Мойын жарығы: себептері, белгілері, диагностикасы және емдеу үдерістері

Мойын жарығы дегеніміз не?

Мойын жарығы — омыртқалар арасында орналасқан дискілердің орталық бөлігі (nucleus pulposus) орнынан жылжып, жақын маңдағы жүйке құрылымдарына қысым жасауы нәтижесінде пайда болатын және өмір сапасына әсер ететін денсаулық мәселесі. Көбіне ауыр зат көтеру, кенеттен күш түсу, жарақаттар немесе ұзақ уақыт қимылсыздық сияқты факторлармен байланыстырылады. Бұл жағдай жас ересектерде де, егде жаста да кездесуі мүмкін, бірақ көбіне 20-40 жас аралығында жиі байқалады. Дамуында өмір салты мен қоршаған орта факторларымен қатар, тұқым қуалаушылық та маңызды рөл атқарады.

Мойын жарығы қалай пайда болады?

Омыртқа — дененің тік тұруы мен қозғалуын қамтамасыз ететін негізгі құрылымдардың бірі. Мойын аймағындағы 7 омыртқа арасында диск деп аталатын серпімді тіндер орналасқан. Дискілердің ішкі бөлігін құрайтын жұмсақ әрі желатин тәрізді зат (nucleus pulposus) айналасындағы берік сақинамен (anulus fibrosus) қоршалған. Бұл құрылым зақымданғанда, ішкі зат сыртқа шығып, жүйкелерге қысым жасап, әртүрлі шағымдарға себеп болады.

Мойын жарығының себептері қандай?

Мойын жарығының дамуына көбіне бірнеше фактор әсер етеді. Ең жиі кездесетін себептерге мыналар жатады:

• Кенет қозғалыстар, жарақаттар немесе соққылар

• Ұзақ уақыт қимылсыздық және дұрыс емес қалып дағдылары

• Ауыр зат көтеру немесе шамадан тыс физикалық күш түсу

• Дискілердің жасқа байланысты суын жоғалтып, серпімділігін жоғалтуы (дегенерация)

• Темекі шегу

• Ұзақ уақыт компьютерде немесе смартфонда жұмыс істеу

• Стрестің омыртқа бұлшықеттеріне кері әсері

• Отбасында ұқсас ауру тарихының болуы, яғни тұқым қуалаушылық

Бұлардан бөлек, кейбір кәсіп иелерінде (мысалы, ұзақ уақыт үстелде жұмыс істейтіндер, үй шаруасымен көп айналысатындар, жүргізушілер және т.б.) мойын жарығы жиі кездеседі.

Қартаюға байланысты өзгерістер дисктің табиғи құрылымының бұзылуын жеделдетіп, созылмалы түрде жарықтың дамуына себеп болуы мүмкін. Жарақаттан кейін кенеттен дамыған мойын жарығында шағымдар әдетте тез әрі айқын басталады.

Мойын жарығының белгілері қандай?

Мойын жарығы симптомдардың ауырлығына және қай жүйке түбірінің зақымданғанына байланысты әртүрлі көрініс беруі мүмкін. Ең жиі кездесетін белгілер мыналар:

• Мойын, иық, арқа және қолдардағы ауырсыну

• Қол немесе қолда ұйып қалу, шаншу, сезімталдықтың төмендеуі

• Бұлшықеттердің әлсіздігі, әсіресе қолда немесе саусақта ұстау әлсіздігі

• Рефлекстің жоғалуы немесе төмендеуі

• Бас ауруы, бас айналу сияқты жалпы шағымдар

• Сирек жағдайларда тепе-теңдікті жоғалту, құлақта шуыл немесе қолда жіңішкеру

Кейбір адамдарда ауырсыну жөтелу, түшкіру немесе күшену сияқты әрекеттермен күшеюі мүмкін. Жүйке түбірлерінің қай деңгейде зақымданғаны қол мен қолда сезім немесе қозғалыс жоғалуының қай аймақта пайда болатынын анықтайды.

Емделмеген және асқынған жағдайларда жүйкеге қысым салдарынан ауыр сезім жоғалуы немесе бұлшықет салдануы дамуы мүмкін, сондықтан белгілер пайда болғанда уақыт оздырмай дәрігерге қаралу маңызды.

Мойын жарығына байланысты жүйке түбірлеріндегі белгілер

Жарықтың қысым жасаған деңгейіне қарай әртүрлі жүйке түбірлерінде түрлі шағымдар туындауы мүмкін:

• C2: Бас ауруы, көз бен құлақта сезімталдық

• C3, C4: Мойында, иықта және арқада жеңіл ауырсыну мен бұлшықет түйілуі

• C5: Мойын мен иық ауырсынуымен қатар, жоғарғы қол мен иықта сезім жоғалуы, бұлшықет күшінің төмендеуі

• C6: Иық, қол және қолдың сыртқы жағында сезім жоғалуы мен әлсіздік, білезік рефлексінің төмендеуі

• C7: Алдыңғы қолда, ортаңғы саусақта сезімнің төмендеуі, трицепс рефлексінің бұзылуы

• C8-T1: Қолда және білектің ортаңғы бөлігінде сезім жоғалуы, саусақ қозғалысының шектелуі

Мойын жарығы қалай анықталады?

