Emrê Migrenê: Terîf, Cureyên Wî, Nîşan û Rêveberiya Wê
Migren Hangi Özellikleriyle Diğer Baş Ağrılarından Ayrılır?
Migren, hayatın herhangi bir döneminde başlayabilen, genellikle tekrarlayan ve bazen saatler, bazen de günler sürebilen bir baş ağrısı tipidir. En çok çalışma çağındaki bireyleri etkiler ve dünya genelinde fonksiyon kaybına yol açan kronik hastalıklar arasında üst sıralarda yer alır. Özellikle kadınlarda, erkeklere oranla daha sık rastlanır; çeşitli araştırmalara göre kadınlarda yaklaşık her beş kişiden birinde, erkeklerde ise yirmide birinde migren görülmektedir. Migren çocukluk döneminde başlayabilse de genellikle ergenlikte başlar ve sıklığı ilerleyen yaşlarda, özellikle menopoz sonrası dönemde azalabilir.
Migrenin Klinik Özellikleri Nelerdir?
Migren, hayat boyu sürebilen ve farklı dönemlerde alevlenen baş ağrısı atakları ile seyreden nörolojik bir sendromdur. Tipik olarak ataklar sırasında ortaya çıkan baş ağrısı bir tarafa lokalize olabilir, genellikle orta veya şiddetli seyirde, zonklayıcı niteliktedir. Ağrıya çoğunlukla bulantı, kusma, ışık ve sese karşı hassasiyet gibi belirtiler eşlik eder. Kimi zaman hastalar ataklar arasında tamamen ağrısız bir dönem geçirirler.
Migrenin gelişiminde genetik yatkınlık önemli bir rol oynar. Aile öyküsü olan bireylerde migren riski artmaktadır. Ancak sadece genetik değil, çevresel faktörler de bu hastalığın oluşumunda etkili olur. Migrenin kesin kalıtımsal bir hastalık olmadığını, hem genetik hem de çevresel faktörlerin etkili olduğunu bilmek önemlidir.
Migrenin Ana Türleri Nelerdir?
Migren, klinik izlemde başlıca iki gruba ayrılır:
Aurasız Migren: En sık görülen formudur. Baş ağrısı atağı tipik olarak 4-72 saat sürer. Ağrı çoğu zaman tek taraflıdır ve fiziksel aktivitelerle şiddetlenebilir. Ataklara ışığa veya sese hassasiyet eşlik edebilir.
Auralı Migren: Migren hastalarının yaklaşık %10’unu oluşturur. Başağrısının başlamasından kısa süre önce – genellikle 1 saat kadar önce – hastada geçici görme bozuklukları (zigzag çizgiler, ışık çakmaları, görme alanında boşluklar), karıncalanma, güçsüzlük, baş dönmesi veya konuşma bozuklukları gibi geçici nörolojik belirtiler ortaya çıkar. Auralı ve aurasız ataklar benzer şiddette olabilir.
Bunlar dışında, daha nadir olmakla birlikte kronik migren (ayda en az 15 gün baş ağrısı ve 8 gün migren özellikli atak ile karakterize), olası migren gibi alt tipler de tanımlanmıştır.
Migren Neden Olur? Tetikleyen Faktörler Nelerdir?
Migrenin nedenlerini tamamen aydınlatmak mümkün olmasa da, hastalığın beyindeki damarlar ve sinirler arasındaki işlevsel değişiklikler sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Migrenli bireylerin merkezi sinir sistemi, belirli uyaranlara daha hassastır ve çeşitli iç ya da dış faktörler atakların başlamasını kolaylaştırabilir.
Genetik faktörler migren oluşumunda rol oynar; özellikle ailede migren bulunan kişilerde risk toplum ortalamasına göre daha yüksektir. Bununla birlikte, stres, uyku düzensizliği, hormonal değişiklikler, hava ve mevsim değişimleri, bazı yiyecek ve içecekler, çevresel kokular veya sese maruz kalmak gibi tetikleyici etkenler bireysel olarak migren atağını başlatabilir.
