ वयोगटातील मुले आणि तरुण

• सिगारेट ओढणे किंवा सिगारेटच्या धुराच्या संपर्कात येणे

• प्रतिकारशक्ती कमी करणाऱ्या स्थिती (काही आजार व औषधे)

• गर्दीच्या, बंद जागेत दीर्घकाळ राहणे

• वैयक्तिक स्वच्छतेकडे पुरेसे लक्ष न देणे

घशातील वेदना टाळण्यासाठी घ्यावयाची काळजी

• नियमित व योग्य पद्धतीने हात धुण्याची सवय लावणे

• गर्दीच्या ठिकाणी शक्य तितके मास्क वापरणे किंवा हात निर्जंतुकीकरण करणे

• वैयक्तिक वस्तू स्वच्छ ठेवणे

• समतोल आहार आणि नियमित झोप यामुळे प्रतिकारशक्ती वाढवणे

• सिगारेट ओढू नये, सिगारेटच्या धुरापासून दूर राहावे

• फ्लू व काही बॅक्टेरियल संसर्गावरील शिफारस केलेली लस घेणे

घशातील वेदना दीर्घकाळ टिकल्यास काय करावे?

बहुतेक घशातील वेदना, घरी विश्रांती व पूरक उपायांनी ५–१० दिवसांत आपोआप बऱ्या होतात. मात्र, खालील परिस्थितीत त्वरित डॉक्टरांकडे जावे:

• श्वास घेणे, गिळणे किंवा तोंड उघडण्यात अडचण

• मान किंवा चेहऱ्यावर स्पष्ट सूज

• उच्च तापमान (३८°C किंवा त्याहून अधिक)

• जिद्दी आवाज बसणे किंवा गंभीर कानदुखी

• थुंकीत रक्त किंवा लाळ वाढणे

• सांधेदुखी, पुरळ यांसारखी प्रणालीगत लक्षणे

घशातील वेदनांचे निदान कसे केले जाते?

निदानासाठी मुख्य पद्धत; रुग्णाचा इतिहास ऐकणे, शारीरिक तपासणी आणि आवश्यक असल्यास प्रयोगशाळा चाचण्या करणे. तज्ज्ञ डॉक्टर आवश्यकतेनुसार घशातील नमुना घेऊन जलद प्रतिजन चाचणी किंवा घशातील कल्चर तपासणी करून बॅक्टेरियल संसर्ग आहे की नाही हे स्पष्ट करतात. निदानासाठी दृश्य तपासणी (फॅरिंक्सचे निरीक्षण) देखील बहुतेक वेळा पुरेशी असते.

घशातील वेदना आणि आवाज बसणे यातील संबंध

घशातील वेदना संपल्यानंतरही आवाज बसणे सुरू राहिल्यास, बहुतेक वेळा हे आवाजाच्या पट्ट्यांवरील चिडचिडीशी संबंधित असते. दीर्घकाळ आवाज बसल्यास कान-नाक-घसा (ईएनटी) तज्ज्ञाचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

लसीकरण घशातील वेदना टाळण्यात प्रभावी आहे का?

घशातील वेदनांची मुख्य कारणे असलेल्या फ्लू आणि काही बॅक्टेरियल संसर्गाविरुद्ध विकसित केलेल्या लसी प्रतिबंधात्मक उपाय ठरू शकतात. वार्षिक फ्लू लस आणि स्थानिक पातळीवर शिफारस केलेल्या इतर लसी (उदा. काही देशांमध्ये स्ट्रेप लस) याबद्दल डॉक्टरांकडून माहिती मिळवू शकता.

घशातील वेदना आणि कोविड-१९

कोविड-१९चे महत्त्वाचे लक्षणांपैकी एक म्हणजे घशातील वेदना. मात्र, केवळ घशातील वेदनांवरून या आजाराचे निदान करता येत नाही; ताप, खोकला, श्वास घेण्यास त्रास यांसारखी इतर लक्षणेही तपासली पाहिजेत. शंका असल्यास वैद्यकीय तपासणी व आवश्यक असल्यास चाचणी शिफारस केली जाते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

घशातील वेदना सहसा संसर्गामुळेच होतात का?

बहुतेक वेळा, होय. विशेषतः सर्दी आणि फ्लूसारख्या व्हायरल संसर्ग हे सर्वात सामान्य कारणांमध्ये आहेत.

घशातील वेदनांसाठी घरी कोणते आरामदायक उपाय करू शकतो?

कोमट पेये, मध, लिंबूपाणी, मीठ पाण्याने गुळण्या, हवा ओलसर ठेवणे आणि आवाजाला विश्रांती देणे या मुख्य शिफारसी आहेत.

