Diabet (Qand kasalligi): Belgilari, Sabablari va Boshqaruvi

Diabet nima?

Diabet yoki xalq orasida mashhur bo‘lgan nomi bilan qandli kasallik, bugungi kunda tez sur’atda ortib borayotgan va ko‘plab jiddiy sog‘liq muammolariga zamin yaratadigan surunkali metabolik kasallikdir. Dunyo bo‘ylab keng tarqalganligi sababli muhim jamoat salomatligi muammosi sifatida qabul qilinadi. Diabetning to‘liq nomi "Diabetes Mellitus" yunon tilida "shakarli siydik" degan ma’noni anglatadi; bu nom, kasallikka chalingan shaxslarda siydikda odatda bo‘lmasligi kerak bo‘lgan shakar paydo bo‘lishidan kelib chiqqan. Sog‘lom kattalarda och qondagi shakar darajasi odatda 70-100 mg/dL oralig‘ida bo‘ladi, bu qiymatning doimiy yuqori bo‘lishi diabet tashxisini ko‘rsatadi.

Diabetning rivojlanish mexanizmi

Diabet asosan organizmda insulin gormoni yetarli miqdorda ishlab chiqarilmasligi yoki mavjud insulin samarali ishlatilmasligidan kelib chiqadi. Insulin, oshqozon osti bezi tomonidan ajratiladigan va qondagi shakarni to‘qimalarga yetkazib beradigan muhim gormondir. Diabetning ko‘plab kichik turlari mavjud; eng keng tarqalgan shakli esa 2-tip diabetdir. 2-tip diabet odatda kattalarda, ayniqsa 40 yoshdan keyin ko‘proq uchraydi. Bu turda, oshqozon osti bezi insulin ishlab chiqarsa ham, hujayralar insulinga qarshi chidamli bo‘ladi va organizm shakar almashinuvini sog‘lom tarzda bajara olmaydi. Natijada qondagi shakar ko‘tariladi va turli sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin.

Diabetning belgilari qanday?

Diabet sekin rivojlanadigan kasallik bo‘lib, ko‘plab odamlar dastlab shikoyatlarni sezmasligi mumkin. Biroq qondagi shakar darajasi oshgani sari turli belgilar namoyon bo‘ladi:

• Tez-tez siyishga chiqish

• To‘ymaslik bilan birga haddan tashqari ovqat yeyish istagi

• Haddan tashqari chanqash va og‘iz qurishi

• To‘satdan yuzaga keladigan vazn yo‘qotish

• Charchoq va holsizlik

• Ko‘rishning xiralashuvi

• Oyoq yoki qo‘llarda uvishish, qichishish

• Yaralarning sekin bitishi

• Terining qurishi va qichishishi

• Og‘izda aseton kabi hid paydo bo‘lishi

Har bir insonda barcha belgilar kuzatilmasligi mumkin. Shikoyatlar sezilganda tibbiyot muassasasiga murojaat qilish va qondagi shakar darajasini baholash muhimdir.

Diabetning asosiy sabablari

Diabetning yuzaga kelishida ham genetik, ham turmush tarziga bog‘liq tashqi omillar rol o‘ynaydi. Eng ko‘p uchraydigan ikki turi; 1-tip va 2-tip diabetdir. 1-tip diabet ko‘pincha bolalik yoki yoshlik davrida boshlanadi va oshqozon osti bezining insulin ishlab chiqarish qobiliyatini deyarli yo‘qotishi bilan kechadi. Bu holatda; genetik moyillik, immun tizimi kasalliklari va ayrim virusli infeksiyalar oshqozon osti beziga zarar yetkazishi mumkin.

2-tip diabet esa asosan kattalarda, quyidagi xavf omillari ta’sirida rivojlanadi:

• Semizlik yoki ortiqcha vazn muammosi

• Oila a’zolarida diabet tarixi bo‘lishi

• Past jismoniy faollik va harakatsiz turmush tarzi

• Keksalik

• Stressning uzoq muddatli ta’siri

• Homiladorlikda gestatsion diabet kuzatilishi yoki yuqori vaznli bola tug‘ilishi

Diabet turlari qanday?