Migrenin Belirtilerini Nasıl Anlarsınız?
Migren tipik olarak, birbiri ardına ilerleyen dört ana dönemle kendini gösterir:
1. Prodrom Dönemi:
Ataktan önceki saatlerde ya da bir gün öncesinde hafif sinirlilik, ruh hali dalgalanmaları, isteksizlik, uyku ve iştahta değişiklikler, ense bölgelerinde sertlik hissi gibi uyarıcı belirtiler ortaya çıkar.
2. Aura Dönemi:
Migrenli her hastada görülmese de, bazı bireylerde baş ağrısından önce veya onun başlamasıyla birlikte geçici görsel, duysal ya da nörolojik bozukluklar (örneğin ışık çakmaları, görüş alanında boşluklar, uyuşma, karıncalanma, hatta konuşma zorluğu) yaşanabilir. Aura belirtileri genellikle bir saatten kısa sürer.
3. Ağrı (Baş ağrısı) Dönemi:
Baş ağrısı genellikle başın tek tarafında, zonklayıcı ve şiddetlidir; ancak tüm başı da etkileyebilir. Ağrıya çoğu zaman mide bulantısı, kusma, ışık, ses ve hatta koku hassasiyeti eşlik eder. Karanlık, sessiz bir ortamda uyumak veya dinlenmek çoğu zaman rahatlatıcıdır. Bu dönem saatler veya birkaç gün sürebilir.
4. Postdrom Dönemi:
Ağrının yatışmasından sonra kişilerde birkaç saat veya gün sürebilen yorgunluk, sersemlik, hafif baş ağrısı ve odaklanma sorunları meydana gelebilir.
Migreni Nasıl Ayırt Edebilir ve Tanıyı Netleştirebiliriz?
Migren tanısı, tipik belirtilerin varlığı ile genellikle klinik olarak konur. Bilhassa atakların başlama yaşı, belirtilerin özellikleri ve eşlik eden yakınmalar sorgulanır. Genellikle görüntüleme veya laboratuvar testlerine ihtiyaç yoktur; ancak ayırıcı tanı veya altta yatan farklı bir neden ihtimali varsa ileri tetkikler yapılabilir. Tanı koymada nöroloji uzmanından destek alınması önerilir.
Migren Ataklarını Tetikleyen Faktörler Nelerdir?
Herkes için tetikleyiciler değişebilir ancak en sık karşılaşılanlar şunlardır:
Öğün atlama veya açlık
Düzensiz uyku
Stres
Parlak ışık, yüksek ses veya yoğun kokulara maruziyet
Alkol (özellikle kırmızı şarap)
Çikolata, işlenmiş etler, fermente peynirler gibi bazı yiyecekler
Hormonal değişiklikler (ör: adet dönemi)
Hava değişikliği, hava kirliliği
Sigara ve ikinci el dumanı
Bu tetikleyicilerin tanınması ve mümkün olduğunca kaçınılması atakların sıklığını azaltmada önemli bir adımdır.
Beslenmenin Migren Üzerindeki Etkisi Nedir?
Migren atakları ile belirli besin maddeleri arasında ilişki olduğu bilinmektedir. Sosis, salam, sucuk gibi nitrat içeren işlenmiş etler; çikolata; tiramin oranı yüksek peynirler; bazı aromalı içecekler veya soğuk içecekler; kızarmış yağlı gıdalar ile baş ağrısının tetiklenebileceği görülmektedir. Ayrıca kahve, çay veya alkol miktarı da atak riskini etkileyebilir. Bu nedenle, bireysel olarak hangi besinlerin ağrıyı tetiklediğini takip etmek ve gerekli önlemleri almak faydalı olabilir.
Migren Yönetiminde Hangi Tedavi Yöntemlerine Başvurulur?
