Aratohu Hauora

Ngā Mea Me Mōhio Mō te Mate Toto (Lūsemi)

Dr. Mustafa Ali ÇetinDr. Mustafa Ali Çetin12 Mei 2026
Ngā Mea Me Mōhio Mō te Mate Toto (Lūsemi)

He aha te Leukaemia?

Ko te leukaemia he momo mate pukupuku e puta mai ana i te tipu koretake, koretake hoki o ngā pūtau toto i roto i te kōiwi, ka kitea i ngā reanga katoa, engari he nui ake te kitea i ngā tamariki me te hunga pakeke kei runga ake i te 50 tau. Mēnā ka kitea wawe te mate, ka tino piki te angitū o te maimoatanga. Nō reira, he mea tino nui kia mōhiotia wawe ngā tohu o te leukaemia, kia tīmata wawe te maimoatanga.

Ka puta te leukaemia i te tipu tere, koretake hoki o ngā pūtau pakiaka i roto i te kōiwi, kāore anō kia oti te whanaketanga. I te tuatahi ka pā ki te kiko kōiwi, ā, ka taea te hora ki te tinana katoa. Ka mahia i te kōiwi ngā pūtau toto whero (erythrocytes), ngā pūtau toto mā (leukocytes), me ngā pūtau whakatūpū (platelets). Ko ngā pūtau toto mā he tino wāhanga ki te ārai i te tinana i ngā mate urutā me ngā pūtau e huri ana hei mate pukupuku.

Ka taea hoki te hanga i ngā pūtau toto mā i ētahi atu whekau pēnei i ngā kōpū lymph, te whatukuhu me te thymus. Ki te kore e rongoāhia te leukaemia, ka tino taumaha te haere o te mate. Ko ngā momo leukaemia e ahu mai ana i te tipu nui o ngā pūtau toto mā kua pakeke, he āta haere; ko ngā momo e tipu nui ana ngā pūtau kāore anō kia pakeke, he tere, ā, ka puta ngā tohu taumaha i roto i ētahi wiki, marama rānei.

He aha ngā Momo Leukaemia?

Ka wehea te leukaemia ki ngā rōpū matua e rua e ai ki te tere o te whanaketanga: te mate koi (tere te haere) me te mate mauroa (āta haere). Ko te mate koi, he tere te tipu o ngā pūtau me ngā tohu ohorere; ko te mate mauroa, he āta haere, he roa te wā ka kitea ai ngā tohu.

Ka wehea anō ēnei rōpū matua e ai ki te momo pūtau toto mā e tipu koretake ana:

  • Mēnā i ahu mai i ngā pūtau myeloid, ka kīia ko “leukaemia myeloid”,

  • Mēnā i ahu mai i ngā pūtau lymphocyte, ka kīia ko “leukaemia lymphoblastic (rānei lymphocytic)”.

He ētahi atu momo leukaemia kāore i te kitea nuitia (hei tauira: leukaemia myelomonocytic tamariki, leukaemia pūtau huruhuru).

Ko ngā momo matua e whā o te leukaemia ko ēnei:

1. Leukaemia Lymphoblastic Koi (ALL)

Koinei te momo tino kitea i ngā tamariki, ā, ka kitea hoki i te hunga pakeke. Ka tipu koretake ngā pūtau toto mā kāore anō kia pakeke, nō te pūtaketanga lymphocyte. Ka rerekē te oranga o te hunga mate ALL i te pakeke me te tamariki, e ai ki te pakeke, te hauora whānui me te urupare ki te maimoatanga.

2. Leukaemia Myeloid Koi (AML)

Ka puta mai i te tipu koretake o ngā pūtau myeloid kāore anō kia pakeke. He nui te kitea i te hunga pakeke taitamariki me te hunga pakeke rawa. Kei te piki haere te angitū o te maimoatanga AML nā ngā whanaketanga rongoā.

3. Leukaemia Lymphocytic Mauroa (KLL)

He nui te kitea i te hunga pakeke rawa, he maha kei runga ake i te 60 tau. I tēnei momo, ka kohikohi ngā pūtau lymphocyte kua pakeke engari kāore e mahi tika ana, ka whakararuraru i te mahi o te kōiwi me ētahi atu kiko.

