Banqaaxu Xol Bi Lan La? Alamaam yi, Sabab yi Lan La? Naka Nu Jappale Ko Ci Jàmm Ak Jàmmu Yeneen Yoon Yu Mën Yokk?
Kàddu Yaramu Xol, Ndimbal yi ak Liggéey yu Jot ci Jamono jii?
Yaramu xol mooy xaalis bu am solo, bu xol bi amul oxigène ak nafa bu mu soxla, te am na solo ngir jàppale, te dafa laaj ndimbal bu mat. Ci tibb bi, loolu ñu koy wax myocardial infarctus, loolu dafa am ci lu ëpp solo ndax xol bi dina am lu mu jëkk ci koroner yu xol bi. Ndimbal bii, dafa am ndax lu mel ni plaque yu xëy, cholesterol ak yeneen lu metti yu noppi ci kaw xol bi, bu ñu toogee walla bu kanam bi amee ci kaw, dina tax xol bi du am dara walla am dara bu ndaw. Bu ñu xamée ndimbal bi ak ndimbal bu baax, man nañu def lu bare ngir yaramu xol bi du am dara bu metti.
Ndimbal bu Xol ak Ndimbal yu Jot ci Kawam
Yaramu xol; mooy bu xol bi amul oxigène bu mu soxla, te yaramu xol bi dina metti. Loolu dafa am ci lu ëpp solo ndax koroner yu xol bi dina metti walla dina toog ci kanam. Plaque yu xëy yu noppi ci kaw xol bi, bu ñu toogee dina metti xol bi, bu ñu toogee ci kaw dina tax kanam bi du am dara. Bu ndimbal bii du gën a yomb a wóor, yaramu xol bi dina metti, te xol bi du am sañ-sañam, mooy yaramu xol bu metti. Yaramu xol mooy li gën a metti ci àdduna si. Ci réew yu bare, yaramu xol mooy li gën a jàppale ci dee, gën na ci lu am ci accident yu auto.
Ndimbal yu Gën a Am ci Yaramu Xol
Ndimbal yu yaramu xol man nañu wéy ci nit ku nekk, te man nañu am ci lu dul wóor. Ndimbal yu gën a am ni:
Xol bu metti walla xol bu metti: Ci diggante xol bi, dina am lu mel ni dox, metti, safara walla lu metti; bu baaxee dina yàgg ci loxol cammooñ, baat, baak, ginnaaw walla ci ndigg.
Manul am yaram: Man na am ci xol bu metti walla ci boppam.
Yaram bu saf: Bu saf ak yaram bu saf bu metti mooy lu am solo.
Yaram bu ñàkk doole ak ñàkk doole: Bu amee ci fan yu jëm ci kanam, bu baaxee ci jigéen ñi la gën a am.
Góor-góorlu walla yaram bu metti
Yaram bu metti, yaram bu metti walla yaram bu metti
Xol bu metti bu dul am ci liggéey
Xol bu metti bu gën a gaaw walla bu dul am ci jamono
Ginnaaw, loxo walla ndigg bu metti, bu baaxee ci jigéen ñi la gën a am.
Xol bu metti bu dul am ndimbal walla yaram bu metti
Nopp, tànk walla tànk bu metti (bu baaxee ci jamono yu mujj) Ndimbal yii man nañu am ci ndaw, man nañu am ci lu metti. Bu xol bu metti ak manul am yaram amee ci ndawi waxtu, walla bu ñëwee, war nga wut ndimbal bu tibb.
Ndimbal yu Yaramu Xol ci Nit yu Yàgg ak Jigéen ñi
Ci jigéen ñi ak ndaw ñi, yaramu xol man na am ci dul xol bu metti. Ci jigéen ñi, ñàkk doole, ginnaaw bu metti, yaram bu metti, nelaw bu metti ak yaram bu metti la gën a am. Ci nit yu yàgg walla ci nit yu am diabète, xol bu metti man na am ci ndaw, bu baaxee doole bu metti walla manul am yaram mooy ndimbal bu jëkk.
Ci guddi walla ci nelaw, xol bu metti, xol bu metti, yaram bu saf ak yaram bu metti man nañu am ci nelaw, te man nañu jàppale ci yaramu xol bu nelaw.