Мойын жарығын анықтауда алдымен егжей-тегжейлі физикалық тексеру жүргізіледі және симптомдардың барысы мұқият бағаланады. Әсіресе ауырсынудың таралуы, басталу уақыты, ауырлығы және қатар жүретін неврологиялық белгілер дәрігерге бағыт береді. Зертханалық талдаулар сирек көмектеседі, негізгі диагноз радиологиялық зерттеулермен нақтыланады:

• Рентген (X-ray): Омыртқадағы сүйек құрылымы мен мүмкін дегенеративті өзгерістерді көрсетеді.

• Компьютерлік томография (КТ): Сүйек құрылымының егжей-тегжейін және дискілердегі әк тұздануын бағалауда қолданылады.

• Магниттік-резонанстық томография (МРТ): Жұмсақ тіндер, дискідегі жарық және жүйке түбірлерінің зақымдану дәрежесі туралы ең толық ақпарат береді; мойын жарығын анықтауда ең сезімтал әдіс болып табылады.

• Электромиография (ЭМГ) және жүйке өткізгіштігін зерттеу: Жүйкелердің электрлік өткізгіштігіне қатысты мәселелерді көрсете алады, әсіресе нақты жүйке түбірінің зақымдануын анықтауда көмектеседі.

Дәрігер, сондай-ақ, симптомдардың астарында ревматикалық аурулар, ісік немесе инфекция бар-жоғын анықтау үшін тиісті зерттеулерді сұрауы мүмкін.

Мойын жарығын емдеуде қолданылатын тәсілдер

Мойын жарығын емдеудегі мақсат — науқастың шағымдарын жеңілдету, жүйкеге қысымды азайту және өмір сапасын жақсарту. Емдеу аурудың ауырлығы мен барысына қарай жеке жоспарланады. Алғашқы таңдалатын әдістер көбіне хирургиялық емес тәсілдер:

• Білім беру және өмір салтын өзгерту бойынша ұсыныстар: Дұрыс қалып пен эргономикалық жұмыс ортасын қалыптастыру, ауыр зат көтеруден және мойынға күш түсіретін қозғалыстардан аулақ болу маңызды.

• Физиотерапия және жаттығу бағдарламалары: Мойын айналасындағы бұлшықеттерді күшейтетін жаттығулар, икемділікті және қан айналымын жақсартуға көмектеседі. Бұл жаттығулар міндетті түрде маман бақылауында жасалуы тиіс.

• Жергілікті жылу немесе суық қолдану: Ауырсыну мен бұлшықет түйілуін жеңілдетуде қолданылуы мүмкін.

• Ауырсынуды басатын және бұлшықет босаңсытатын дәрілер: Дәрігер белгілеген мөлшерде және мерзімде қолданылады.

• Омыртқаға инъекциялар: Қатты ауырсыну жағдайында, дәрігер қажет деп тапса, жүйке түбіріне немесе эпидуралды аймаққа кортизон инъекциясы жасалуы мүмкін; бұл жүйке айналасындағы ісіну мен қабыну реакциясын азайтады.

• Мойындық қолдану: Жедел кезеңде қысқа мерзімге жеңілдік беруі мүмкін, бірақ ұзақ уақыт қолдану ұсынылмайды.

Хирургиялық араласу тек жүйкеге айқын қысым, бұлшықет әлсіздігі немесе басқа емдерге жауап бермейтін ауыр жағдайларда ғана қарастырылады. Ота кезінде әдетте жүйкеге қысым жасайтын диск бөлігі алынады. Кейбір ерекше жағдайларда протез диск қолдану немесе аймақтағы тарылуды жоюға бағытталған басқа хирургиялық процедуралар таңдалуы мүмкін.

Мойын жарығы операциясы қандай жағдайларда қажет?

Хирургиялық ем барлық мойын жарығы бар науқастарға қажет емес. Алайда төмендегі жағдайларда ота ұсынылуы мүмкін:

• Бұлшықет әлсіздігінің үдей түсуі және сезімнің жоғалуы

• Басқа емдерге жауап бермейтін, күнделікті өмірді айтарлықтай шектейтін ауырсыну

• Жүйке түбіріне айқын қысым және/немесе салдану қаупі

• Қуық немесе ішек бақылауының бұзылуы

Әр науқастың жағдайы жеке бағаланып, ең қолайлы емдеу тәсілі анықталады.