4. Leukaemia Myeloid Mauroa (KML)

I te hunga kei waenganui i te 25-60 tau ka kitea nuitia te KML, ā, ka tipu koretake ngā pūtau myeloid. Kua pai ake te oranga nā ngā rongoā hou e aro ana ki ngā pūtau motuhake.

He aha ngā Tohu o te Leukaemia?

He ōrite ngā tohu o te leukaemia ki ētahi atu mate kōiwi, ā, ko ēnei ngā tino tohu:

  • Te ngoikore, te kākā, te hohoro o te ngenge, te hē o te manawa (nā te kore toto whero)

  • Ngā mate urutā auau (nā te ngoikore o te pūnaha ārai mate)

  • Ngā toto ohorere i te ihu, i ngā kapia, i raro i te kiri, ngā puruhi me ngā raru iti (petechiae)

  • Kore hiahia kai, ngaronga taumaha, werawera i te pō

  • Ngā mate urutā me te kirika teitei e roa ana

  • Ngā mamae kōiwi me ngā hononga

  • Te rahi o ngā kōpū lymph i te kaki, i raro i te ringa, i te hope rānei

  • Ngā pupuhi i te kiri, i te puku rānei

Leukaemia i ngā Tamariki: Ngā Tohu me ngā Kitenga

He wāhanga nui o ngā mate pukupuku i ngā tamariki ko te leukaemia, ā, he nui ake te kitea i ngā tamariki kei waenga i te 2-10 tau. I ngā pēpi, ka heke haere ngā matū ārai mate i te waiū o te whaea i ngā marama tuatahi, ka tīmata te pūnaha ārai mate ki te whanake. I tēnei wā, ka piki te mōrea o te leukaemia nā ētahi mate huaketo, te āhua o ngā ira, me te kore o te huaora D.

Ngā tohu auau i ngā tamariki:

  • Te tino kākā o te kiri

  • Ngaronga taumaha, kore hiahia kai

  • Ngā mate kirika roa, auau rānei

  • Ngā puruhi me ngā pupuhi i te tinana

  • Te rahi me te kī o te puku

  • Ngā mamae kōiwi, hononga rānei

I te whanaketanga o te mate, ka taea te hora o ngā pūtau mate pukupuku ki te pūnaha io matua, ki ētahi atu whekau rānei, ka puta ngā tohu pērā i te māuiui o te māhunga, te ruaki, ngā mate āio pērā i te rū.

He aha ngā Āhuatanga Mōrea mō te Leukaemia?

He tino wāhi te leukaemia i roto i ngā mate pukupuku o te ao, ā, he nui ake te kitea i te hunga tāne i te hunga wāhine. He rerekē ngā āhuatanga mōrea mō ia momo leukaemia:

Leukaemia Lymphoblastic Koi (ALL)

Ahakoa kāore e mōhiotia katoatia ngā take, ko te noho ki ngā hihi iraruke teitei, ētahi matū pērā i te penehīni, te whiwhi rongoā mate pukupuku i mua, ētahi mate huaketo (HTLV-1, Epstein–Barr), ētahi mate ira (Down syndrome, Fanconi anaemia), ka piki te mōrea o te ALL.

Leukaemia Myeloid Koi (AML)

Ko ngā panonitanga ira, te piki o te mōrea me te pakeke, te kai paipa, ētahi mate toto, te whiwhi rongoā mate pukupuku i mua, me te Down syndrome, he mōrea mō te AML.

Leukaemia Lymphocytic Mauroa (KLL)

Kāore anō kia tino mōhiotia te take o te KLL. Heoi, ko te pakeke, te tāne, te pā ki ētahi matū, me te hītori o te KLL i roto i te whānau, ka piki te mōrea.

Leukaemia Myeloid Mauroa (KML)

He hono te KML ki tētahi panonitanga ira i puta i te oranga, kāore i whānau mai. Ko te “Philadelphia chromosome” tētahi panonitanga ira e kitea ana i te nuinga o ngā take KML, ā, ka hua ai te tipu koretake o ngā pūtau i te kōiwi.

Me pēhea te Tautuhi i te Leukaemia?

