Lanqiyer kansar mën na nekk lan? Alamam yi, sababam yi ak yoon yu jëfandikoo ci xam-xam yi mën nañu nekk lan?
Lu ci topp ak jafe-jafe yu am solo ci akciğer kanseri? Li muy indi, sababam ak yoon yi nu di jëfandikoo ngir xam ko?
Akciğer kanseri mooy tur bi ñuy jox tumor yu bon yu gën a gëmm ci akciğer, buñu xam ne cell yu akciğer bi di gëmm ci yoon wuñu man a doxal. Cell yii, ci boppam, di gëmm ci kaw boppam ba muy jëfandikoo keneen. Ba ci kanam, bu cancer bi di gëmm, man na yàq ay tissus yu ci wàllu akciğer ak organ yu ëpp lool.
Jafe-jafe bii, ci àdduna si, mooy cancer bi gën a gëmm ak bi man a indi ay jafe-jafe yu am solo. Ci ndawi jafe-jafe bi, loolu du gën a wone ay alal, ndax bu nu ko xam ci kanam, cancer bi dafa gën a yàgg. Ndax loolu, ñi am risk bu mag, war nañu di topp seen xaalis ak jëfandikoo ay program yu tar.
Jafe-jafe yu am solo ci akciğer kanseri
Akciğer kanseri, ci boppam, mooy jafe-jafe bu cell yu akciğer bi di gëmm ci yoon wuñu man a doxal. Risk yu gën a gëmm mooy jëfandikoo sigara, yàgg ci yoon bu ni mel ni pollusyon, asbest ak radon gaz.
Ndax sigara ak risk yu mel ni ñoom, akciğer kanseri mooy sabab bu gën a am ci dee ci nit ñi, doom ju góor ak doom ju jigéen. Bu nu ko xam ci kanam, man nañu ko wóor, waaye loolu am solo ci yoon wuñu man a jàpp. Ndax loolu, yoon yi man a jëfandikoo ak ndam li man a am, dañuy gën a néew ci kanam bu cancer bi yàgg.
Akciğer kanseri dafa wone ay alal yu ni mel ni?
Alal yu akciğer kanseri, loolu dafa gën a wone ci kanam bu cancer bi yàgg. Ci kanam, du gën a wone dara, waaye ba ci kanam, ay alal yii man nañu wone:
Koof bu dul jeex ak bu gën a yàgg
Deret ci balgam
Suqali ci baat
Jafe-jafe ci noppaliku
Wàññi xel ak wàññi yaram
Gëdd bu dul am sabab
Alal yii man nañu wone ci jafe-jafe yu akciğer yu des, ndax loolu, bu am jafe-jafe, war nañu dem ci dogg ak xam-xamkat.
Ci yoonam, akciğer kanseri dafa wone alal yu ni mel ni?
Yoon 0: Cell yu cancer bi nekk ci boppam ci akciğer, du wone dara, dañu koy xam ci yoon yu am solo walla ci jëfandikoo yu tar.
Yoon 1: Tumor bi nekk ci akciğer rekk, du am yàquwaay. Koof bu ndaw, jafe-jafe ci xol walla ci kaw xol man nañu am. Ci jamono jii, jëfandikoo opération man na indi ndam bu baax.
Yoon 2: Cancer bi man na yàq tissus yu ci akciğer walla lenf node yu ci kaw. Deret ci balgam, jafe-jafe ci xol ak gëdd man nañu gën a am. Ci kaw opération, man nañu jëfandikoo kemoterapi ak radioterapi.
Yoon 3: Jafe-jafe bi yàq ci kaw akciğer ak lenf node yu ci kaw. Koof bu dul jeex, jafe-jafe ci xol, jafe-jafe ci noppaliku, wàññi yaram ak gëdd bu mag man nañu am. Jàmm ci jëfandikoo yi, dañuy jëfandikoo ay yoon yu bare.
Yoon 4: Cancer bi yàq ci organ yu des (mel ni beer, xel walla yàq). Jafe-jafe ci noppaliku bu mag, gëdd bu mag, jafe-jafe ci yàq ak xel, wàññi xel ak wàññi yaram, loolu la gën a am. Ci jamono jii, jàmm ci jëfandikoo yi, mooy jàmm ci wone alal ak yeneen jafe-jafe.