Ndimbal yu Gën a Jàppale ci Yaramu Xol
Ci yaramu xol, ndimbal yu bare lañu am, te ndimbal yii dafa am ci nit ku nekk. Ndimbal yu gën a am ni:
Sigaar ak tubaab yu xew
Kolesterol bu gën a kawe (bu baaxee LDL kolesterol)
Tensiyon bu gën a kawe (hypertension)
Diabète (xol bu metti)
Mbagg ak manul am yaram
Lepp bu dul baax (lepp bu am bu metti ak trans bu metti, lepp bu am bu metti ak lepp bu am bu metti)
Ci kër gi, nit ku am yaramu xol bu jëkk
Yaram bu metti ak yaram bu metti
Yaram bu yàgg (risk bi dina gën a kawe ak jamono)
Góor (waaye ci jigéen ñi ci jamono ju mujj risk bi dina gën a kawe) Ndimbal yu tibb (C-reaktif protein, homosistein) man nañu jàppale ci risk bi. Ci tibb bu jamono jii, ci nit yu am mbagg, ndimbal yu tibb ak ndimbal yu jamono man nañu jàppale ci risk bi.
Naka lañu Jàppale Yaramu Xol?
Ci jàppale yaramu xol, lu gën a am mooy xam ndimbal yu nit ki ak ndimbal bu mu am. Ci kanam, ndimbal yii lañu def:
Electrocardiographie (EKG): Ci jamono jii dina jàppale ci xol bi.
Test yu deret: Bu baaxee troponin ak enzyme yu xol bi dina jàppale ci jàppale bi.
Echocardiographie: Dina jàppale ci xol bi ak ndimbal yu xol bi.
Bu soxla, xool ak xool bu jamono, walla xool bu jamono man nañu jàppale ci ndimbal bi.
Coronary angiography: Dina jàppale ci xol bi ak ndimbal bi, te ci jamono jii man nañu def ndimbal bu baax. Ci jamono jii, bu soxla, man nañu def balloon angioplasty walla stent ngir xol bi.
Lu War a Def ci Jàmm ci Yaramu Xol
Ci nit ku am ndimbal yu yaramu xol, waxtu am na solo. Ci jamono jii, ndimbal yii lañu war a def:
War nañu woowee ndimbal bu tibb (ambulance walla ndimbal bu tibb)
Nit ki war na toog ci boppam, manul am yaram
Bu mu nekk ci boppam, war na bàyyi bunt bi ubbiku walla wut ndimbal ci ñeneen
Bu ndimbal bi jàppale ci kanam, man na jëfandikoo nitroglycerin bu tibb
Ba ndimbal bu tibb ñëw, war nañu toog, manul am yaram ak yaram bu metti War nañu def ndimbal bu gaaw ak bu baax, ngir yaramu xol bi du am dara bu metti te man nañu dund.
Liggéey yu Jot ci Jamono jii ci Yaramu Xol
Ci tibb bu jamono jii, liggéey ci yaramu xol, dina jàpp ci ndimbal bi, ndimbal bu mu am ak ndimbal yu mu am. Liggéey bi dafa am ci ndimbal yii:
Ndimbal bu gaaw ngir xol bi ak ndimbal bu deret lañu jëfandikoo
Ci jamono jii, ndimbal bu koroner (angioplasty, stent) la gën a am
Bu soxla, by-pass surgery man nañu def ngir jàppale xol bi
Bu ndimbal bu metti wéyee, nit ki war na def ndimbal bu baax, jëfandikoo ndimbal bu tibb ak jàppale ndimbal yu mu am
Bàyyi sigaar, lekk bu baax, def liggéey bu baax, jàppale yaram bu metti ak jàppale diabète ak hypertension la gën a am Ci jamono jii, nit ñi war nañu topp ndimbal yu tibb ak ndimbal yu xol bi, te war nañu def ndimbal bu baax.
Lu Man a Jàppale ngir Dàq Yaramu Xol?
Risk bi ci yaramu xol, ci jamono yu bare, man nañu def ndimbal bu baax ngir wàññi ko:
Bàyyi sigaar ak tubaab
Lekk bu am bu ndaw, lekk bu am vegetables ak lekk bu am bu ndaw, lekk bu am bu metti ak lekk bu am bu metti
Def liggéey bu baax; ci jamono jii, 150 minutes ci week lañu jëfandikoo
Jàppale tensiyon ak deret bu metti; bu soxla, jëfandikoo ndimbal bu tibb
Bu am mbagg, wut ndimbal bu tibb ngir yaram bu baax
Jàppale yaram bu metti ak jàppale yaram bu metti Ndimbal yii, ci àdduna si, dina jàppale ci wàññi dee ci yaramu xol.