Ko te whāinga i te tautuhi leukaemia, kia tika te kitea te mate, tōna momo me te whānui o te hora. Ko ngā mahi matua i te wā o te tautuhi ko ēnei:

  • Te uiui whānui me te tirotiro tinana: Ka arotakehia te kākā e tohu ana i te anemia, te rahi o ngā kōpū lymph, ngā rerekētanga o te kiri.

  • Ngā whakamātautau toto: Te tatau toto katoa, te matū toto, ngā mahi ate me ngā whakamātautau whakatūpū.

  • Te tātari toto ā-waho: Hei kimi i ngā pūtau koretake i roto i te toto.

  • Te pokanga kōiwi/te kume kōiwi: Hei tautuhi i te mate, inā koa i ngā take koi, ka tirohia te tauira kōiwi i raro i te karu whakanui.

  • Ngā whakamātautau ira me te rāpoi ngota: Inā koa i te KML, ka rangahaua te chromosome Philadelphia me te panonitanga ira BCR-ABL.

Ko te nuinga o ngā pokanga kōiwi ka mahia i te iwi hope, ā, ka arotakengia i ngā taiwhanga motuhake.

lösemi2.jpg

He aha ngā Maimoatanga mō te Leukaemia?

Me whakarite te mahere maimoatanga kia hāngai ki te momo leukaemia me te hauora whānui o te tūroro, ā, mā tētahi rōpū mātanga i ngā mate toto me te mate pukupuku e whakahaere. I ēnei rā, ko ngā maimoatanga matua mō te leukaemia ko ēnei:

Rongoā Mate Pukupuku (Kemotherapy)

Ko te whāinga kia whakakore i ngā pūtau koretake mā ngā rongoā rerekē. Ka whakatauhia ngā rongoā me te whakamahinga e ai ki te momo leukaemia me te āhuatanga motuhake o te tūroro.

Rongoā Iraruke (Radiotherapy)

Ka whakamahia ngā ngaru kaha hei whakangaro i ngā pūtau leukaemia. Ka whakamahia te rongoā iraruke i ētahi take motuhake, i ētahi wā hei whakarite mō te whakatō pūtau pakiaka.

Ngā Maimoatanga Ira me te Rāpoi Ngota

Ko ngā rongoā hou hei whakapakari i te pūnaha ārai mate, hei aro rānei ki ngā pūtau mate pukupuku (immunotherapy, ngā āpiti ira, ngā maimoatanga rāpoi ngota) he wāhanga nui i ētahi momo leukaemia. Hei tauira, ko ngā aukati tyrosine kinase mō te KML kua huri i te maimoatanga o tēnei mate, ā, he iti ake ngā pānga taha i te rongoā mate pukupuku.

Te Whakakapi Pūtau Pakiaka (Te Whakakapi Kōiwi)

Ko te tango katoa i te kōiwi kōhatu me te whakakapi ki ngā pūtau pakiaka hauora, ko tēnei tukanga tētahi o ngā rongoā tino whai hua, ā, ka whakamahia ki ngā tūroro e tika ana. I te wā o te tukanga me muri mai, ka kitea pea ētahi pānga taha. Me tino aro ki ngā raruraru e pā ana ki te pūnaha ārai mate (hei tauira, GVHD), te kino ki ngā whekau me te mōrea o te mate urutā. Nō reira, me whakahaere te tukanga whakawhitinga i ngā pokapū whai wheako.

Ngā Rongoā Tautoko

Hei whakaiti i te mōrea o te anemia, te mate urutā me te toto rere i runga i te rongoā haumanu me ētahi atu rongoā, ka hiahiatia te whakawhitinga toto, ngā rongoā ārai mate urutā, ngā rongoā paturopi mēnā e tika ana, me ētahi atu rongoā tautoko.

Nā ngā aronga rongoā hou, kua tino piki te oranga o ngā tūroro leukemia i ngā tau tata nei. Hei tauira, i ngā tau 1970, ko te oranga mō te rima tau he 30% pea, engari i ēnei rā, e ai ki ngā raraunga o nāianei, nā te rongoā tika me te kitenga wawe, kua piki ake tēnei tatauranga ki runga ake i te 60%.

Kia maumahara; mō te kitenga wawe me te rongoā whai hua, me toro wawe ki tētahi whare hauora ina kitea ngā tohu, he tino painga mō te kounga o te oranga me te ahunga o te mate.