Sabab yu gën a am ci akciğer kanseri
Risk bu gën a am mooy jëfandikoo sigara. Waaye ñi du jëfandikoo sigara man nañu am akciğer kanseri. Ci kawam, akciğer kanseri yu bare ci àdduna si, dañu koy jox sigara. Jëfandikoo sigara ci wàllu nit ñi, man na indi risk bu mag.
Ci yeneen risk yi, asbest la ci biir. Asbest, mooy mineral bu ñu jëfandikoo ci jamono ji, ndax mu am solo ci yoon ak ci yàq. Léegi, asbest man nañu ko gis ci wàllu liggéey, bu ñuy dindi asbest.
Ci kawam, pollusyon, radon gaz, radiyasyon, KOAH (jafe-jafe bu yàgg ci akciğer) ak jafe-jafe yu ci askan wi, man nañu indi risk bu gën a am ci akciğer kanseri.
Am na ay tur yu des ci akciğer kanseri?
Akciğer kanseri dañu koy waññi ci ñaari tur yu mag ci cell yu ci akciğer:
Akciğer kanseri bu cell yu ndaw: Mooy 10-15% ci jafe-jafe yi. Dafa gën a gëmm ak yàquwaay ci kanam, loolu dafa am solo ci sigara.
Akciğer kanseri bu cell yu dul ndaw: Mooy 85% ci akciğer kanseri. Ci biir bii, am na ñetti tur yu gën a am:
Adenokarsinom
Skuamöz cell karsinom
Cell bu mag karsinom
Akciğer kanseri bu cell yu dul ndaw, jàmm ci jëfandikoo yi ak yoonam, man nañu gën a am ndam, waaye yoon bi ak xaalis bu nit mooy li gën a am solo.
Li man a indi akciğer kanseri ak risk yi
Jëfandikoo sigara, mooy li gën a indi jafe-jafe bi.
Ñi du jëfandikoo sigara, bu ñu nekk ci wàllu sigara, risk bi gën a am.
Yàgg ci radon gaz, ci biir kër yu dul am yoon bu baax, mooy risk bu mag.
Asbest, ñi liggéey ci wàllu asbest, risk bi gën a am.
Pollusyon bu mag ak kimikal yu ci industrie, dañu koy jox risk.
Bu am akciğer kanseri ci askan wi, risk bi gën a am ci nit.
KOAH ak jafe-jafe yu yàgg ci akciğer, man nañu indi risk bu mag.
Naka lañu di xam akciğer kanseri?
Ci xam-xam bi, dañuy jëfandikoo ay yoon yu am solo ak test yu laboratoire. Bu nit nekk ci risk, man nañu jëfandikoo tomografi bu ndaw ci at bu nekk ngir xam akciğer kanseri.
Bu am alal, x-ray ci akciğer, tomografi, test ci balgam ak biopsy (jël tissus) lañu jëfandikoo. Ci kaw loolu, lañuy xam yoon bi, yàquwaay ak tur bi. Ba ci kanam, lañuy waññi yoon bu baax ngir jàmm ci jëfandikoo yi.
Naka la akciğer kanseri di gëmm?
Ci akciğer kanseri, bu cell bi di gëmm ba cancer bi wone boppam, man na am 5–10 at. Ndax jamono jii gën a yàgg, ñu bare dañu koy xam ci kanam bu cancer bi yàgg. Ndax loolu, topp ak tar bu kanam dafa am solo.
Ci jàmm ci jëfandikoo yi, naka lañu di jëfandikoo akciğer kanseri?
Jàmm ci jëfandikoo yi, lañu koy waññi ci tur bi, yoon bi ak xaalis bu nit. Ci kanam, opération man na indi ndam. Bu cancer bi yàgg, kemoterapi, radioterapi, immunoterapi walla jëfandikoo yi man nañu jëfandikoo. Li lañu jëfandikoo, équipe multidisipliner la koy waññi ci nit.
Opération, ci kanam ak ci jafe-jafe yu dul yàgg, mooy jëfandikoo bu am solo. Ci kaw tumor bi ak boppam, man nañu dindi akciğer bu ndaw walla akciğer bu yàgg. Ci kanam, jëfandikoo yi ci yoon bu yàgg, dañuy jëfandikoo ngir yàq cancer bi ak wone alal.