मुलांमध्ये घशातील वेदना धोकादायक असतात का?

साधे संसर्ग लहान वयात वारंवार दिसतात, परंतु उच्च ताप, श्वास घेण्यास अडचण, पुरळ यांसारखी अतिरिक्त लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

घशातील वेदनांसाठी कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांकडे जावे?

लक्षणे १० दिवसांपेक्षा जास्त काळ टिकल्यास, श्वास घेण्यास किंवा गिळण्यास अडचण निर्माण झाल्यास, तीव्र ताप किंवा मानेची सूज आढळल्यास नक्कीच वैद्यकीय मूल्यांकन करावे.

घशात दुखणाऱ्या मुलांना ॲस्पिरिन देता येईल का?

नाही. ॲस्पिरिन, रेये सिंड्रोमच्या जोखमीमुळे मुलांमध्ये शिफारस केली जात नाही. वेदनाशामकांसाठी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

मध, सफरचंदाचा व्हिनेगर आणि लसूण घशाच्या दुखण्यावर उपयुक्त आहेत का?

हे अन्नपदार्थ पारंपारिकरित्या पूरक म्हणून वापरले जातात, परंतु वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाहीत. विशेषतः दीर्घकालीन आजार असणाऱ्यांनी हे उपाय डॉक्टरांच्या परवानगीनेच वापरावेत.

घशात दुखण्याचे सर्वात सामान्य जीवाणू कोणते?

स्ट्रेप्टोकॉकस जीवाणू, विशेषतः मुलांमध्ये, घशात दुखण्याचे सर्वात सामान्य जीवाणूजन्य कारण आहे.

घशात दुखणे आणि खोकला एकत्र असल्यास काय सुचवले जाते?

पूरक उपाय (कोमट पेये, भरपूर पाणी, विश्रांती) सुचवले जातात. दीर्घकाळ टिकणारी किंवा प्रतिकार करणारी लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

COVID-19 घशात दुखणे निर्माण करू शकतो का?

होय, COVID-19 च्या लक्षणांपैकी एक म्हणजे घशात दुखणे असू शकते. इतर वेगवेगळी लक्षणे देखील असल्यास वैद्यकीय मूल्यांकन आवश्यक आहे.

अॅलर्जी घशात दुखण्याचे कारण ठरू शकते का?

परागकण, धूळ किंवा प्राणीजन्य अॅलर्जन्सच्या संपर्कामुळे अॅलर्जिक प्रतिक्रिया घशात जळजळ आणि वेदना निर्माण करू शकतात.

घशात दुखण्यावर प्रतिजैविके वापरणे आवश्यक आहे का?

फक्त जीवाणूजन्य संसर्गांमध्ये डॉक्टरांच्या सल्ल्याने प्रतिजैविके वापरावीत. विषाणूजन्य संसर्गांमध्ये प्रतिजैविके प्रभावी नाहीत.

गर्भधारणेत घशात दुखण्यासाठी काय करावे?

सुरक्षित आणि नैसर्गिक उपायांनी आराम मिळवता येतो, परंतु औषधोपचार आणि तीव्र लक्षणांमध्ये नक्कीच डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

घशात दुखण्यानंतर आवाज बसणे सुरूच राहिल्यास काय करावे?

आवाज बसणे दीर्घकाळ टिकल्यास ईएनटी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

एकाच बाजूला घशात दुखणे महत्त्वाचे आहे का?

एकाच बाजूच्या वेदनांमध्ये टॉन्सिलचा संसर्ग, गाठ किंवा मज्जासंस्थेशी संबंधित समस्या असू शकतात; अशा वेळी डॉक्टरांना दाखवावे.

घशात दुखणे टाळण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग कोणता?

हात आणि श्वसन स्वच्छतेकडे लक्ष देणे, धूम्रपानापासून दूर राहणे आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे हे प्रतिबंधात्मक मूलभूत उपाय आहेत.

संदर्भ

• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO): "Sore Throat - Causes and Management"

• सेंटर फॉर डिसीज कंट्रोल अँड प्रिव्हेन्शन (CDC): "Sore Throat: Clinical Overview"

• अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ ओटोलॅरिंजोलॉजी–हेड अँड नेक सर्जरी (AAO-HNS): "Sore Throat Patient Information"

• अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्स (AAP): "When to Call the Doctor if Your Child Has a Sore Throat"

• मायो क्लिनिक: "Sore throat - Symptoms and Causes"

• नॅशनल हेल्थ सर्व्हिस (NHS): "Sore throat"