Lañu Laaj ci Yaramu Xol
Ci ban jamono la yaramu xol gën a am?
Risk bi ci yaramu xol dina gën a kawe ak jamono. Waaye ndimbal yu kër, diabète, sigara jëfandikukat ak ci wàllu dund ak yeneen mbir, am na it ci ndaw yu mag.
Naka la man a am benn xol bu xewul ci xol, ba amul xol bu metti?
Waaw. Ndaxte, ci jigéen yi, ñi am xaru sukër ak mag ñi, xol bu xewul man na am ci kaw xol bu metti. War nañu seetlu ay alal yu mel ni gëdd, yàggu ci xol, fëggu walla xol bu metti ci ginnaaw.
Naka la man a am xol bu xewul ci guddi walla bi nga nekk ci nelaw?
Waaw, xol bu xewul man na am ci nelaw walla ci suba. Ñi nekk ci nelaw te xol bu metti, xol bu fés walla xol bu yàggu di yégle, war nañu yóbbu seen bopp ci jàmmu fajkat ba ci kanam.
Naka la ay alal yu xol bu xewul ci jigéen yi di wérante ak ay góor?
Ci jigéen yi, ci boppam xol bu metti du mel ni ci góor yi, waaye man na am ay alal yu mel ni gëdd, xol bu metti ci ginnaaw ak ci biir, yàggu ci xol, fëggu.
Naka la ay xaalis yu man a wérante ak xol bu xewul?
Ay xew-xew yu biir, xol bu metti ci wàllu xol, xol bu metti ci wàllu yaram, reflux ak xol bu metti ci wàllu yaram man nañu am ay alal yu mel ni xol bu xewul. Bu amee lu xam-xam du am, war nañu jàmmu fajkat.
Naka la man a jëfandikoo aspirin bi nga am xol bu xewul?
Su fajkat bi la ko sant ak su amuloo allergie, man na neex ci ay xaalis, ba fajkat bi ñëw, nga naan aspirin ci bopp. Waaye ci jamono yépp, war nañu jàmmu fajkat.
Naka la man a wér ci xol bu xewul ba mu mat?
Ñi am faj ci jamono bu baax, bu ñu jàppale ak faj ak soppi wàllu dund, man nañu dund ci wàllu yaram bu baax. Waaye ci ay xaalis, man na am xol bu metti ci wàllu xol.
Naka la ay sabab yu xol bu xewul ci ndaw yi?
Ci ndaw yi, sigara, kolesteroor bu gëna kawe, yàggu ci yaram, amul yëngu-yëngu, ak ay xaalis yu juddu ci xol man nañu japp xol bu xewul.
Naka la war a seetlu ci lekk ci wàllu xol bu xewul?
War nañu jëfandikoo legéey, meññeef, cereale yu mat, jën ak yàpp yu baax; war nañu yëngu ci yàpp yu am doomu yàpp ak trans, sel ak sukër.
Naka la man a tàmbali yëngu-yëngu ci ginnaaw xol bu xewul?
Yëngu-yëngu ci ginnaaw xol bu xewul, war nañu tàmbali ko ci fajkat bi ak ci wàllu xol.
Naka la kenn bu am xol bu xewul man a nekk ci fajukaay ba ci kanam?
Jamono jii, ci kaw xol bu xewul ak faj bi ñu def, man na soppi. Loolu man na am ci fan yu bare walla ci ay ayubés.
Naka la war a def bu amee xol bu metti ci askan wi?
Askani xol bu metti ci askan wi, mooy risk bu mag. War nañu bañ a naan sigara, lekk bu baax, yëngu-yëngu ak seetlu xol bu yomb.
Naka la stress man a japp xol bu xewul?
Stress bu yàgg, man na japp xol bu xewul ci yeneen yoon. War nañu bañ a am stress walla jëfandikoo yoon yu baax ci jàppale.
Xibaar yu am solo
World Health Organization (WHO): Cardiovascular diseases (CVDs) Fact Sheet.
American Heart Association (AHA): Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery.
European Society of Cardiology (ESC): Guidelines for the management of acute myocardial infarction.
US Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Heart Disease Facts.
New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Peer-reviewed medical journals).