Migrenin kesin, kalıcı bir tedavisi henüz bulunmamakla birlikte, atakların sıklığını ve şiddetini azaltmaya, yaşam kalitesini artırmaya yönelik birçok etkili yöntem mevcuttur. Tedavi yaklaşımı kişinin başvuru sıklığına, atak şiddetine ve eşlik eden diğer sağlık sorunlarına göre hekim tarafından kişiselleştirilir.
İlaç Tedavisi
Migren tedavisinde ilaçlar iki ana grupta sınıflandırılır:
Akut atak tedavisi: Ani başlayan baş ağrısı ve eşlik eden belirtileri hafifletmek amacıyla kullanılır. Basit ağrı kesiciler, nonsteroidal antiinflamatuvarlar, triptanlar ve uygun hastalarda bazı migrene özgü tedavi seçenekleri hekim önerisiyle başlanabilir.
Önleyici (profilaktik) tedavi: Ayda iki veya daha fazla migren atağı yaşayan, atakları uzun süren veya günlük hayatı ciddi şekilde etkileyen hastalarda uygulanır. Beta blokerler, antidepresanlar, antiepileptikler, kalsiyum kanal blokerleri ve botulinum toksini tip A bu grupta kullanılan ilaçlardandır. Tedavi düzenli ve kontrollü şekilde sürdürülmelidir.
Her iki grupta da, ilaçların hekim kontrolünde ve belirlenen dozda kullanılması şarttır. Ayrıca, bulantı veya kusma belirginse doktorunuz tarafından antiemetik ilaçlar da önerilebilir.
İlaç Dışı Yönetim ve Yaşam Tarzı Değişiklikleri
Migren hastalarında yaşam tarzında yapılacak değişiklikler atakların önlenmesinde önemli rol oynar:
Düzenli ve kaliteli uyku alışkanlığı
Dengeli ve sağlıklı beslenme
Stres yönetimi, gevşeme ve nefes teknikleri
Düzenli fiziksel aktivite ve egzersiz
Tetikleyici faktörleri belirlemek ve bunlardan mümkün olduğunca kaçınmak
Ayrıca, magnezyum, B2 vitamini, koenzim Q10 gibi bazı takviye ürünlerinin migren kontrolünde yararlı olabileceğini ileri süren çalışmalar vardır. Ancak bu ürünler her birey için etkili olmayabilir ve mutlaka uzman önerisiyle kullanılmalıdır. Bitkisel ürünler veya destekleyici takviyeler seçilirken olası yan etkiler göz önünde bulundurulmalı, karaciğer ve diğer organ sağlığı gözetilmelidir.
Migren Ataklarını Önlemede Nelere Dikkat Edilmeli?
Atakları azaltmak için aşağıdaki önerilere dikkat edebilirsiniz:
Uzun süreli aç kalmaktan kaçının ve öğünlerinizi atlamamaya çalışın.
Uyku düzeninizi koruyun, aşırı ya da az uykudan sakının.
Stresten uzak durmak için gevşeme, yoga veya nefes egzersizlerine vakit ayırın.
Guhertina hewayê, lodos, bûyên ku iritasyon dikin an jî ronahiyê zêde wekî sedemên cîhê deverê, heke dikare, dûr bimînin.
Bi tomar kirina xwarinên ku tu tê şüphe dikî, xwe rêzokek taybet a sedemên xwe saz bike.
Xercê alkol û cigareta kêm bike û hêwldan bidin ku ji qelema tûtûnê dûr bimînin.
Berhevkirina Migrenê û Girîngiya Alîkariyê ya Pispor
Divê ne ji bîr bikin ku migren heke ne were dermankirin an jî bi awayekî baş ne were rêvebirin, dikare têkçûnê girîng li taybetiya jiyana we bide. Dema ku nîşanên te zêde dibin an jî jiyana rojane te dijwar dikin, herî baş e ku bi pisporê neurologiyê re têkilî biki. Bi nirxandina pisporê dikarî ji derbarê migrenê, şêwazên dermankirina taybet û pêşniyarên xweşbûnê bihêz bibî.