Tar bu kanam ak xam-xam bu kanam dafa am solo
Akciğer kanseri, bu nu koy xam ci kanam, man na indi ndam bu baax ak yàgg ci dund. Ndax loolu, ñi jëfandikoo sigara ak ñi am 50 at ak ci kaw, tar bu at bu nekk man na indi xam-xam bu kanam. Bu xam ne am nga ci risk, war nga laaj dogg ak jëfandikoo ci program bu tar.
Lañuy laaj ci akciğer kanseri
Alal yu kanam ci akciğer kanseri?
Koof bu dul jeex, deret ci balgam, suqali ci baat ak noppaliku lañuy gën a wone ci kanam. Bu am loolu, war nga dem ci dogg.
Akciğer kanseri, ñi jëfandikoo sigara rekk la am?
Déedéet. Sigara mooy risk bu mag, waaye ñi du jëfandikoo sigara man nañu am jafe-jafe bi. Jëfandikoo sigara ci wàllu nit ñi, askan wi ak wàllu àdduna man nañu indi loolu.
Akciğer kanseri man na am ci askan wi?
Ci askan yu am xam-xam, risk bi gën a am ndax génétique. Waaye jafe-jafe yu bare dañu koy jox sigara ak wàllu àdduna.
Ci kanam, akciğer kanseri man nañu ko wóor?
Waaw, ci kanam, bu lañu jëfandikoo yoon bu baax, man nañu ko wóor. Ndax loolu, xam-xam bu kanam dafa dunde nit.
Naka lañu di xam yoon bi ci cancer?
Nataal bi, jëfandikukat yi di wone ak bu soxla bi, jàppale nañu ci xam ne cancer bi naka la gëna yàgg ak organ yi mu jàpp.
Ban beneen jom ci feebar yi la war a xam?
Bronxit bu yàgg, pneumonia walla feebar yu am ci yaram ak jafe-jafe yu mel ni ay alal, man nañu wone ay alal yu mel ni cancer. Ngir xam bu baax, jàmm ci nataal bi war na am.
Naka la jàmm ci wér gu akciyé kanser bi metti?
Jàmm yi, ci wér gu feebar bi ak xaalis gi mu am ci yaram, man nañu wàcc. War nañu def plan bu jàmm ci nit ku nekk.
Lu war a def ngir jàmm ci akciyé kanser bi?
Bul naan sigaar ak mboolooy sigaar, bul jàpp ci ndax duf, def ay jàmm ci liggéey yu am risk, def ay jàmm ci nataal yu yaram, moo gën a baax.
Naka la akciyé kanser bi gëna am ci at yi?
Gëna am ci mag yu am 50 at, waaye man na am ci at bu nekk. Ndax sigaar, risk bi gëna am.
Nit ñi am akciyé kanser, man nañu gëna am wér gu yaram?
Waaw, ci jamono jii, jàmm yi ak jàmm ci jàmm ci yaram, man nañu gëna am wér gu yaram.
Kan la war a def nataal ci akciyé kanser bi?
Ndax nit ñi naan sigaar ci at bu yàgg, am 50 at ak risk yu gën a am, nataal bu yaram war nañu def.
Naka la waa kër gi man a jàppale ci jàmm bi?
Jàmm ci yaram ak xel, ci jamono jàmm bi ak ginnaaw, man na jàppale ci wér gu yaram.
Naka la jàmm ci akciyé kanser bi metti?
Ni jàmm bu nekk, am na ay risk. Bu defee nataal bu baax ak jàmm bu baax, risk yi man nañu gëna ndaw.
Lu jàmm ci "liir bu xam-xam" mooy?
Ci ay turu akciyé kanser yu mel ni, jàmm yi di topp tumur bi, man nañu def. Dóktor bi man na xam ci nataal bu tumur bi, ba def jàmm bii.
Lu war a am bu jàmm ci akciyé kanser bi du def?
Bu jàmm bi du def, cancer bi man na gëna yàgg ba yaram di wàcc. Nataal bu bés ak jàmm bu bés moo gën a am.
Jant bi
World Health Organization (WHO): Lung Cancer
American Cancer Society: Lung Cancer
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Lung Cancer
European Society for Medical Oncology (ESMO): Lung Cancer Guidelines
National Comprehensive Cancer Network (NCCN): Clinical Practice Guidelines in Oncology – Non-Small Cell Lung Cancer
Journal of the American Medical Association (JAMA): Lung Cancer Screening and Early Detection