Diabet turli turlari bilan tasniflanadi:

• 1-tip diabet: Odatda yosh davrda boshlanadi va organizm deyarli umuman insulin ishlab chiqara olmaydi. Davolash uchun insulin in’eksiyalari majburiydir.

• 2-tip diabet: Kattalarda tez-tez uchraydi. Hujayralar insulinga javob bera olmaydigan holatga keladi.

• Kattalarda kech boshlanuvchi autoimmun diabet (LADA): Katta yoshda boshlanadigan, autoimmun kelib chiqishga ega diabet turi bo‘lib, davolashda ko‘pincha insulin zarur bo‘ladi.

• Yoshda boshlanuvchi yetilish diabeti (MODY): Yosh davrda boshlanadigan, genetik yo‘l bilan o‘tuvchi diabet shaklidir.

• Gestatsion diabet: Faqat homiladorlik davrida rivojlanadigan va ba’zan doimiy diabetga aylanishi mumkin bo‘lgan tur.

Bundan tashqari Prediabet (yashirin qand) davri ham muhimdir. Bu davrda qondagi shakar qiymatlari normaldan yuqori bo‘ladi, biroq aniq diabet tashxisi uchun yetarli emas. Prediabet, sog‘lom ovqatlanish va turmush tarzini o‘zgartirish orqali to‘liq diabetga aylanishining oldi olinishi mumkin.

Diabet tashhisi qanday qo‘yiladi?

Diabetni aniqlash uchun keng qo‘llaniladigan usullar quyidagilardan iborat:

• Och qondagi shakar testida 126 mg/dL va undan yuqori qiymatlar diabetdan dalolat beradi.

• Og‘iz orqali glyukoza tolerantlik testida (OGTT), 2 soatdan so‘ng o‘lchangan shakar darajasining 200 mg/dL dan yuqori bo‘lishi diabetni; 140-199 mg/dL oralig‘ida bo‘lishi esa prediabetni ko‘rsatishi mumkin.

• HbA1c testi, so‘nggi uch oyga oid o‘rtacha qondagi shakar haqida ma’lumot beradi va 6,5% dan yuqori qiymatlar diabet tashxisini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tashxis maqsadida o‘tkaziladigan testlarda aniq natijalarga erishish uchun shifokor ko‘rsatmalariga amal qilish muhimdir.

Diabetni boshqarishda ovqatlanishning ahamiyati

Diabetni samarali nazorat qilish uchun muvozanatli ovqatlanish tartibi zarur. Diabetli shaxslar, ovqatlanish mutaxassisi va shifokorlari bilan birga, shaxsiy ehtiyojlarga mos maxsus dieta dasturini qo‘llashlari lozim. Asosiy tamoyillar quyidagilardan iborat:

• To‘liq don mahsulotlari, yangi sabzavot va mevalar ustuvor bo‘lishi kerak

• Yog‘ va kaloriya miqdori past, lekin oziqaviy qiymati yuqori mahsulotlar tanlanishi kerak

• Porsiya nazorati va muntazam ovqatlanish vaqtlari ta’minlanishi lozim

• Rafine shakar va haddan tashqari qayta ishlangan mahsulotlardan saqlanish kerak

Muntazam ovqatlanish, qondagi shakarni muvozanatlash bilan birga tana vazni va yurak-qon tomir xavf omillarini ham kamaytiradi. 2-tip diabetda vazn yo‘qotish, qondagi shakarni nazorat qilish va dori ehtiyojini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Zarur hollarda semizlikka qarshi turli tibbiy usullardan (masalan, oshqozon baloni, bariatrik jarrohlik va boshqalar) ham foydalaniladi; bu muolajalar zarurligi bo‘yicha qaror albatta shifokor tomonidan qabul qilinishi lozim.