Мойын жарығына жақсы әсер ететін тәсілдер қандай?

Мойын жарығын емдеуде әртүрлі әдістерді қолдануға болады:

• Маман бақылауында жүргізілетін физиотерапия және жеке жаттығулар

• Бұлшықет босаңсытқыштар, ауырсынуды басатын және қажет болғанда қабынуға қарсы дәрілер

• Суық немесе ыстық компресс қолдану

• Дәрігер қажет деп тапқан жағдайда массаж немесе хиропрактикалық тәсілдер

• Мойын қалпын қолдайтын дұрыс жастық таңдау және эргономикалық өмір салтын ұйымдастыру

Ең маңыздысы — кез келген ем немесе жаттығу бағдарламасын бастамас бұрын міндетті түрде медицина маманына жүгіну керек. Біліксіз қолданылған тәсілдер белгілерді ауырлатуы мүмкін болғандықтан, маман кеңесі қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

1. Мойын жарығы кімдерде жиі кездеседі?

Мойын жарығы жас ересектерде де, қарттарда да пайда болуы мүмкін. Әсіресе үстелде жұмыс істейтіндер, ауыр зат көтеретіндер және ұзақ уақыт қимылсыз қалатын адамдарда жиі байқалады.

2. Қандай белгілер мойын жарығына тән болуы мүмкін?

Мойын, иық немесе қолға таралатын ауырсыну, ұйып қалу, шаншу, қолда әлсіздік, рефлекстің төмендеуі және сирек жағдайда бас айналу сияқты шағымдар мойын жарығының белгісі болуы мүмкін.

3. Диагностикада ең тиімді әдіс қандай?

Магниттік-резонанстық томография (МРТ) мойын жарығын анықтауда ең сезімтал және егжей-тегжейлі ақпарат беретін әдіс болып табылады.

4. Жаттығулар барлық науқастар үшін қауіпсіз бе?

Әрбір жаттығу бағдарламасы барлық науқастарға сәйкес келмейді. Мойын жарығы бар адамдар дәрігер ұсынған және физиотерапевттің бақылауымен дайындалған бағдарламалармен айналысуы керек.

5. Мойын жарығына массаж пайдалы ма?

Дұрыс техникамен бұлшықет түйілуі мен ауырсынуды азайтуға көмектесуі мүмкін. Алайда кейбір жағдайларда массаж ұсынылмауы мүмкін; жарамдылығы үшін дәрігеріңізге кеңесіңіз.

6. Мойын жарығы өздігінен жазыла ма?

Жеңіл және ерте кезеңдегі жағдайларда, тынығу және жаттығулар арқылы шағымдар азаюы мүмкін. Ал дамыған және неврологиялық шағымдары бар жағдайларда медициналық араласу қажет болуы мүмкін.

7. Ота жасау міндетті ме?

Көптеген мойын жарығы бар науқастар ота жасамай-ақ емделе алады. Ота тек белгілі бір ауыр жағдайларда және басқа әдістер нәтиже бермегенде ғана ұсынылады.

8. Ұзақ уақыт бойы мойындық тағу зиянды ма?

Иә, ұзақ уақыт қолдану бұлшықеттердің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Мойындықты тек қысқа мерзімге және дәрігердің бақылауымен қолдану керек.

9. Компьютер мен телефон қолдану мойын жарығын қоздыра ма?

Дұрыс емес қалып және ұзақ уақыт бойы дұрыс отырмау мойын бұлшықеттері мен дискілеріне күш түсіріп, жарық қаупін арттыруы мүмкін.

10. Мойын жарығы қайталануы мүмкін бе?

Иә, әсіресе қауіп факторларына мән берілмесе және өмір салты өзгертілмесе, қайталануы мүмкін.

11. Мойын жарығын емдеуде қандай дәрілер қолданылады?

Көбінесе ауырсынуды басатын, бұлшықет босаңсытатын және қабынуға қарсы дәрілер тағайындалады. Дәрі-дәрмекті міндетті түрде дәрігердің бақылауымен қолдану керек.

12. Қандай жағдайларда дәрігерге жүгіну керек?

Ауырсыну, ұйып қалу немесе әлсіздік шағымдарыңыз болса немесе бар шағымдарыңыз күшейсе, уақыт жоғалтпай медицина маманына жүгінуіңіз керек.

Дереккөздер

• Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ): “Бұлшықет-қаңқа жүйесінің аурулары”

• Американдық неврология академиясы (AAN): Мойын радикулопатиясы бойынша нұсқаулықтар

• Еуропа омыртқа қоғамы (EuroSpine): Мойын диск жарығы бойынша ұсыныстар

• Американдық ортопедиялық хирургтар академиясы (AAOS): Мойын ауруы және мойын диск ауруы

• Mayo Clinic: “Жарық дискі”

• New England Journal of Medicine: “Мойын радикулопатиясы”