Ngā Pātai Auau

1. He mate pāwhiti te leukemia?

Kāo, ehara te leukemia i te mate pāwhiti. Ka puta mai i ngā rerekētanga ira, ngā āhuatanga taiao me ngā mōrearea takitahi, ā, kāore e tuku i te tangata ki te tangata.

2. He aha te tino take o te leukemia?

I te nuinga o te wā, kāore e mōhiotia te tino take o te leukemia. Heoi, ka taea e ngā āhuatanga ira, ētahi matū, te iraruke me ētahi huaketo te whakapiki i te mōrea.

3. Ka taea te rongoā i te leukemia?

He maha ngā momo leukemia, otirā mēnā ka kitea wawe, ka taea te whakahaere, te whakakore rānei. Ka rerekē te tūmanako rongoā i runga i te pakeke o te tūroro, te āhua whānui me te momo leukemia.

4. Ka pēhea te roa o te oranga o te hunga leukemia?

Ko te roa o te oranga i te leukemia e pā tata ana ki te momo mate, te wā i kitea ai, te urupare ki te rongoā me ngā āhuatanga hauora takitahi. I ēnei rā, ka taea te oranga roa nā ngā rongoā angitu.

5. He aha i nui ake ai te kitea o te leukemia i ngā tamariki?

Ka taea e ētahi āhuatanga ira me te ārai mate i ngā tamariki, i te pāhekoheko ki ngā āhuatanga taiao, te whakapiki i te mōrea o te leukemia. Heoi, i te nuinga o ngā tamariki, kāore e kitea te tino take.

6. He pai te whakawhitinga kōiwi kōhatu mō te katoa?

Kāo, ehara i te mea ka tūtohuhia te whakawhitinga kōiwi kōhatu ki ia tūroro. Ka aromatawaihia te hāngaitanga e ngā rata i runga i te pakeke, te āhua hauora whānui, te momo mate me ētahi atu āhuatanga rongoā.

7. Ka taea e ngā tohu leukemia te hāngai ki ētahi atu mate?

Ka taea e te leukemia te hāngai ki ngā tohu o ētahi mate urutā, ngā momo anemia me ētahi atu mate toto. Mā ngā whakamātautau toto katoa me ngā rangahau hōhonu ka taea te wehewehe.

8. Ka taea te ārai i te leukemia?

Ahakoa kāore e taea te ārai katoa, mā te karo i te kai paipa me ngā matū kino, te whai i ngā tikanga oranga hauora, me te haere ki ngā arowhai hauora auau ka āwhina ki te kitenga wawe o te mate.

9. He māmā ake te pāngia o te hunga leukemia ki te mate urutā?

Āe, ka pāngia te kōiwi kōhatu me te pūnaha ārai mate. Nō reira, he mea nui te tiaki i te ma, te karo i ngā wāhi kikī me ngā wāhi mate urutā, me te tango i ngā ārai mēnā e tika ana.

10. Ka mate te makawe i te leukemia?

Ka taea e ētahi rongoā (otirā te rongoā haumanu) te take i te mate o te makawe i te wā rongoā. He pānga rangitahi tēnei, ā, ka tipu anō te makawe i muri i te rongoā.

11. He mate tuku iho te leukemia?

Kāore te nuinga o ngā take leukemia e pā ana ki te tuku iho. Heoi, ka taea e ētahi tūmomo ira te whakapiki i te mōrea o te leukemia.

12. He aha ngā mea me aro i te wā rongoā leukemia?

He mea nui te ārai i te mate urutā, te whai i ngā tohutohu a te rata, te kore e wareware ki ngā arowhai auau, me te whakamōhio i te rōpū hauora mō ngā pānga taha.

Ngā Rauemi

  • Te Whakahaere Hauora o te Ao (WHO): Leukemia

  • Ngā Pokapū Manaaki me te Ārai Mate o Amerika (CDC): Ngā Meka mō te Tūroro Leukemia

  • Te Rōpū Matepukupuku o Amerika: Tirohanga Leukemia

  • Te Rōpū Hematology o Uropi: Ngā Aratohu Leukemia

  • Cancer Research UK: Ngā Momo me ngā Rongoā Leukemia

I pai koe ki tēnei tuhinga?

Tūhono ki ō hoa