Diabetli shaxslar iste’mol qilishi mumkin bo‘lgan sog‘lom mahsulotlar

• Yog‘li baliqlar: Omega-3 ga boy bo‘lgan losos, sardina, seld, skumbriya va forel yurak-qon tomir salomatligi uchun foydalidir, haftasiga kamida ikki marta iste’mol qilinishi mumkin.

• Bargli ko‘k sabzavotlar: Ismaloq, qora karam, salat va brokkoli kabi sabzavotlar vitamin va mineralga boy, qondagi shakar darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi.

• Avakado: Sog‘lom bir to‘yintirilmagan yog‘ kislotalarini o‘z ichiga oladi, tolaga boy va nazoratli miqdorda iste’mol qilinishi kerak.

• Tuxum: To‘qlik hissini oshiradi, oqsilga boy.

• Loviya va dukkaklilar: Tolali va oqsilli bo‘lgani uchun qondagi shakar muvozanatini yaxshilaydi.

• Qatiq: Oqsil va probiotikga boy, ichak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi va glisemik javobni ijobiy ta’sir qilishi mumkin.

• Yong‘oqlar: Yong‘oq va findiq kabi mahsulotlar sog‘lom yog‘ manbai bo‘lib, yurak kasalliklari xavfini kamaytiradi.

• Brokkoli: Kam kaloriyali, tolaga va mineralga boy sabzavotdir.

• Zaytun yog‘i: Bir to‘yintirilmagan yog‘ tarkibi bilan yurak salomatligiga himoya qiladi.

• Kunjut urug‘i: Omega-3 va tolalar tufayli xolesterinni pasaytirishga va shakar darajasini nazorat qilishga yordam beradi.

Yashirin qand (prediabet) nima va qanday aniqlanadi?

Yashirin qand, ya’ni prediabet, qondagi shakar qiymatlari normaldan yuqori, lekin diabet tashxisi uchun yetarli darajada yuqori bo‘lmagan oraliq davrdir. Bu holat, 2-tip diabetga o‘tish xavfi yuqori bo‘lgan jarayondir. Ko‘pincha aniq shikoyatga sabab bo‘lmasa-da, shirinlikka ishtaha, to‘satdan charchash va ovqatdan keyin uyqu bosishi kabi kichik belgilar paydo bo‘lishi mumkin. Och va to‘qlik qondagi shakar testlari bilan aniqlanadi. Bu bosqichda hayot tarzini o‘zgartirish orqali rivojlanishining oldi olinishi mumkin.

Diabet davosida qanday usullar qo‘llaniladi?

Diabetni davolash jarayoni kasallik turiga ko‘ra farqlanadi. 1-tip diabetda umrbod insulin davosi talab qilinadi. Bu davoga qo‘shimcha ravishda mutaxassis dietolog yordamida shaxsga mos ovqatlanish rejasi tuziladi va ba’zi shaxslarda uglevod hisoblash usuli bilan moslashuvchan dozada insulin belgilanadi.

2-tip diabetda esa odatda dastlab hayot tarzini o‘zgartirish, dieta va jismoniy faollik tavsiya etiladi. Zarur hollarda, hujayralarning insulinga sezgirligini oshiruvchi yoki insulin ajralishini qo‘llab-quvvatlovchi og‘iz orqali qabul qilinadigan dori vositalari (og‘zaki antidiyabetiklar) ishlatilishi mumkin. Ba’zi shaxslarda esa insulin davosiga ehtiyoj tug‘ilishi mumkin.

Davo jarayonida, qondagi shakar uzoq muddat yuqori bo‘lib turishi; asab, buyrak va ko‘z kabi a’zolarda doimiy shikastlanishlarga olib kelishi mumkinligi sababli muntazam shifokor nazorati va kuzatuv juda muhim ahamiyatga ega.