Pirsên Zêde Pirsîn
1. Migren dikare were dermankirin?
Herçiqas migren nexweşiyek e ku temamî bi tevahî jê re têk çûyînê nekin, lê bi dermankirina baş û guherandina şêwaza jiyanê, dikare hejmar û giraniya hucûman zêde kêm bibe. Beşek girîng ji nexweşan dikarin bi pêşniyarên pisporan xweşbûnê bibînin.
2. Migren têkiliyek heye bi tumorê mişikê?
Na, serê migren bi gelemperî têkiliyekî bi tumorên mişikê nîne. Lê heke di serê te de guherîna zû, êşê nû ya giran, nîşanên neurologîk an jî şikên cuda hebin, divê bi doktorê xwe re têkilî biki.
3. Migrena bi aura zêdetir xeternak e?
Migrena bi aura bi gelemperî zêdetir xeternak nîne ji migrena bê aura. Lê di dema aura de, herçiqas kêm jî be, dikare demekî kurt ji dîtina çûn an jî şikê axaftinê derkeve. Şopandina doktorê girîng e.
4. Ma di zarokan de jî migren tê dîtin?
Erê, migren dikare di zarokî de jî dest pê bike. Lê şikên dikarin cuda bin û di zarokan de tesbît kirin zêdetir dijwar be. Heke tu şüphe dikî ku zarokê te migren heye, divê bi pisporê re têkilî biki.
5. Kîjan tiştan hucûmên migrenê sedem dikin?
Stres, bê rêzîya xewê, derbasbûna xwarinê, xwarin û vexwarinên taybet, guherîna hormonê, ronahiyê zêde, deng û bûyên cîhê deverê, guherîna hewayê sedemên herî zêde zanîyê ne.
6. Ji kîjan xwarinên divê dûr bimînin bo migrenê?
Hilberên goştê xebitî, penîrên fermantekirî, şokolat, hin cureyên alkolê, xwarinên yağdar û qelî, xwarinên ku nitrat an tiraminê zêde tê de heye, dikare were pêşniyar kirin ku dûr bimînin.
7. Ma migren dikare ziyanekî domdar bide?
Migren ziyanekî girîng û domdar li organan nake; lê heke ne were dermankirin, dikare taybetiya jiyanê bi awayekî zêde kêm bike.
8. Divê hertim dermanên xwe bikar bînim?
Dermanên ku doktorê te pêşniyar dike, di doz û demê ku hatî diyarkirin de bikar bîne. Ji guherîna zû dûr bimîne û berî ku dermanê rawestîne, divê bi doktorê xwe re axivî.
9. Ma hilberên pêvekê bo migrenê baş in?
Hin pêvekên weke magnezyum, vitamîn B2, koenzim Q10 dikare fêde bide, lê divê bi doktorê xwe re şûne biki berî bikar bînî.
10. Kengê divê bi doktorê re têkilî biki?
Heke di serê te de guherîna zû û giran hebin, winda bûnê hîşê, qijandin, dîtina ducar, dijwariya meşînê an jî têkçûna balansa nû derkevin, divê bi navendekî tevwîrê re têkilî biki.
11. Ma werzîş bo migrenê baş e?
Werzîşa hêsan û domdar dikare wekî bo tenduristiya giştî, di kontrola migrenê de jî fêde bide. Lê werzîşa giran dikare hucûmên migrenê sedem bike, ji ber vê yekê şêwaza werzîşê bi doktorê xwe re saz bike.
Çavkaniyên
World Health Organization (WHO) — Xestiyên Serê: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders
International Headache Society (IHS) — Klasifikasyona Navneteweyî ya Xestiyên Serê
American Migraine Foundation — Gihîştina Migrenê
American Academy of Neurology — Rêbernameyên Migrenê
Silberstein SD, et al. "Berxwedana Migrenê." The Lancet, 2017.
The Global Burden of Disease Study, The Lancet, 2017.