Ko‘p so‘raladigan savollar

1. Diabet xavfini qanday kamaytira olaman?

Muvozanatli va tartibli ovqatlanish, vazn nazoratini ta’minlash, muntazam jismoniy faollik bilan shug‘ullanish, chekish va ortiqcha alkogol iste’molidan saqlanish xavfni kamaytirishga yordam beradi.

2. Prediabetdan diabetga o‘tishni oldini olish mumkinmi?

Ha, vazn yo‘qotish, sog‘lom ovqatlanish va jismoniy mashqlar qilish prediabetning diabetga aylanishini oldini olishi yoki kechiktirishi mumkin.

3. Diabetda qaysi testlar bilan tashxis qo‘yiladi?

Och qoringa qon shakarini o‘lchash, og‘iz orqali glyukoza tolerantlik testi (OGTT), HbA1c kabi laboratoriya testlari tashxis uchun qo‘llaniladi.

4. Diabetning doimiy davosi bormi?

Diabet surunkali kasallikdir. Uni butunlay yo‘qotish mumkin bo‘lmasa-da, samarali davolash orqali qon shakarini nazorat qilish va asoratlarning oldini olish mumkin.

5. 1-tip va 2-tip diabet o‘rtasidagi asosiy farqlar nimalardan iborat?

1-tip diabet odatda bolalik davrida boshlanadi va organizm umuman insulin ishlab chiqara olmaydi. 2-tip diabet esa asosan katta yoshda uchraydi va hujayralar insulinga chidamli bo‘ladi.

6. Diabet davosida dori vositalarisiz usullar samarali bo‘ladimi?

Dieta, jismoniy mashqlar va turmush tarzini o‘zgartirish ayniqsa 2-tip diabetda erta bosqichda juda samaralidir, ba’zi holatlarda dori bilan davolashga ham ehtiyoj bo‘lishi mumkin.

7. Homilador ayollarda diabet bo‘lishi mumkinmi?

Ha, homiladorlikda paydo bo‘ladigan gestatsion diabet mavjud va bu holat ona hamda bola salomatligi uchun kuzatuv va davolashni talab qiladi.

8. Diabet asoratlarining erta belgilari nimalardan iborat?

Oyoqlarda uvishish, ko‘rishning yo‘qolishi, buyrak faoliyati buzilishi va yurak-qon tomir kasalliklari asoratlarga ishora qilishi mumkin.

9. Diabetli bemorlar qaysi oziq-ovqatlarni cheklashlari kerak?

Rafine qand, oq unli mahsulotlar, qovurilgan va ortiqcha yog‘li ovqatlar, alkogolli ichimliklar va tuzni cheklash tavsiya etiladi.

10. Jismoniy mashqlar diabet davosida qanday rol o‘ynaydi?

Muntazam jismoniy mashqlar insulinga sezuvchanlikni oshiradi, qon shakarini pasaytiradi va vazn nazoratiga yordam beradi.

11. Diabetli shaxslarning hayot sifatini qanday oshirish mumkin?

Muntazam tibbiy nazorat, sog‘lom ovqatlanish, stressni boshqarish va mos jismoniy faollik bilan hayot sifatini oshirish mumkin.

12. Diabetda qaysi oraliqlarda shifokor nazorati zarur?

Shaxsiy holatlarga qarab farq qilishi mumkin, odatda har 3-6 oyda bir marta nazorat tavsiya etiladi. Asoratlar xavfi yuqori bo‘lsa, ko‘proq kuzatuv talab qilinishi mumkin.

Manbalar

• Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (World Health Organization - WHO), Diabetes Mellitus Guidelines

• Xalqaro Diabet Federatsiyasi (International Diabetes Federation - IDF), Diabetes Atlas

• Amerika Diabet Assotsiatsiyasi (American Diabetes Association - ADA), Standards of Medical Care in Diabetes

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Diabetes Publications

• New England Journal of Medicine, Diabetes-Related Research

• European Association for the Study of Diabetes (EASD) Guidelines